Hamanalau (HiTimes)

‘Ölelo Ho‘äkäka

12-28-67

E ka po‘e heluhelu, ke noi aku nei au iä ‘oukou e ho‘oku‘u iki mai ma ka ho‘onanea ‘ana, ma ka hope loa o ko ‘oukou nänä ‘ana i nä mea ‘ano nui o ka nüpepa; a mai ho‘opoina ho‘i ‘oukou i ka nänä ‘ana i këia wahi mo‘olelo ‘ane kohu ‘ole paha i kä ‘oukou heluhelu ‘ana. A inä ho‘i he mea küpono, a ‘o ko käkou ‘aka‘aka like nö ia e mino ai nä päpälina. Ua ‘ike nö käkou i ka mo‘olelo o Hawai‘i nei, ke hele lä i ka pono ma nä ‘ano kino kanaka, a ‘ano ‘ë a‘e ho‘i kekahi wahi, me he ‘ano ka‘ao lä, a keaka paha. ‘O ka mea nona këia ka‘ao mo‘olelo, ‘o ia nö ‘o Hamanalau, he wahine ‘o ia, a me kona kaikunäne, ‘o ia ho‘i ‘o Kaukanapöki‘i, a me ko läua kupuna wahine, ‘o Häwea, ma luna o ke kuahiwi ‘o Ka‘ala kahi i hänai ‘ia ai. Ua ho‘opuka iho nei au, e ho‘opuka ‘ia nö ke ka‘ao, a mo‘olelo i ka Pö‘aono mua o Ianuali M.H. 1868, akä ho‘i, ma hope iho o ko mäkou kükä pono ‘ana, e ho‘opuka ‘ë ‘ia ma mua o ka hiki ‘ana mai o ka makahiki hou, no laila, ua ho‘äpono like mäkou ma ia mea, a no laila, e kala mai nö ia‘u ma këlä ‘ölelo mua, a ke ho‘okö ‘ia aku nei ko ‘oukou makemake e ka po‘e e ho‘onanea ana. Aloha ‘oukou.

No Kaiaka a me Pua‘ena.

‘O Kaiaka, he käne ‘o ia, he keiki na Häwea (w) a me Kualele (k), he ali‘i nui ‘o Kaiaka no Waialua, a he mö‘ï nö ho‘i, mai nä küpuna mai, a he ‘äpana mö‘ï ‘oko‘a nö ho‘i ‘o Waialua i ia manawa, ua lawe ho‘äo ‘o ia iä Pua‘ena i wahine näna, he kaikamahine maika‘i nö ‘o Pua‘ena, e holoholo ana i ke one loa ‘o Mäeaea, a he ‘ano nani a maika‘i nö ho‘i i ko läkou mau lä, a he ‘ano ali‘i nö ho‘i, a hanohano, a kaulana no ka ‘äpana ‘o Waialua. No laila, ua ‘ike a‘ela käkou i nä mäkua o Hamanalau, ka wahine maika‘i o ka uka ‘iu‘iu, i hänai ‘ia e Häwea, këlä kupa ho‘i o ke kuahiwi kalalea ‘o Ka‘ala, i hänai ‘ia aku i ka poho o ka lima, i hele wale a pouli ke kua, mahina ke alo ua mea kä ho‘i he maika‘i.

Ka Hänau ‘ana o Hamanalau

Ua hänau ‘ia ‘o Hamanalau ma Waialua, ma nä külanahale e pae aku ai i ka muliwai ma këlä ‘ao‘ao, a hiki aku i ke one ‘ano mänienie o ke kaha ‘o Pua‘ena, a ma laila, ‘o ia kahi i hänau ai, a i ka lohe ‘ana o Häwea, ke kupuna wahine ona, ‘o ia ho‘i ka makuahine o Kaiaka, hele mai ‘o ia mai kona wahi ki‘eki‘e mai ‘o Ka‘ala, a hiki i Waialua, a noho läkou nei a hiki i ka wä i ukuhi ‘ia ai, ‘o ia kona manawa e lawe ‘ia ai i luna o Ka‘ala, akä, ua noho nö na‘e läkou nei me nä keiki. A he mea ‘oli‘oli nö na‘e ia no ke aupuni ‘o Waialua, no ka loa‘a ‘ana mai o ke keiki mai loko mai o nä mö‘ï o läkou, ‘o ke ‘ano mau nö ho‘i o ka wä kahiko, ‘o ka ho‘omililani aku a nä maka‘äinana i nä ali‘i, ma ka haku mele ‘ana, a me ka hula, a me ka pälala, a me ia mea aku, a ia mea aku o ke ‘ano kahiko.

No Häwea (w) a me Kualele (k)

‘O Häwea, he ‘ano kilokilo, ‘ano mana, a he kiki i nä lapu ‘ino o ka pö ke ho‘olohe mai iä ia, a pëlä nö ho‘i ke ‘ano o käna käne, o Kualele, a he hiki iä läua ke noho i kahi mehameha, i mea paha e pono ai kä läua mau hana ‘e‘epa, ‘ano kilokilo, a wahäwahä nö ho‘i paha. Ua make ‘ë na‘e ‘o Kualele ke käne a Häwea, ma mua aku o ko Hamanalau wä i hänau mai ai, a ua koe ho‘okahi wale iho nö ‘o Häwea e noho ana i këlä kuahiwi ano mehameha, a kohu anoano kanaka ‘ole maoli nö i ka nänä aku a ka po‘e pi‘i mäka‘ika‘i, ‘a‘ole nö ho‘i he noho kanaka ‘ia i këia wä. A ma ia noho mehameha ‘ana o ua ‘o Häwea, a ma hope iho, loa‘a mai ai ho‘i ka hua a kä läua mau keiki ali‘i, no laila, he hiki ho‘i iä ia ke lawe mai i käna mo‘opuna pono‘ï e hänai, a ‘o ka mea nui nö ho‘i ia e mana‘o ‘ia ai i ia mau lä, ‘o ka hi‘i mo‘opuna, a pëlä nö i këia wä, ‘o ka hi‘i wahi mo‘opuna nö, he mea nui nö ia.

Ka lawe ‘ia ‘ana o Hamanalau (w) i luna o

Ka‘ala e hänai ‘ia ai

A i ka pau ‘ana o nä lä i ukuhi ‘ia ai, a ‘ano ka‘awale ‘i‘o nö ho‘i ka më ‘ana aku i ka waiü o ka makuahine, ‘o ko Häwea ho‘i ihola nö këia i ka hale kaupaku ki‘eki‘e ona. A ma ka ho‘i ‘ana o Häwea me ka mo‘opuna äna, ua ho‘ouna pü aku nö ‘o Kaiaka i mau känaka e kökua i ka lawe ‘ana o ke keiki, ua hele aku ke kanaka a kahi i ho‘i mai ai, ua koe aku ho‘okahi wahi kanaka, a ‘o ka hiki aku nö ho‘i ia i kauhale noho o Häwea mä, ua make ‘ë i ka mä‘e‘ele a ke anu o Ka‘ala, ‘o ia nö ‘oe i ke kui e houhou ‘ia mai ana i loko o ka ‘i‘o, ‘o ka maka‘u nö ko këia kanaka, ‘o ka ho‘i nö ia, a koe aku nö ‘o Häwea me ka mo‘opuna äna, me Hamanalau, a hiki i külanahale noho o ua ‘o Häwea.

Ka hänai ‘ana o Häwea iä Hamanalau

I ka hiki ‘ana aku o Häwea me ka mo‘opuna i luna o Ka‘ala, ua ho‘omäkaukau ‘ë ‘ia nö he hale no Hamanalau e ho‘i ai, a he hale ‘aina nö, a he hale nö o mua, a he hale noho nö no Häwea, a he mau hale ‘ë iho nö kekahi no Häwea, a ma këlä mau hale ‘oko‘a ‘ehiku, ua piha wale nö i ka waiwai, ke kapa, ka pä‘ü i ho‘opë ‘ia i nä mea ‘ala o ke kuahiwi, a me ke kupukupu. A ‘o nä po‘e kaikunäne ‘e‘epa nö na‘e ka po‘e näna e mälama ua mau hale waiwai nei o Hamanalau. Ua hänai ho‘okahi ihola ‘o Häwea i ka mo‘opuna äna me ke ‘ano luhi ‘ole, ‘oiai, e hänai ‘ia ana ‘o Hamanalau ma ke ano ‘ai o ka pö, a me ko ke ao. Ua hikiwawe mai ka pi‘i ‘ana o ka nui, a me ka nani, a me ka hanohano o Hamanalau, i like ‘ole a‘e me nä ‘iwa o ia mau lä, i päkeu loa aku nö këia o ka nani, a me ka maika‘i maoli nö.

