Nä Mo'olelo Hawai'i

Nui nä pueo i loko o nä mo'olelo Hawai'i. He akua kaua ka pueo no kekahi, he 'aumakua no kekahi. Möhai 'ia kekahi mau känaka i ke akua o nä pueo, 'o Kükauakahi, a laila, lilo läkou i pueo. He kinolau ka pueo o kekahi mau akua, 'o Käne kekahi. Nänä ke alaka'i i eo ma ke kaua i ka lele 'ana o ka pueo, a ma kahi a ka pueo i kü ai läkou i pe'e ai; ua mälama 'ia läkou e nä 'ëheu o ka pueo.

Pakele kekahi mau käne ma muli o ka pueo. Ma kekahi kaua o Kamehameha, inä 'a'ole lele ka pueo ma ka maka o kekahi käne, e hä'ule ana nö 'o ia ma ka pali. Ua huli ka wa'a o Näpaepae ma Lahaina, a 'ane make 'o ia i ka pïholo, akä, hele mai ka pueo a hö'ike iä Näpaepae i ka 'äina.

Ma O'ahu, aia kekahi mau wahi me ka inoa 'o Pueo i loko, e like me Kalapueo, Kanoniakapueo, Pueohulunui, a me Kukaeunahiokapueo. Ma Mänoa, aia kekahi wahi i kapa 'ia 'o Pu'upueo, a ma laila i noho ai ka mö'ï o nä pueo ma Mänoa, a ua ha'alele nä menehune o ia wahi ma muli o këia pueo. Ma ka heiau ma Hälawa hiki ke 'ike i kekahi mau hö'ailona o ka pueo. I ka wä ma mua, aia kekahi käne i kapa 'ia 'o Kapoi. Ua 'aihue 'o ia i kekahi mau hua mai ka pünana o ka pueo. Akä, 'ike 'o ia i ke kaumaha loa o ka pueo makua, a no laila, ua ho'i 'o ia i nä hua. Ua lilo ka pueo i akua no Kapoi, a no laila, ua kükulu 'o ia i kekahi heiau no ka pueo. Akä, mana'o 'o Käkuhihewa, ka mö'ï o O'ahu, he kü'ë këia, a laila, ua kauoha 'o ia e ho'omake iä Kapoi. Akä, i ka ho'omaka 'ana o läkou e ho'omake iä Kapoi, ua hele mai nä pueo he nui. Uliuli ka lani i ka nui o nä pueo. A no laila, ua ho'omaka ke kaua me nä pueo a me ka po'e o Käkuhihewa.

Ma Maui, aia kekahi akua i kapa 'ia 'o Pueonuiäkea. Hiki iä ia ke ho'öla hou i kekahi mea make e hele ana ma ke kula. Ua 'ike 'ia këia hana ma ka mo'olelo o Kahalaopuna. 'O Kahalaopuna kekahi kaikamahine u'i loa o Mänoa. Ua ho'omake 'ia 'o ia e käna ipo, akä, ua loa'a ke kupapa'u i ka pueo i pili iä Kahalaopuna, 'änai i ke po'o, a ua ola hou 'o Kahalaopuna. Ua hana mau këia, a hiki i kona make loa i ka manö, ke kinolau o ka ipo a Kahalaopuna. Ua nahu 'ia i 'elua mau mähele, a laila, 'a'ole hiki i ka pueo ke ho'öla hou iä ia.

He mele këia no kekahi moku i kapa 'ia "Pueo-kahi."

'O Pueo-kahi kahi ma Häna, a he inoa ia o kekahi akua pueo.

Na Ka Pueo

Na ka pueo-kahi ke aloha

Nënë 'au kai o Maui

Köwelo kö hae Hawai'i

Ma ka 'ilikai a'o Mämala

Mälama 'ia iho ke aloha

I kuleana na'u e hiki aku ai

Ha'ina 'ia mai ka puana

Na ka pueo-kahi ke aloha

ho'i