Kä Nüpepa Kü'oko'a

Mai Ka Nüpepa Kü'oko'a

Mei 16, 1863

Ua like pü ka 'ua'u me ka moa ka nunui, he 'u'uku kona po'o e like me ko ka nünü, a pëlä nö ho'i kona hulu, a me kona mau 'ano a pau; akä, he 'ölenalena na'e kona mau wäwae, he pälahalaha kona mau kapua'i e like me ko ke koloa, 'a'ole ho'i he loloa 'o kona mäi'u'u, he poni weoweo kona mau 'önohi e like me ko ka Nünü.

I ke ao e 'imi ai ka 'ua'u i käna 'ai, 'o nä i'a o ka moana, 'o ke aku, ka mälolo, ka iheihe, a me ia i'a aku ia i'a aku, e loa'a ana iä ia ma ka moana, 'a'ole 'o ia e 'ai ana i nä mea o ka 'äina.

He manu aukahi ka 'ua'u, e noho like nö läua me kona hoa 'ua'u wahine, lele like nö läua i ka 'imi i'a i ka moana, a e uho'i like mai nö läua i ka wä ahiahi, 'a'ole loa e ha'alele ka manu 'ua'u käne i ka manu 'ua'u wahine, a pëlä nö ho'i ka 'ua'u wahine i ka 'ua'u käne, he like loa läua i loko o ka hana a me ka luhi.

He manu hana ka 'ua'u a me ka maka'ala 'u'uku i kona wä hiamoe. He nui kona wä hana, a ua 'ölelo mahalo 'ia ka 'ua'u, penei: " 'Ohi ka manu o

ke ao," eia kona 'ano. 1, ua 'ekepue 'ë nä manu, no ka 'ike i ke kokoke 'ana mai o ka wä e hana ai; 2, ua huli ka i'a; 3, ua kokoke mai ka wehe 'ana o ka pawa o ke ao; 4, ua ho'onënë 'ë mai nä manu; 5, ua halakau nä manu; 6, ua 'ane 'ike ka manu o ke kai hohonu.

'O nä kuahiwi kahi makemake nui 'ia e läkou, ma laila läkou e noho ai, i loko o nä ana, 'o ia ko läkou hale, a 'o nä napo'o nanao i loko o nä ana, 'o ia ko läkou ke'ena, a ma laila e hänau ai i kä läkou mau hua.

Inä e hänau ka 'ua'u wahine i nä hua, a laila, pau kona lele 'ana me ka 'ua'u käne, 'o ia no ka lele i ka lawai'a ma ka moana, a ho'i mai nö me ka i'a ma loko o kona waha, ho'i nö 'o ia a hänai ho'olualua'i akula i ka i'a ma ka waha o käna wahine, e like me kä ka manu hänai 'ana i käna mau keiki.

I ka wä e ho'omoe ai läua i kä läua mau hua, e mähele manawa nö läua ma ka ho'omoe 'ana , pënei: Inä e ka'a ka ho'omoe 'ana o nä hua i ka manu wahine, a laila, lele ka manu käne i ka lawai'a i ola nö käna wahine, a pëlä

nö ho'i ka manu wahine e häna ai, ke ka'a ka ho'omoe 'ana i ka manu käne, a pëlä läua e hana like ai a hiki i ka wä e kiko ai nä hua.

I ka wä e kiko ai nä hua, a laila, lele like läua a 'elua i ka lawai'a, a ho'i mai nö me ka i'a ma ko läua nuku, a hänai ho'olualua'i aku nö i nä keiki a läua, a pëlä läua e hana ai a hiki i ka wä e laukoa ai nä keiki.

I ka wä e laukoa ai nä keiki a läua, a laila, ho'iho'i maila läua i ka i'a 'oko'a a waiho akula i mua o nä keiki, a kikokiko ihola läua, a 'ike maila nä keiki, a hana pü maila e like me kä nä mäkua hana 'ana, me he mea lä, e a'o ana i ka hana 'ana pëlä, a no këia mau 'ano o ka 'ua'u lä, ka like ma ka noho 'ana, ka hana 'ana, a me ka ho'omanawanui like i loko o ka luhi, a ma ka mälama pono 'ana i nä keiki, "Pömaika'i nä känaka o Hawai'i nei ke like pëlä ka hana 'ana, a me ka noho like 'ana, a me ka mälama pono 'ana i nä keiki."

'Ua'u he lawena ia no loko a'e o käna kani, a 'o käna kani he tegue ia, a he tegue, gue gue gue.