Ua hala nä makahiki he anahulu a keu o ka hänai ‘ia ‘ana o Hamanalau, ua komo a‘ela ‘o Hamanalau i loko o kekahi hapalua a keu o ke ‘ano kaikamahine ‘ane ho‘ohihi i nä mea o këia ao, ‘a‘ohe nö na‘e he launa ‘ike kanaka aku ‘o Hamanalau, ho‘okahi nö a ia nei ‘ano kino kanaka e ‘ike aku ai, ‘o Häwea, ‘o ka leo o nä manu o ke kuahiwi, e kani ‘olë‘olëhala ana ka leo i luna o ka pua lehua, a e walea mau ana nö ho‘i ‘o Hamanalau i ka nänä i ka halahalakau a nä manu i luna o ka lälä lä‘au, e kïkïko‘u ana i ka pua lehua, a ‘o ia wale ihola nö ko Hamanalau mau hoa ‘ölelo o ka ulunahele kanaka ‘ole ‘o Ka‘ala. ‘O ka leo o ka i‘e kuku a ke kupuna wahine, ‘o ia nei kekahi e kani kuekue ana. A ‘o ia wale ihola nö ko Hamanalau mau hoa ‘ölelo i waena o këia mau makahiki he 12, ‘a‘ole a ia nei ‘ike aku ho‘i i ka mea näna e lawelawe mai kä ia nei mau mea ‘ai, ‘a‘ole nö he ‘ike kanaka ‘ia aku, ‘o ka waiho mai a ka poi kalo, ka ‘uala, ka moa, ka pua‘a, nä mea ‘ai Hawai‘i nö a pau, ‘o ia wale nö kä ia nei mea ‘ike, a ‘o ka ‘ai wale ihola nö a momona, ho‘okahi hana ‘o ka hiamoe e hi‘olani ai, a ala a‘e nö ho‘i, a ho‘olohe aku nö i ka ‘ölelo a ke kupuna wahine, a he wahi luahine ikaika nö ‘o Häwea i ke kuku kapa, a kuku pä‘ü, a käpalapala nö, a ho‘olu‘u nö, i wahi nö e maika‘i ai ke kapa o kä ia nei mo‘opuna wahine maika‘i nui wale o ka moku.

No ka hänau ‘ana o Kaukanapöki‘i

I ka 12 o nä makahiki o Hamanalau, ua hänau mai ‘o Kaukanapöki‘i, he keiki käne na Kaiaka a me Pua‘ena, ‘a‘ole na‘e ia ‘o ko Hamanalau hope pono‘ï, ‘o kona mau hope pono‘ï, he wahine aku nö, ua hänau mai na‘e, a make koke nö, a hänau mai he mau keiki mähoe, a make nö, a hänau mai ‘o Kaukanapöki‘i, (‘a‘ole ‘o Kaulanapöki‘i, kaikuahine o Kalino mä, ‘a‘ole ia, ‘o Kaukanapöki‘i këia.) ‘o ka ‘ike ‘ana nö o Häwea, ua hänau ‘o Kaukanapöki‘i, mai loko mai o Pua‘ena mä läua ‘o Kaiaka, ‘o ko Häwea iho nö ia i lalo o Waialua, a i ka hemo ‘ana mai nö, ‘o ko Häwea lälau akula nö ia me nä ‘ano wahï nö ho‘i o ke kapa keiki, a ‘o ka ho‘i maila nö ia, ‘oiai ‘a‘ole i ‘ike mai ‘o Hamanalau i kä Häwea iho ‘ana i lalo o Waialua, inä paha i ‘ike, inä paha ua ho‘olä‘au, a koi, a ho‘ohihi paha e hele pü, ‘oiai ho‘i, ‘a‘ole i ‘ike, ‘a‘ole nö ho‘i i lohe ‘o Hamanalau no Waialua ia, a ‘o kona ëwe hänau ‘o Waialua, ke kuhi nei nö ‘o Hamanalau no këia kuahiwi anoano kanaka ‘ole nö lä ‘o ia, a ho‘okahi nö lä kanaka, ‘o ka leo o ka manu. I ‘ikea i ka ho‘iho‘i ‘ana mai o Häwea i këia pü‘olo keiki.

Ka ha‘oha‘o ‘ana o Hamanalau i këia pü‘olo

I ka lawe ‘ana mai o Häwea a waiho ua pü‘olo keiki nei ma kahi kokoke i ko Hamanalau wahi, a hiki mai i ‘anei ko Häwea hie, ua hiamoe ‘o Hamanalau, a waiho ihola ‘o Häwea, a ho‘i akula ma kona hale noho, ‘a‘ole i li‘uli‘u iho ko Häwea noho ‘ana, e kähea aku ana ‘o Hamanalau, "E Häwea ë! E Häwea ë!!" I puka mai auane‘i ko Häwea hana i waho, e kü kohana mai ana ka mo‘opuna äna i waho me kona nani nui, a nïnau akula ke kupuna wahine "He aha ho‘i këia leo pïhoihoi lä? e ku‘u kama," ha‘i maila ‘o Hamanalau me ke ‘ano hopuhopuälulu, me ka panapana o ka pu‘uwai, ua hele a nae iki, i ka ua mea he maka‘u i këia pü‘olo e waiho nei, kokoke ma kona wahi, a e ‘oni‘oni ana nö na‘e ka pü‘olo.

Ka ‘ölelo a Häwea me käna mo‘opuna, me Hamanalau wahine

I ka hiki ‘ana aku o Häwea i kahi a ka mo‘opuna e kü mai ana, a nïnau aku, ha‘i maila ‘o Hamanalau, "Ua pü‘iwa au i ko‘u ala ‘ana a‘e nei mai ka hiamoe ‘ana, e waiho ana këia pü‘olo, a e ‘oni‘oni ana, ko‘u lëhai ‘ino mai nei nö ia mai ka hikie‘e mai, a hä‘ule pahü ana i lalo nei o ka puka, a puka kohana mai i waho nei, he aha lä këia mea ho‘ohikilele mana‘o i lawe ‘ia mai nei i ‘ane‘i, a na wai lä i lawe mai nei?" ‘Ölelo akula ‘o Häwea, "Na‘u i lawe mai nei, ‘o kou hope pöki‘i këia e noho aku ai o këia uka mehameha a käua i noho kanaka ‘ole iho nei, a no ko‘u ‘ike ‘ana ua hänau ‘ia mai këia keiki mai loko mai o kou mau mäkua pono‘ï, ‘o ia ho‘i ‘o Kaiaka a me Pua‘ena kou mau mäkua, aia lä i lalo o Waialua kahi i noho ai. No laila, ki‘i aku nei ho‘i au iä ia nei, a lawe mai i ‘ane‘i e noho pü ‘olua, a i köko‘olua nö ho‘i nou e noho ai, a e hele ai, a e kü ai paha ‘oe i ka moku, a e ola ai paha, ua loa‘a nö ho‘i ka mea näna e lawe kahi pü‘olo kapa o kou pöki‘i, ‘a‘ole ho‘i e päkïkë ‘ia mai i ka ho‘ounauna wale aku nö iä ha‘i, a pä mai i ka nui leo." No laila, nïnau akäka maila ‘o Hamanalau, "E ku‘u kupuna wahine, e Häwea, ke ha‘i mai nei ‘oe he mau mäkua nö kä ho‘i ko‘u e noho ola mai nei, a no ke aha lä kä ho‘i ko läkou mea i hele ‘ole mai ai e ‘ike iä käua a e launa ho‘i me käua mai ko‘u wä ‘u‘uku mai a hiki i këia lä? A ho‘okahi wale nö o‘u hoa ‘ölelo, ‘o ‘oe e ku‘u kupuna wahine a na ka leo o ka manu e ho‘owala‘au mai, a ‘o ka hoa kama‘ilio ihola këia o këia uka mehameha, a ‘o këia uka ihola kä ho‘i kou wahi e lawe mai ai ia‘u a nëia wahi, noho mehameha käua, malie ho‘i paha he nui ho‘i känaka o ia wahi a ka wahine. A ‘o ko käua wahi ho‘i e noho nei, kohu hoihoi ‘ole, ‘ano kukule wale ihola nö lä ho‘i ka noho ‘ana o këia uka anuanu.

Pane mai ‘o Häwea, "‘Ae, pono nö ‘oe e kama‘ilio mai nei, e ku‘u hiwahiwa, ua lawe mai au iä ‘oe e noho käua ma ‘ane‘i, e hänai au iä ‘oe ma këia wahi mehameha a kua kapu ho‘i, ma kahi nui ‘ole o nä ho‘owalewale e ho‘ohaumia ana i ka mana‘o, a e käohi ana ho‘i i ka noho hemolele ‘ana, i ‘ole e lilo aku ka mana‘o ma nä mea koaka wale o këia ao. A ma ko‘u hänai maika‘i ‘ana aku nö iä ‘oe me ka pu‘u ‘ole a me ke ke‘e ‘ole, a hiki i kou wä e ‘ike ai i nei mea he käne ho‘äo, e pili ana ma kou ‘ao‘ao, ‘o ia ko‘u wä e ho‘oku‘u ai iä ‘oe mai ka noho ‘ana mehameha aku; a hele aku ‘oe i ka huikau o ka noho lehulehu ‘ana, he maika‘i nö ho‘i ka lehulehu, a he hewa nö ho‘i ‘alua. Akä, ‘o ka ‘oi aku nö na‘e o ka pono loa, ‘o ka noho mehameha loa nö, e like me këia wä äu e ‘ike lä. No ka mea, he mea mau mai ka noho ‘ana kahiko mai, he ho‘omalu loa ‘ia nä kaikamähine, mai ko läkou noho ‘öpiopio ‘ana, a hiki i ka wä e ‘ike ai i këia mea he käne, a he mea haumia loa, a me ka ho‘owahäwahä ‘ia nä kaikamähine i maluhia ‘ole i kekahi kanaka koaka, inä na‘e ‘a‘ole ia ‘o käna käne pono‘ï. A ma ia malu ‘ole ‘ana e lohe aku nö anei ‘oe i ke kama‘ilio ‘ia mai nou ma nä ‘ölelo ‘ane hilahila, e kuhikuhi ana i kekahi holoholona li‘ili‘i wäwae ‘ehä, ‘o ia ihola käu käne, no laila ke kumu o ko‘u lawe ‘ana iä ‘oe ma këia uka mehameha, a ka leo o ka manu e hauwala‘au ai.

Akä, he mea na‘e i ma‘a mai nä küpuna mai, e like me ka hua moa i ho‘omoe ‘ia e ke koloa, a i ka nui ‘ana a‘e, e hana nö anei ka moa e like me ka mea ma‘a mai kona mau küpuna mai, a pëlä nö ho‘i ke koloa. A inä i këia lä, e lawe mai paha au i kekahi keiki käne ‘öpio maika‘i i külike me ‘oe, ‘a‘ole anei e nele ka ho‘ohihi ‘ana o kou na‘au me ke a‘o mua ‘ole ‘ia na‘e iä ‘oe. Inä käua i kahi kanaka e noho ai, ‘a‘ole anei ou mana‘o i ka noho maluhia ‘ana, e lilo ana kou mana‘o i ‘ö a i ‘ane‘i, ke wawä, a ke wala‘au mai këlä pihe ‘uä ma ‘ö a ma ‘ane‘i. I këia mau makahiki a käua i noho iho nei, he maluhia wale nö kou noho ‘ana, a he mea maika‘i ia i ko‘u mana‘o, a pëlä nö ho‘i kou mana‘o, e ku‘u kama.

A ‘o nä mäkua ho‘i ou, ua ho‘oka‘awale ‘ia aku läua maiö käua aku nei, mai loko o nä le‘ale‘a o ko läua noho ‘ana, a me ke ‘ano haumia, a no ke ‘ano haumia o ko läua noho ‘ana, ua ho‘owahäwahä nö ho‘i nä küpuna käne ou, ko mea näna i hänai a nui ‘oe. No laila, ua lawe ‘ia aku he kaikamahine, kou hope e ka make, a he mau keiki ma hope iho, lawe ‘ia nö e ka make, a no ka ‘ike o ua kupuna käne akua nei ou, ua nui ‘oe, no laila, ua ho‘ohäpai hou ‘ia mai kö makuahine i këia keiki, a ho‘ohänau ‘ia mai, a na läkou nö au i kauoha mai e ki‘i i këia keiki, e lawe mai i köko‘olua nou, a i hoa noho nö ho‘i no këia uka mehameha äu e uihä nei, no laila, e ho‘opau a‘e ‘oe i kou maka‘u ‘ana nona, a e loa‘a ana kou hoa noho ‘o ia, a ma ko‘u ‘ano kahu hänai nona, e kapa nö au i kona inoa, ‘o ia ho‘i ‘o "Kaukanapöki‘i." A ma këia wehewehe lö‘ihi ‘ana aku a Häwea iä Hamanalau, ua akaku‘u mai kona mau helehelena, mai ka pï‘ö‘ö maka‘u ‘ana, a ho‘i akula läua nei a loko o ka hale, a nänä pono i ke keiki, a lilo ihola ia i mea milimili na Hamanalau, a paulehia nö ho‘i e hia‘ai ai, (e nänä i nä kaikuahine o këia wä e hia‘ai nei i ko läkou mau kaikunäne pöki‘i li‘ili‘i e hä‘awi ai.)

Ka hänai ‘ia ‘ana o Kaukanapöki‘i

A ma hope o këia mau lä a läua i ‘ölelo ai, ua hänai ‘ia nö ‘o Kaukanapöki‘i e nä küpuna käne o läua, a e like nö ho‘i me ko Hamanalau hänai ‘ia ‘ana, pëlä nö ho‘i ko Kaukanapöki‘i, a pi‘i a‘ela ka nui o Kaukanapöki‘i, a pëlä nö i pi‘i pü a‘e ai ka nani o ia nei, ‘a‘ole na‘e ho‘i i like loa aku me ko Hamanalau ka maika‘i, he ‘oi loa aku ia i kaupaku o Hanalei. I ka hiki ‘ana o Kaukanapöki‘i i nä makahiki ‘eono, a ‘o ko Hamanalau mau makahiki ho‘i i ia wä, he 18, ‘o ia nö ka wä e kokoke loa ai iö läkou lä, i ua mau makahiki lä ‘eono, ‘o ia ka manawa o

Kaukanapöki‘i i makemake ai e iho ma kai o Wai‘anae, i kahakai o ke one o Le‘epoko mä paha lä, e waiho iki käkou ma hope e kama‘ilio hou ai, e kama‘ilio käkou no Kaihu‘auwa‘alua, he mö‘ï, a he kanaka maika‘i nö ho‘i no Hawai‘i.

No Kaihu‘auwa‘alua

‘O këia kanaka ‘o Kaihu‘auwa‘alua, he ali‘i no Hawai‘i, aia ma Waipi‘o kona wahi i noho ai, a ‘o kona wahi nö ho‘i ia i hänau ai, a he ali‘i papa ‘o ia mai kona mau küpuna mai. A ‘o käna hana nui na‘e a ke ali‘i, ‘o ia ke kälai wa‘a o këlä ‘ano, këia ‘ano, mai ka ‘auwa‘a nui a hiki i ka ‘auwa‘a li‘ili‘i ho‘oholoholo a kamali‘i, pau loa i ka hana ‘ia e këia ali‘i me kona mau känaka, a he ali‘i puni ho‘oholoholo wa‘a nö ho‘i i kahi muliwai o Waipi‘o, a he ali‘i kanaka maika‘i nö ho‘i no ia wahi, i ‘oi a‘e nö ma mua o nä keiki o laila.

Ka moe‘uhane ‘ana a Hamanalau, a pëlä nö ho‘i ‘o Kaihu‘auwa‘alua.

I ke kokoke ‘ana i nä makahiki he 18 i ha‘i mua ‘ia a‘e nei, ua pi‘i mai ke kino nui a maika‘i o Hamanalau a kelakela nö ho‘i, ua pi‘i pü mai me ka ‘ano‘i a ka mana‘o, e ake ana e loa‘a iä ia he hoa moe ma kona ‘ao‘ao, ua hiamoe iho ‘o ia i kekahi pö i ka wä äna i ho‘opau ai i ka ho‘olohe ‘ana i ke kïkïko‘u mai a ka leo o nä manu i luna o ka lä‘au, i ka wä ho‘i a ka Waiköloa i ho‘omeha iho ai i kona lawe ‘ana mai i ke ‘ala o ke kupukupu, a e ho‘ola‘i mälie mai ana ho‘i ke këhau i kona ho‘olühelele‘i ‘ana mai i nä lau lä‘au, a e ho‘oneoneo mai ana ho‘i ka ho‘ouï ‘ana a ka makani i ka huina ho‘oku‘ipili o nä lä‘au. Ua meha loa ua pö mälie lä, ‘o ia ka wä o Hamanalau i ho‘oku‘u aku ai i këia mea he hiamoe kapu o Niolopua. A i ka mana‘o ‘ana o Hamanalau, ua hiamoe lä ho‘i ‘o ia, a i ke kuhi hewa ‘ana iho o ko Hamanalau ‘ike, he huaka‘i hele kä ho‘i këia äna e hele nei, iho maila ‘o ia ma kai o ‘Ewa, ‘akahi nö këia a ‘ike i ia wahi, ma ka ‘uhane ka ‘ike ‘ana, ua ‘ike këia i nä käne, nä wähine, nä kamali‘i e hula ana, e maika ana, e pahe‘e ana, a me nä ‘ano le‘ale‘a nö ho‘i a pau o ka wä kahiko, ‘a‘ole nö ho‘i i ku‘uku‘u iho kä ia nei wahi kaula ma laila, mölio loa nö i ka hele, a hala ‘o ‘Ewa, hiki këia i Honolulu, e like me kä ia nei ‘ike ‘ana i nä känaka ma ‘Ewa, pëlä kä ia nei ‘ike ‘ana i nä känaka ma Honolulu, he u‘i nö nä käne me nä wähine, ‘a‘ole nö na‘e i ‘ike mai me Hamanalau. Ho‘okahi na‘e wahi mea ‘ano u‘i a ia nei i ‘ike aku ai, ‘o ia ho‘i ‘o Kewalo, ua hele ia a hiki i külana o ka papa ‘elua, ‘a‘ole na‘e ia ‘o ka mea paha a ko ia nei ‘aumakua e alaka‘i nei, eia ka ‘i‘o i Manu‘a, ‘o ka hele akula