**Mai Ka Nüpepa Kü'oko'a**
Mei 16, 1863 Ua like pü ka 'ua'u me ka moa ka nunui, he 'u'uku kona po'o e like me ko ka nünü, a pëlä nö ho'i kona hulu, a me kona mau 'ano a pau; akä, he 'ölenalena na'e kona mau wäwae, he pälahalaha kona mau kapua'i e like me ko ke koloa, 'a'ole ho'i he loloa 'o kona mäi'u'u, he poni weoweo kona mau 'önohi e like me ko ka Nünü. I ke ao e 'imi ai ka 'ua'u i käna 'ai, 'o nä i'a o ka moana, 'o ke aku, ka mälolo, ka iheihe, a me ia i'a aku ia i'a aku, e loa'a ana iä ia ma ka moana, 'a'ole 'o ia e 'ai ana i nä mea o ka 'äina. He manu aukahi ka 'ua'u, e noho like nö läua me kona hoa 'ua'u wahine, lele like nö läua i ka 'imi i'a i ka moana, a e uho'i like mai nö läua i ka wä ahiahi, 'a'ole loa e ha'alele ka manu 'ua'u käne i ka manu 'ua'u wahine, a pëlä nö ho'i ka 'ua'u wahine i ka 'ua'u käne, he like loa läua i loko o ka hana a me ka luhi. He manu hana ka 'ua'u a me ka maka'ala 'u'uku i kona wä hiamoe. He nui kona wä hana, a ua 'ölelo mahalo 'ia ka 'ua'u, penei: " 'Ohi ka manu o	ke ao," eia kona 'ano. 1, ua 'ekepue 'ë nä manu, no ka 'ike i ke kokoke 'ana mai o ka wä e hana ai; 2, ua huli ka i'a; 3, ua kokoke mai ka wehe 'ana o ka pawa o ke ao; 4, ua ho'onënë 'ë mai nä manu; 5, ua halakau nä manu; 6, ua 'ane 'ike ka manu o ke kai hohonu. 'O nä kuahiwi kahi makemake nui 'ia e läkou, ma laila läkou e noho ai, i loko o nä ana, 'o ia ko läkou hale, a 'o nä napo'o nanao i loko o nä ana, 'o ia ko läkou ke'ena, a ma laila e hänau ai i kä läkou mau hua. Inä e hänau ka 'ua'u wahine i nä hua, a laila, pau kona lele 'ana me ka 'ua'u käne, 'o ia no ka lele i ka lawai'a ma ka moana, a ho'i mai nö me ka i'a ma loko o kona waha, ho'i nö 'o ia a hänai ho'olualua'i akula i ka i'a ma ka waha o käna wahine, e like me kä ka manu hänai 'ana i käna mau keiki. I ka wä e ho'omoe ai läua i kä läua mau hua, e mähele manawa nö läua ma ka ho'omoe 'ana , pënei: Inä e ka'a ka ho'omoe 'ana o nä hua i ka manu wahine, a laila, lele ka manu käne i ka lawai'a i ola nö käna wahine, a pëlä	nö ho'i ka manu wahine e häna ai, ke ka'a ka ho'omoe 'ana i ka manu käne, a pëlä läua e hana like ai a hiki i ka wä e kiko ai nä hua. I ka wä e kiko ai nä hua, a laila, lele like läua a 'elua i ka lawai'a, a ho'i mai nö me ka i'a ma ko läua nuku, a hänai ho'olualua'i aku nö i nä keiki a läua, a pëlä läua e hana ai a hiki i ka wä e laukoa ai nä keiki. I ka wä e laukoa ai nä keiki a läua, a laila, ho'iho'i maila läua i ka i'a 'oko'a a waiho akula i mua o nä keiki, a kikokiko ihola läua, a 'ike maila nä keiki, a hana pü maila e like me kä nä mäkua hana 'ana, me he mea lä, e a'o ana i ka hana 'ana pëlä, a no këia mau 'ano o ka 'ua'u lä, ka like ma ka noho 'ana, ka hana 'ana, a me ka ho'omanawanui like i loko o ka luhi, a ma ka mälama pono 'ana i nä keiki, "Pömaika'i nä känaka o Hawai'i nei ke like pëlä ka hana 'ana, a me ka noho like 'ana, a me ka mälama pono 'ana i nä keiki." 'Ua'u he lawena ia no loko a'e o käna kani, a 'o käna kani he tegue ia, a he tegue, gue gue gue.

No kekahi mo'olelo e pili ana i ke kapili 'ana i ka 'ua'u, e kaomi ma 'ane'i.

Aia a pohä ka leo o ka 'a'o, käpule ke momona o ka 'ua'u i ka puapua.

'A'ole hiki ke lohe 'ia nä 'a'o i ka manawa hänau hua. Akä, ke puka nä 'a'o pëpë, hiki ke lohe 'ia nä kani, a no laila, ua 'ike 'ia 'o ia ka manawa maika'i loa no ka hopu 'ana i nä 'ua'u pünua.

***

E 'imi wale nö i ka lua o ka 'ua'u 'a'ole e loa'a.

Kau nä kapili manu i kekahi mähele o ka 'ie'ie me ke këpau ma kekahi 'ao'ao i loko o ka lua i mea e hopu ai i nä 'ua'u 'öpio.

***

Haehae ka manu, ke 'ale nei ka wai.

E 'äwïwï, 'a'ohe manawa no ka mea li'ili'i. Noho o Käne'alohi me käna keiki käne ma ka loko o Halulu ma Wai'ale'ale ma Kaua'i. He mau käpili manu 'ua'u läua. Ua kuhihewa 'ia hopu 'ua'u läua ma ka 'äina o ke ali'i o Hanalei, a no laila, ua ho'ouna 'ia kekahi mau koa e ho'omake iä läua. Ua 'ike ke keiki käne i ka 'ale 'ana o ka wai o Halulu, a no laila, ua 'ike 'o ia e hiki mai ana nä koa, a laila, ua kähea 'o ia i këia mau hua'ölelo i kona makua käne, a ua haehae 'ia nä manu i mea e ho'äwïwï ai ka mo'a 'ana o nä manu.

***

'Ohi ka manu o ke ao.

He 'ölelo këia e mahalo ana i ka hana a kekahi kanaka i ho'owaiwai iä ia.
He manu hana pa'a ka 'ua'u, no ka mea, hele i këlä me këia lä i kai e ki'i i ka mea 'ai.

ho'i