nö ko ia nei, a hala mai O‘ahu nei, a me Maui, me nä ‘äina e pili ana, a hiki këia i ka pali o Waipi‘o, i nänä aku ka hana o ko Hamanalau ‘uhane, e lehulehu mai ana känaka, kamali‘i i ke kahakai o Waipi‘o, a i ka muliwai nö ho‘i, nänä këia i nä känaka mai ‘ö a ‘ö, ‘o ke kü nö ho‘i, a ki‘i, he kuhi wale aku nö ‘o Hua‘a. ‘O ko Hamanalau ‘ike akula nö ia iä Kaihu‘auwa‘alua he kanaka maika‘i, i hiki aku i külana o ka papa ‘ekahi i hele a‘e a kokoke like me ko Hamanalau ‘ano, ‘o ko ia nei kali nö ia ma laila, a pau kä läkou lä ho‘oholoholo ‘auwa‘a ‘ana, a nänä këia i ka ho‘i a‘e o Kaihu‘auwa‘alua i kona hale, a hele aku këia ma hope a hiki i laila e ho‘onanaau ai, (he noho mälie wale na‘e ho‘i kä ua ‘o Hamanalau i luna Ka‘ala, eia kä he ho‘onanaau loa kä ho‘i.) I ka ‘ike ‘ana aku o Hamanalau i ka ho‘i ‘ana a‘e o Kaihu‘auwa‘alua i kona hale, ‘o ko ia nei hele akula nö ia a komo ana, me he ‘ano maha‘oi lä, a i ka ‘ike ‘ana mai ho‘i o Kaihuauwa‘alua i këia kaikamahine pu‘ukani o ka ‘äina o ke komohana paha, ‘o hea lä wahi äna, ‘o ka ho‘ohie maila nö ia, a ma ka noi ‘ana mai o Kaihu‘auwa‘alua iä Hamanalau i wahine, a i hale kipa ho‘i, ua ‘ae aku nö ‘o Hamanalau.

HELU 2

1-4-68

A i ka puoho ‘ana a‘e o Hamanalau, eia kä ke alaka‘i ‘ia nei ‘o ia e nä moe‘uhane, a pëlä aku ana nö i ia pö aku, a ‘ehä pö o ka hana ‘ana pëlä, ua kohu aloha maoli ‘o Kaihu‘auwa‘alua. A i ka hä o ka pö o läua i moe‘uhane ai, nïnau mai ‘o Kaihu‘auwa‘alua iä Hamanalau, "No hea ‘oe, aia i hea kou wahi?" ‘Ölelo akula ‘o Hamanalau, "No Hawai‘i nei nö au." Pane mai ‘o Kaihu‘auwa‘alua "‘A‘ole wahine ma Hawai‘i nei i like aku kona külana me ‘oe, he ali‘i au no Hawai‘i nei, ua hele a‘e au e nänä, ‘a‘ole na‘e he like aku me kou külana, he ‘oi aku nö ‘oe, inä ho‘i hä me ‘oe, a ma lalo iki iho paha, inä nö ho‘i ua loa‘a mua ka‘u wahine." Koi hou mai nö na‘e këlä, "No hea ‘oe?" wahi a Kaihu‘auwa‘alua. Kuhikuhi akula ‘o Hamanalau i kona wahi, "No O‘ahu au, ‘a‘ole na‘e ma ka ‘ao‘ao mana‘e nei, aia au ma ka ‘ao‘ao komohana o ua ‘äina lä, aia na‘e ko‘u wahi i ke ki‘eki‘e, i ka moana nö ‘oe e holo a‘e ai, ‘ike ‘ia nö kaupaku o ko‘u hale, ‘a‘ole e nalowale i ka ‘auwa‘a holomoana, i ke ki‘eki‘e o kaupaku o ko‘u hale." ‘Ae akula nö ‘o Kaihu‘auwa‘alua, "‘Ae, no O‘ahu kä ‘oe, malia nö lä paha ‘oe i loa‘a ‘ole ai ia‘u." A i ka pau ‘ana o kä läua nei noho ‘ana, ‘o ko Hamanalau ho‘i maila nö ia, a i ke ala ‘ana a‘e o Kaihu‘auwa‘alua a me Hamanalau, eia kä he moe‘uhane këia e ho‘owalowalo nei iä läua. A i ka lima o ka pö, kakali hou ‘o Kaihu‘auwa‘alua, ‘a‘ole hiki aku ‘o Hamanalau, a i ke ono o ka pö, ‘a‘ole nö he hiki aku, a pëlä ka hiku, a i ka walu o ka pö, ‘a‘ole nö he hiki aku. No laila, mana‘o ‘ino maila ‘o Kaihu‘auwa‘alua, i ka ‘ike ‘ole ‘ia aku o ko Hamanalau ‘uhane, ‘o ka ho‘olalelale a‘ela nö ia i nä wa‘a kaulua ona, e holo i O‘ahu e ‘imi ai i ua wahine moe‘uhane nei äna, he wahine kanaka ‘i‘o paha, ‘a‘ole paha, he moe‘uhane wale nö paha. Ho‘onoho këia he 10 i hoe wa‘a ma këlä wa‘a, a he 10 nö ho‘i ma këia wa‘a, ‘elua nö ho‘i ho‘okele, a ‘o ia nei nö ho‘i kai luna o ka pola o nä wa‘a, ua hana ‘ia a maika‘i, he hale ko luna, ua piha nö ho‘i i ka ukana, a he 10 ‘auwa‘a li‘ili‘i, e kau ana i luna o nä wa‘a, e kokoke ana ma ka hale e noho nei ‘o ua ‘o Kaihu‘auwa‘alua. ‘O ko läkou holo maila nö ia, ‘a‘ole läkou nei i pae i uka, ho‘okahi nö ihu o ka wa‘a, ‘o O‘ahu nei.

A i ka hiki ‘ana o läkou nei i Lae‘ahi, ‘ike akula läkou nei i këlä kuahiwi ‘o Ka‘ala, a mana‘o wale a‘ela nö ‘o Kaihu‘auwa‘alua, ‘o kahi paha ia o ka wahine moe‘uhane nei äna, ‘o ka holo nö ia a hiki i Wai‘anae, ‘o ka pa‘apü o kamali‘i holoholowa‘a i kahi one ‘o Le‘epoko, ‘o kä läkou nei lana maila nö ma waho. a nïnau ‘ia läkou iho, he aha lä ho‘i këia mea a këia po‘e kamali‘i e pa‘apü nei ma kapa kahakai, a pëlä aku. (E nä hoa heluhelu, e waiho käkou iä Kaihu‘auwa‘alua mä, e lana ana nö i kai ma luna o nä wa‘a o läkou, a e häpai hou käkou iä Kaukanapöki‘i, kahi kaikunäne o Hamanalau, mai kuhi na‘e ‘oukou ua lö‘ihi wale ka lana ‘ana o Kaihu‘auwa‘alua mä i waho a‘e o Wai‘anae, ‘a‘ole, ko käkou lilo loa paha me ke kama‘ilio me kahi keiki, no laila ka loloiähili.)

Ka iho mau ‘ana o Kaukanapöki‘i i kai o

Wai‘anae i ka nänä holoholowa‘a a

kamali‘i kama‘äina o laila

Ua ‘ike käkou ma mua a‘e nei, ua ho‘onanau hele aku nei ‘o Hamanalau i Hawai‘i. A i ka wä paha ona e moe‘uhane nei me Kaihu‘auwa‘alua, ‘o ia paha ka wä i ho‘ohoihoi ‘ia mai ai ko Kaukanapöki‘i mana‘o e iho i kai o Wai‘anae, ‘o ka hana a ko laila kamali‘i, ‘o ia ka ho‘oholoholo wa‘a, ma kaha one ‘o Le‘epoko mä paha lä. A i ko Kaukanapöki‘i ‘ike ‘ana aku i ia mea hou i ko ia nei maka, he mea o ka nui loa o ka hoihoi, a me ka lelele nö ka ‘ike ‘ana aku i kä läkou lä le‘ale‘a, ke ho‘oholoholo lä läkou i ka wa‘a ma kai, ke holoholo wale nei lä këia ma uka. A ke ho‘ouna a‘ela kamali‘i nui i kamali‘i li‘ili‘i e ki‘i i ka wa‘a e ho‘iho‘i mai, ‘o ia nei kekahi e alualu pü aku. ‘O ko Kaukanapöki‘i makemake nui wale, ‘o ka loa‘a iä ia o nä wa‘a ho‘oholoholo e like me läkou lä, a iä wai lä auane‘i e loa‘a mai ai, aia lä i hea kona makua, wahi äna e hiki ai lä ho‘i ke hana i wa‘a näna, e like këlä po‘e keiki makua, ka po‘e näna e ho‘okö mai i ka makemake o kä läkou keiki, ‘o ia nä mea e malumalu ana i loko o kona pu‘uwai palupalu.

A i ke ahiahi ‘ana iho, ho‘i akula këia i luna o Ka‘ala, kuahiwi a ka ‘ohu i noho ai. A i ke kakahiaka ‘ana a‘e, i lawa nö a pau kä läua nei pä‘ina kakahiaka ‘ana, ‘o ko Kaukanapöki‘i iho malü ihola nö ia, noho ana i kai o Wai‘anae, ‘a‘ole na‘e o läkou ‘ike mai ë he keiki këia no uka o Ka‘ala, ke kuhi nei nö läkou lä kamali‘i kama‘äina, no kai nö ia o Wai‘anae, i ‘ikea na‘e i ka hui pü ‘ana i loko o ke ‘äluka. ‘O kä läkou lä hana nö ‘o ka ho‘oholoholo wa‘a, ‘o kä ia nei nö, ‘o ke alualu ma uka, a i kekahi wä nö, ‘au nö kamali‘i kama‘äina i kai, ‘o ia nei nö kekahi e ‘au pü, ‘o ke kumu o ko ia nei ‘au ‘ana me läkou lä, i wahi e loa‘a mai ai kekahi wahi leo ho‘ounauna, maiä läkou lä mai. ‘Oiai, he mea mau mai ka wä kahiko mai, a hiki i këia manawa, he pipili i kamali‘i nui, ma ka ho‘ounauna ‘ia mai, a ma kekahi ‘ano ‘ë a‘e.

A i ka loa‘a ‘ana mai o kekahi kënä a ka po‘e kamali‘i mea wa‘a iä ia nei, ‘o ko ia nei ‘oli‘oli loa ihola nö këia, na ha‘i ka wa‘a, ke miki ‘ë lä këia ma kahi e pae

mua aku ai. A no ka pae koke ‘ole aku, ka ‘au ‘oko‘a maila nö këia, a loa‘a mai ka wa‘a i waena, a i ho‘okahi kä läua nei hele like ‘ana, ke nänä pono lä këia i ka lelele o kahi ama, a me ka poho pono o kahi pe‘a, he mea ‘ë ka ‘oli‘oli, a me ka le‘ale‘a, a me ka pa‘ipa‘i o nä wahi lima o ia nei. A ke ki‘i a‘ela nö ho‘i kamali‘i mea wa‘a ‘ole, i ka wa‘a nö ho‘i a ia po‘e kamali‘i nui mea wa‘a. A i ka ho‘iho‘i pono ‘ana aku a kamali‘i li‘ili‘i, a hiki i kahi o kamali‘i nui. A inä e mälie ihola ka makani, ‘ölelo ho‘omalu maila kamali‘i nui, (kekahi o läkou) e noho mälie käkou, mai wala‘au ‘oukou e kamali‘i li‘ili‘i o ki‘i ‘ole ‘ane‘i ‘o ia i ka wa‘a, ‘a‘ole nö ho‘i ‘o ia e ho‘oholoholo wa‘a, e pule a‘e au i ke akua no ka makani ‘ole. Inä au i pule i ke akua, a i pä mai ka makani, a laila, holo ka wa‘a a käkou, ‘o ka ‘ae lökahi maila nö ia o kamali‘i mai ‘ö a ‘ö, (‘o këia püku‘i kamali‘i nö na‘e, koe nö ho‘i kamali‘i o kekahi püku‘i ‘oko‘a a‘e, he hana ‘ë nö ho‘i paha kä läkou) eia ka pule a ke keiki nui e kähea ai.

"Pä mai pä mai ka makani o Hilo,

Waiho ‘ia aku ka ipu ‘u‘uku,

Lawea ‘ia mai ka ipu nui."

Pälua a päkolu ka hana ‘ia ‘ana o këia mau lälani mele i ka wä ho‘okahi, a inä e loa‘a iki mai kahi aheahe makani, ‘o ka ho‘oholoholo ihola nö ia o ka ‘auwa‘a mai ‘ö a ‘ö. A i ka lohe ‘ana o Kaukanapöki‘i i këia pule a kamali‘i nui, ‘o ko ia nei ho‘opa‘a loa nö ia ma ko ia nei na‘au, i këlä mau hua mele ma luna a‘e nei. A i ko ia nei wä e ki‘i mau ai i ka wa‘a, a inä e mälie iho, ho‘opuka a‘ela këia i ua mau hua mele lä, a pëlä aku ana. A i kekahi wä, ‘ölelo akula kamali‘i nui, "‘A‘ohe nö kä paha he hana o kou makua i wa‘a näu." Hö‘ole mai këlä, "‘A‘ole, ua päpä mai ko‘u makua, inä kä e hana ‘o ia i wa‘a na‘u a inä e holo loa ka wa‘a i kahi hohonu, a kahuli paha ma laila, a no ku‘u minamina paha, ‘au aku au, pihö kä au i ke kai, a make paha, pëlä mai ko‘u makua." Pane maila läkou lä, "Ke ki‘i nei nö na‘e ho‘i ‘oe i kä mäkou wa‘a." "‘Ae, he ki‘i nö ko‘u ma kahi papa‘u, inä e holo aku ma kai uli, ‘a‘ole au e ki‘i, a inä kahuli ma kahi hohonu, ‘a‘ole nö au e ki‘i, ki‘i nö au ma kekahi ‘auwa‘a ‘ë a‘e a kekahi po‘e kamali‘i."

A pau kä Kaukanapöki‘i kama‘ilio ‘ana i ka po‘e kamali‘i kama‘äina, ‘o ko läkou lä ‘ölelo maila nö ho‘i ia i ka hua o ka le‘a, "Ua ‘ike nö lä ho‘i ‘oe he huhü kou makua iä ‘oe o pohö ‘oe i loko o ke kai, he aha nö lä ho‘i kou mea e hele mai nei i ‘ane‘i? "A ke alualu loloa hele nei ‘oe i kä mäkou ‘auwa‘a. Inä nö ho‘i paha i hana ‘ia e kou makua i wa‘a näu, inä nö lä ho‘i nä kamali‘i ‘ë a‘e e ki‘i käu wa‘a e ho‘iho‘i mai, ‘a‘ole ‘oe e luhi." A ma ko läkou lä ‘ölelo ‘ana maila iä ia nei, ke nalu wale lä nö këia i ka ‘ölelo e pane aku ai, ua ‘ike nö ‘o Kaukanapöki‘i, he mau ‘ölelo wahahe‘e nö ia äna, a eia lä i hea kona makua, ‘oiai, ‘ekolu wale nö läkou o luna o Ka‘ala, ‘a‘ole nö ‘o ia i ‘ike wahi wa‘a ho‘oholoholo iä Häwea, he ‘ole loa aku ho‘i ‘o Hamanalau. A ‘ölelo akula këia i ka ‘ölelo hope, "Kä! he kuhi mai kä ho‘i auane‘i ko ‘oukou ë, he pono ko‘u makua, ‘a‘ole nö paha ‘o ia lä makemake, na‘u wale nö ka holo malü mai nei, no ko‘u ‘ike ‘ana mai nei nö ho‘i iä ‘oukou, no laila hele mai nei au." A i ke ahiahi ‘ana iho, ho‘i nö këia i uka, a pëlä mau këia e hana ai a hala paha nä lä ‘ehä, a i ia ho‘i ‘ana aku a ia nei, nïnau maila ‘o Hamanalau, "I hea ‘oe, e nei wahi keiki e nalowale nei?" ‘ölelo akula këia, "I lalo aku nei ho‘i paha au o Wai‘anae i ka nänä ho‘oholoholo wa‘a a kamali‘i. Nani kä ho‘i ku‘u makemake i kä läkou lä ‘au wa‘a li‘ili‘i, ‘o kahi ‘ole ho‘i e loa‘a ai." ‘Ölelo maila ‘o Hamanalau, "Mai hele hou ‘oe, he aha ka loa‘a a ia mea?" "He makemake kä ho‘i au," wahi a Kaukanapöki‘i, ‘a‘ole nö na‘e ‘o ia nei ho‘olohe aku i kä ke kaikuahine käua mai, i loa nö a ao a‘e, a pau nö ka pä‘ina kakahiaka ‘ana, ‘o ko ia nei iho malü ihola nö ia. A i ka hiki ‘ana i kahakai, ‘o ia mau nö kä Kaukanapöki‘i hana e like me ma mua.

A i ke ahiahi ‘ana iho o ua lä lä, ‘o ia paha ka ‘umi o nä lä, ‘a‘ole nö na‘e ho‘i i ahiahi loa, ma waena paha o ka hora 1 a me 2, ‘o ia ka wä i hiki mai ai ‘o Kaihu‘auwa‘alua mä me nä wa‘a a läkou, a lana mai ana ma waho a‘e o kahi a ka po‘e kamali‘i e pä‘ani ho‘oholo wa‘a nei, ma këia wahi, ua hui a‘e nei ka mo‘olelo a käkou ma Kaihu‘auwa‘alua a me Kaukanapöki‘i. A no laila e kama‘ilio hui käkou ma këia wahi.

No ka ‘au ‘ana o Kaukanapöki‘i i luna o nä

wa‘a, a me ke kama‘ilio ‘ana me ka

ho‘okele o Kaihu‘auwa‘alua.

I ka wä i hiki mai ai nä wa‘a o Kaihu‘auwa‘alua, a lana maila ma waho, ‘ölelo ihola läkou, he aha lä ho‘i kä këia po‘e kamali‘i e pü‘uki‘uki nei ‘o ke kahakai, ‘a‘ole i li‘uli‘u iho kä läkou ‘ölelo ho‘ohuoi ‘ana, ‘ike koke akula nö läkou, he kamali‘i ho‘oholo wa‘a kä, a kähea maila läkou me ka leo nui, "He aha ko ‘oukou hana, e këia kamali‘i o kahakai." A lohe ke kamali‘i, pane akula, he ho‘oholo wa‘a. A pau kä läkou lä kähea ‘ana mai, ‘ölelo akula ‘o Kaukanapöki‘i i keiki kama‘äina, "E holo a‘e au i kai i këlä wa‘a nui e lana maila, nani kä ho‘i ko‘u makemake i këlä mau wa‘a nui, makemake ‘ino kä ho‘i ka loa‘a ‘ana o ko‘u ho‘oholoholo wa‘a i këlä mau wa‘a nui e lana maila, ‘a‘ole akula nö ho‘i paha e ‘ole akula ka wa‘a li‘ili‘i lä." Pane mai ke keiki kama‘äina, "Eia ho‘i këia wahi keiki maha‘oi, no kou nele ‘ana kä i ka wa‘a ‘ole, ke koi nei ‘oe e holo i kai, he aha ia nou ‘o käu hele ‘ana aku i laila, a ‘auhea kou wa‘a e holo aku ai?" ‘Ölelo mai ‘o Kaukanapöki‘i, "He mea kapu kä ka ho‘olauna ‘ana aku, a me ke kama‘ilio ‘ana, ‘o ia ka mea e lilo ai nä mea ‘elua, a ‘ekolu paha i ho‘olauna ai makamaka paha. Inä paha e pane ‘ole mai läkou ia‘u, a laila, ua hewa ‘i‘o au, inä ho‘i e pane mai ia‘u e kama‘ilio nö paha au. A inä ho‘i ma ka wa‘a ‘ole, e ‘au nö paha au, he kokoke wale nö ho‘i." ‘O ko ia nei ‘au akula nö ia a hiki ana i luna o nä wa‘a, i nänä aku ka hana o Kaukanapöki‘i, e waiho mai ana he mau wa‘a li‘ili‘i he ‘umi, ua hana ‘ia a maika‘i, ua pä‘ele ‘ia a pa‘a i ka hili, ua hana ‘ia a like maoli nö me ka helehelena o ka wa‘a nui a läkou e noho nei, ‘a‘ole ho‘i e like me ka ‘auwa‘a li‘ili‘i, he ‘oi loa aku nö këia. A no ko ia nei makahehi nui loa i ka maika‘i o ka ‘auwa‘a li‘ili‘i, no laila, kähea akula këia i kama‘äina o uka, "E läkou lä ë, ‘a‘ole maika‘i ‘o kä ‘oukou ‘auwa‘a, eia ka ‘auwa‘a maika‘i o kai nei."

A no ko ia nei hana mau e kähea ai i uka, a e ‘uä ai me ka pa‘ipa‘i o nä lima. No laila, kama‘ilio ‘olo‘a maila kekahi ho‘okele, "E kahi keiki e wala‘au nei." A ho‘olohe mälie akula ‘o Kaukanapöki‘i ma ka nänä mälie ‘ana aku; "He makemake na‘e paha ‘oe i ka wa‘a," wahi a ka ho‘okele. ‘Ae akula no këia, "‘Ae, he makemake au i ka wa‘a." ‘ölelo mai läkou lä, "‘A‘ole e loa‘a ka wa‘a iä ‘oe, aia a he mea kaikuahine maika‘i, a laila, näna ka wa‘a li‘ili‘i e kau mai nei lä a pau loa." ‘Ae akula nö ‘o Kaukanapöki‘i, "‘Ae, he kaikuahine nö ko‘u, he kaikuahine maika‘i, inä ‘oukou e hä‘awi ‘ë mai i ka wa‘a, a laila, ki‘i au i ko‘u kaikuahine, a hele mai e ‘ike ‘oukou." ‘Ölelo mai läkou, "He wahahe‘e paha ‘oe, ‘a‘ole paha ou kaikuahine." ‘Ï mai nö këlä, he kaikuahine nö ko‘u. Pëlä wale kä läkou ‘ölelo ‘ana, a hiki i ke kokoke ‘ana aku i ke ahiahi. ‘O ko ia nei wä ia e ho‘omäkaukau ai e ho‘i, ‘au‘a mai na‘e läkou lä, ‘ölelo akula këia ma muli, "Ha‘oha‘o ku‘u kaikuahine, e ho‘i ana nö au, he po‘e ‘au‘a ho‘i ‘oukou i kä ‘oukou wa‘a." ‘O ko ia nei ho‘i nö ia, a ‘o ko läkou lä hele akula nö ho‘i ia ma kekahi wahi ‘ë a‘e. Ua ‘ölelo ‘ia ‘a‘ole kä i kau nä wa‘a o Kaihu‘auwa‘alua i uka o ka ‘äina mai ko läkou wä i holo mai ai; aia wale nö a ho‘opae ‘ia e ke keiki i uka.

Ke kama‘ilio ‘ana me Hamanalau

I ka hiki ‘ana aku o Kaukanapöki‘i i luna o Ka‘ala, e noho mai ana nö ‘o Hamanalau. Pane maila ‘o Hamanalau me ka leo pïhoihoi, "I hea ‘oe e nei wahi keiki o ka lälau ‘ana o këia lä, a ‘o ka pö nö ia? ‘A‘ohe paha ou mana‘o a‘e ë he pololi." ‘Ï mai ‘o Kaukanapöki‘i, "I ku‘u makemake ho‘i paha i ka ho‘oholoholo wa‘a, ‘o ka wa‘a ‘ole ho‘i, ‘ike aku nei au i ka ‘auwa‘a li‘ili‘i maika‘i, aia i luna o nä kaulua kahi i waiho ai, ‘o ka mea ‘ole ho‘i e loa‘a ai." "A ‘ike no lä, ‘a‘ole e loa‘a, hele wale aku nö i laila e maha‘oi ai," wahi a Hamanalau. A pau ka pä‘ina ahiahi ‘ana, a ma mua o ka ho‘omäkaukau ‘ana e moe, ‘ölelo akula ‘o Kaukanapöki‘i iä Hamanalau, "‘Apöpö a‘e nei käua iho i kai o Wai‘anae i ka ‘au‘au kai, nani ho‘i ku‘u makemake wale maila nö i ka ‘au‘au kai." ‘Ae akula nö ‘o Hamanalau, ‘oiai he mea nui nä ‘ölelo a kona pöki‘i kaikunäne iä ia, inä e pane mai ma laila wale aku nö.

Ka iho ‘ana o Hamanalau mä i ka ‘au‘au kai

A kakahiaka a‘e, a pau ka pä‘ina kakahiaka, ‘o ko läua iho nö ia i kai o Wai‘anae i ka ‘au‘au kai, ‘a‘ole na‘e ma kahi kanaka, ma kahi mehameha kanaka ‘ole, ma laila läua nei i ‘au‘au ai, (na ka po‘e ‘ike i kahi mehameha, na läkou e mana‘o iho, ‘o ia paha kahi o Hamanalau i ‘au‘au ai, ‘a‘ole i ha‘i ‘ia mai ia‘u ua wahi lä.)

I ko läua nei ‘au‘au ‘ana, ua ho‘okina loa ‘o Kaukanapöki‘i i ka ‘au‘au ‘ana a hiki i ka ‘auinalä, ua anuanu loa ‘o Hamanalau. ‘Ï mai ‘o Hamanalau iä Kaukanapöki‘i. "Ë! E uho‘i käua, ua hele mai nei au a mä‘e‘ele i ua mea he anu." I ka nänä ‘ia ‘ana aku nö a Kaukanapöki‘i i ua kaikuahine hänau mua nei, ua anuanu ‘i‘o, ‘o ka ‘ae akula nö ia e uho‘i läua. I lawa nö iä läua nei a hiki i luna o Ka‘ala, pä‘ina a ma‘ona; ‘o ka hä‘ule akula nö ko Hamanalau i ka hiamoe ho‘oniponipo. A ma mua na‘e o ko Hamanalau hiamoe ‘ana, ua ‘imi ma‘alea ‘ë nö ua wahi keiki nei, a ‘ölelo mua aku iä Hamanalau. "E Hamanalau," "E ö," wahi a ke kaikuahine, "e häli‘i mua i mau ku‘ina kapa ma lalo ou, i mehana ‘oe, aia a he kapa ma luna a ma lalo, a laila mehana," "‘O ia ho‘i hä," wahi a Hamanalau, ‘o ka hana ihola nö ia o ua wahi keiki ma‘alea nei a pau; ‘o ko Hamanalau hiamoe nö ia, ‘elua paha hana ma hope iho, ho‘äla akula këia, ‘a‘ole ‘o ia la ala mai, a ‘oni‘oni mai ho‘i, ua hiamoe loa, ua ku‘u akula ka luhi a ke kai.

HELU 3

1-11-68

Ke ki‘i ‘ana o Kaukanapöki‘i i nä känaka o

Kaihu‘auwa‘a e ki‘i mai iä Hamanalau

A no ke ala ‘ole a‘e o Hamanalau, ‘o ka iho akula nö ia o Kaukanapöki‘i i kai o Wai‘anae, ua ahiahi, e lana mai ana nö nä wa‘a o läkou lä, ‘o ko ia nei ‘au akula nö ia a hiki i ka wa‘a o läkou lä, ‘ölelo mai läkou lä, "Eia ‘oe, ua wahi keiki kaikuahine ‘ole nei; a i hea ho‘i ‘oe ‘o këia lä i nalowale iho nei?" ‘Ï akula ‘o Kaukanapöki‘i i ka ‘au‘au kai mäua me ku‘u kaikuahine, a ua luhi, ua hiamoe, ‘o ka‘u mea ia i ki‘i mai nei i kekahi mau känaka o ‘oukou, e ki‘i a‘e käkou, oi hiamoe, o ala ‘ë mai ‘ane‘i." ‘O ko läkou nei ‘ae akula nö ia, ‘o ka holo akula nö ia a pae ka wa‘a i kahaone o uka, ‘ewalu känaka i pi‘i me ua wahi keiki nei, ‘o ko läkou nei hele akula nö ia, a hala mai kauhale kanaka, hele akula ‘o ke kula. Nïnau akula nä po‘e känaka iä Kaukanapöki‘i, "Aia i hea kou wahi e nei wahi keiki, ua hala akula kauhale, he kula kanaka ‘ole këia a käkou e pi‘i nei." Pane aku këia, "Aia aku nö i uka aku nei." ‘O ko läkou pi‘i nö ia a hiki i kahi o ka pali, a komo i loko o ka ulunahele lä‘au loloa. ‘O ka hana nö ka nïnau a ua po‘e känaka nei. E kuhikuhi aku ana këia, "Aia ko‘u wahi i këlä pu‘u e kü maila, ‘o ko‘u wahi nö ia." A ma kä Kaukanapöki‘i kuhikuhi ‘ana mai i kona wahi, mana‘o känalua ihola ua po‘e känaka nei, a ‘ölelo maila iä ia nei, "He kuhi paha ko mäkou, he wahi kokoke a‘ela kou, a lohe maila i ke ao, eia nö kä he lö‘ihi loa." ‘Ae akula nö këia. ‘Ölelo hou mai läkou lä, "‘A‘ole anei ‘oe e ho‘ohoka ana iä mäkou, a e alaka‘i hewa ana paha i loko o këia nähelehele, i wahi e ho‘opaoa ai i kä mäkou huaka‘i, a i ‘ole ia, i luahi paha nö kou mau mana‘o kü‘ë iä mäkou, a he pöwä paha e noho ana i loko o këia nähelehele, e kali mai ana ‘o ko mäkou hiki aku," Hö‘ole akula nö këia. ‘Ölelo maila läkou lä me ka ‘ölelo ho‘oweliweli, "Ke ‘ölelo nei mäkou iä ‘oe, inä ‘a‘ole ‘oe e ho‘ohiki mai, a laila, e hopu aku mäkou iä ‘oe me he pio lä na mäkou." Pane akula ‘o Kaukanapöki‘i me ke ‘ano koa loa, "Ke ho‘ohiki aku nei au i mua o ‘oukou ma ka inoa o Pele, a me Kamohoali‘i. Pau Pele, pau manö, inä hele au ma kai, pau i ka manö, a inä e hele ma uka, kü i ka ‘ömuku lä‘au, a lele paha i ka pali, inä noho au i ko‘u hale pono‘ï, hiki mai paha ke ahi a Pele, ke ‘oia‘i‘o ‘ole ka‘u mea e ha‘i aku nei iä ‘oukou," wahi a Kaukanapöki‘i. A ma ko läkou lä ‘ike ‘ana maila i kä ia nei ho‘ohiki ‘ana akula me ka ‘oia‘i‘o; ‘o ko läkou lä pane maila nö ia, "E upi‘i ho‘i hä käkou." ‘Ae aku nö këia, ‘o ko läkou lä pi‘i akula nö këia a hiki i külanahale. I nänä aku ka hana o ua po‘e malihini nei iä luna o Ka‘ala, hewa i ka wai, ua mea he maika‘i, a kohu ho‘ohihi maoli nö, ‘o ka hele mai nö a ka moa, ua hele a wili käkala, ‘o ka noho mai nö o ka ‘ïlio, ua hele a ki‘o ka wai iä luna o ke kua, i ka mea o ka pälahalaha nui wale, ‘o ka pua‘a këia, ua hele ka niho a nä maka, i ua mea he wili keke‘e o ka niho, ‘o ka wai ‘au‘au o Hamanalau, ua ninini ‘ia a maika‘i, e kü ana nä kumu lehua ma nä kapa, ua hele a lulu‘u nä lälä i loko o ka wai, e haiamü ana nä lehua ‘äpane, i ho‘olulu‘u ‘ia e nä manu, e kani ‘olë‘olëhala ana i ko läkou mau leo ho‘ole‘ale‘a. He nänä aku i ka po‘e malihini a he ‘ula ‘oko‘a nö i ua mea he pï‘ö‘ö, a pau ko läkou nei pï‘ö‘ö ‘ana, a ilihia ho‘i no ke ‘ano ‘ë o këia wahi, kahi anoano ho‘i a kä käkou kamalei hiwahiwa i noho ai i loko o nä makahiki he 18. Pane mai ‘o Kaukanapöki‘i, "Inä ho‘i paha käkou e ‘ae, wahi a ka po‘e malihini." A ‘ölelo hou aku ka po‘e malihini, "aia ma hea kou hale?" "Aia a‘e ko mäua hale." "A no wai aku ho‘i këlä kauhale e pa‘apü maila ma këlä ‘ao‘ao?" "No Häwea kupunawahine o mäua këlä, a he hale kuku a‘e, a he hale ‘aina no läua, a he mua këlä no‘u. A he kauhale kü wale mai nö ho‘i këlä, ‘a‘ole kanaka, he waiwai na‘e ko loko he kapa no mäua me ku‘u kaikuahine." A no ko Kaukanapöki‘i mana‘o o hala ‘ë a‘e ‘ane‘i ‘o Hamanalau, no laila, koi wikiwiki akula këia iä läkou lä e hele koke aku, ‘ae maila läkou lä me ka pau ‘ole o ka nänä ‘ana, ua hele ka mai‘a a palakü i luna o ka pü mai‘a, he ‘ai na nä manu, ‘o ke kalo këia, ua hele a poho, a hele a o‘o kahi, ua hele a hakahaka i ka ‘ai ‘ia e ka moa, ‘o ke kö këia, ua hele a hilala i lalo, a ala mai a hina hou, a ala mai, ‘o ke keiki këia a ke kö e pili lä ma ka puna kö, ua like nö me ke kumu, ua hina nö ho‘i a ala mai, ‘o ka ‘awa këia, ua hele a nunui ka häkai me he kumu kukui lä, e pipi‘i ka ‘umi känaka i luna o ka häkai, ‘a‘ole e haki, ke ‘alo‘alo wale lä ka maka o ka po‘e malihini ma ‘ö, a ma ‘ane‘i o ke alanui hele.

Eia aku nö ia mea kupanaha i kä läkou nei ‘ike ‘ana aku; ‘o ka laka o ka manu, i holo aku nö kä ho‘i këia mea he manu, i ka lehulehu o känaka e makapä ai lä nei me he manu. No ka nui maoli kekahi mea o ka mai‘a, loa‘a ka ‘ai e ‘ai ai, ‘a‘ole hana hele aku a ka manu ma ka nähelehele, ua ‘ulua mai a kü i kahi ho‘okahi. Malie paha i walea ai kä käkou kamalei hiwahiwa o ka uka ‘iu‘iu, no ka nui maoli nö o nä hua ‘ai i ho‘olako ‘ia ‘o Hawea, a me Kualele, a me nä kaikunäne ‘e‘epa o Häwea.

A ka hiki ‘ana o ua po‘e malihini nei i ka hale, komo akula ‘o Kaukanapöki‘i a ho‘äla akula me ka leo nui, ‘a‘ole na‘e ‘o Hamanalau ala mai, ke hiamoe lä nö. A ho‘olale maila ‘o Kaukanapöki‘i, e hana nä po‘e malihini i mänele e amo ai iä Hamanalau, he manawa ‘ole ia i ka po‘e malihini. ‘O ko läkou nei ki‘i akula nö ia a ma lalo o nä ku‘ina kapa ‘elua i häli‘i ‘ia ai, ‘o ka päpio pono nö ia, a lawe ‘ia a ho‘ouka i luna o ka mänele, a ho‘oponopono ‘ia a maika‘i, a mäkaukau no ka lawe ‘ana.

Ka lawe ‘ia ‘ana o Hamanalau, a hiki

i luna o nä wa‘a, a me ka ho‘i ‘ana o Kaihu‘auwa‘alua

i Hawai‘i, a me ke ala ‘ana a‘e a

Hamanalau i ka moana ‘o Pailolo

A mäkaukau ka lawe ‘ana, ‘o ko läkou nei haele akula nö ia. A pehea ihola ho‘i ‘o Häwea, ‘a‘ole ‘o ia i ‘ike mai, aia nö ia i kona wahi kahi i noho ai, a ma hope ‘o ia ‘ike. ‘O ka iho ho‘omanawanui akula nö ia o ka po‘e e amo nei iä Hamanalau, a kahi nö ho‘i e ho‘omaha ai, i pono na‘e i ka pö mahina, ‘o ia nä pö o Lä‘au Kü Kahi mä, a i ka hiki ‘ana i kai, a ho‘oili ‘ia i luna o nä wa‘a ma kahi o Kaihu‘auwa‘alua e noho ana, a ma laila nö kahi i ho‘omoe ‘ia ai. A i ka waiho pono ‘ana o Hamanalau, kauoha ‘ia maila ‘o Kaukanapöki‘i e ho‘i a‘e e noho ma kahi ‘ë, ‘ölelo mai ‘o Kaukanapöki‘i, "‘A‘ole au e hele ma kahi ‘ë, ma ‘ane‘i nö au e noho ai, (ma kahi kokoke ma ke po‘o, a me ka po‘ohiwi,) e ha‘oha‘o ‘ane‘i ku‘u kaikuahine ke ala a‘e, a huli ia‘u, a puoho paha ‘o ia no ka weliweli no ka ‘ike mai iä ‘oukou, he po‘e känaka ‘ë, a inä e ‘ike mai nö ‘o ia ia‘u, a laila, ‘a‘ole ‘o ia e ha‘oha‘o," me ke ‘ano ho‘oha‘uha‘u na‘e o ka waha me he mea lä na‘e e uë ana. (Me he mea lä kä ho‘i na ha‘i käna mea ‘o ka maha‘oi ‘ana, aia a‘ela ho‘i käna puni ‘o ka wa‘a li‘ili‘i, loa‘a ke kumu kü‘ai o ke kaikuahine.)

I ka wä i ‘ike ai ‘o Kaihu‘auwa‘alua i nä helehelena o këia wahine e moe nei, ua like loa nö ke ‘ano, a me ka helehelena o ka nänaina me ka wahine ‘uhane nö äna e moe‘uhane nei, a ‘oli‘oli ihola ‘o ia no ka loa‘a ‘ana, a ho‘onoho ihola nä hoe wa‘a o ia nei, a kähea päkahi akula i nä inoa o läkou, ma ke kanaka ma mua mai, "E Napua, Kahooiola, Kahu, Kailimaikai, Opu, Lahaloa, Laka, Kaaiweuweu, Kalakuahi, Kumua a me Ioena ka ho‘okele o këlä wa‘a. A kähea nö ho‘i i ko këia wa‘a, mai mua mai, Kupa, Kulawa, Kuanea, Kumoho Kualawa, Kuhilani, Kupali, Kuhaoe, Kuili, Kuhano, Hi‘ipoi, ka ho‘okele.

Ma ko ia nei kähea ‘ana, ke ö päkahi maila nö ia o läkou lä, a pau kä ia nei kähea ‘ana, ho‘omaha ihola he mau minute. A ‘ölelo hou akula, "I këia lä, ua ho‘ohäläwai ‘ia mai käkou e ka ‘oli‘oli nui, no ka loa‘a ‘ana a‘e nei o ka mea a‘u i

kauoha ai e hele mai käkou, ‘a‘ole no ka mea ‘ë a‘e, no ia nei nö, ua loa‘a këia wahine ia‘u ma ka moe‘uhane, he ‘umi paha lä a keu ma mua a‘e nei, a ‘ehä ka pö o ko mäua launa ‘uhane ‘ana, ua ‘ike ‘ole ‘ia a‘e ko ia nei ‘uhane i nä pö hope mai a hiki i këia pö, a ua kuhikuhi mai nö na‘e ka ‘uhane o ua ‘o ia nei ia‘u ma hope iho o ka pö hope loa, e ‘ölelo ana a ‘o O‘ahu nei ‘o ia nei. A ke kuhi nei au he wahine ‘ë këia a ‘oukou i ki‘i aku nei, me ku‘u mana‘o, ‘o ia nö paha, ‘a‘ole paha, aia nö na‘e ho‘i i kä ‘oukou ki‘i ‘ana. I hiki mai nei ka hana, eia nö kä ‘o ia ‘oko‘a nö a ‘ë a‘e, ‘a‘ole wahi ho‘ohewahewa, he nahu na‘e ka‘u lä, aia na‘e ma ka po‘ohiwi ‘äkau, aia i kä käkou nänä ‘ana ke ala a‘e, a e nalo ho‘i e launa mai ana iä käkou, ‘o ia nö ia. Inä ‘ike mai ‘oukou e akaaka ana, a e ‘ano ho‘ohie ana paha ia‘u, ‘o ia nö ia, ua ‘ike maila, akä ho‘i, i ‘ano ‘ë, a peku a ‘ähiu me he manu makapä lä, e mana‘o a‘e käkou, he mea ‘ë nö këia, a he pio paha na käkou."

A i ka pau ‘ana o kä Kaihu‘auwa‘alua ‘ölelo ‘ana, ‘o ka ho‘äpono like maila nö ko läkou lä a pau loa, me ka ‘oli‘oli nui, a ho‘omäkaukau ihola läkou nei e holo. I lawa nö iä läkou a noho pono, i ho‘omaka iho ka hana e hoe, ke külana akula nö ia o kahi keiki i mua a i hope, me he ‘ona ‘awa lä a pëlä nö ho‘i ke ali‘i. ‘O ko läkou nei holo nö ia, a hala O‘ahu nei, a waena moana, a hiki i ka Laeokalä‘au, a hala maila nö ia wahi, komo läkou nei ma ke köä o Moloka‘i a me Läna‘i, ‘o ka wehe a‘ela nö ia o kaiao, a wehe pono ‘ia a‘ela nä maka o Hamanalau, a ho‘oküpono ‘ia a‘ela i ka makani, i komo iho ka hu‘ihu‘i iä Hamanalau; a i nänä a‘e ka hana e noho ana nö kahi kaikunäne o ia nei, a he mau wa‘a ho‘i këia e hoe ‘ia nei e nä känaka, a he po‘e känaka ‘ë wale nö, a he moku‘äina ho‘i ma lalo e kü mai nei, a he ‘äina ho‘i ma mua mai, a he ‘äina ho‘i ma hope o nä wa‘a o läkou nei. ‘O ko Hamanalau kulu ihola nö ia o ka waimaka, a häwanawana malü akula i kahi kaikunäne, "‘Ea! Pehea këia, a he aha këia po‘e känaka, a he mau wa‘a ho‘i këia? ‘Auhea kahi o käua i hänai ‘ia ai? ‘auhea ‘o Häwea? ‘Auhea ka leo o nä manu? A eia ho‘i käua i këia lewa e lewa ‘ia nei, a e lawe ‘ia ana käua i hea, a he pio anei käua na këia po‘e o hea lä? a he aha käu hana nui, e ku‘u kaikunäne, a keiki ho‘i a‘u i hänai ai? I hana hewa aku ai ‘oe i mua o këia po‘e, a lilo ai käua i mau heana na këia po‘e pöwä ‘a‘e hewa." Pane mai ‘o Kaukanapöki‘i me ka ho‘okulukulu mai nö na‘e ho‘i i kona mau waimaka, "‘O ka ho‘okö ‘ana këia i ko‘u makemake, a‘u i li‘a mua ai i nëia mea he ho‘oholoholo wa‘a li‘ili‘i, a ua kö ko läkou makemake e lawe nei iä käua i mea e ho‘okö ‘ia ai ko läkou makemake he aha lä ho‘i auane‘i? Inä nö ho‘i paha he lawe ‘ia nö ho‘i kou no ka pono, a kü paha ‘oe i ka moku, ua loa‘a nö ho‘i käu ‘ai waiwai; ‘o au ‘o kou pöki‘i, akä ho‘i, inä nö ho‘i kou he lawe ‘ia a kahi e hana ‘ino ‘ia ai, ua loa‘a nö ho‘i kou moepu‘u, ‘o au, ‘a‘ohe ho‘i au e makawelawela a‘e iä ‘oe, akä ho‘i, inä he ulia wale këia mea, a i ‘ole ia, he mea paha na kou ‘uhane i ho‘onanau mua iä läkou lä e ho‘owalewale ai, a ‘o ia ko läkou lä mea i ki‘i mai nei iä ‘oe, a ma ia ‘ano, ua ulia wale ia a‘e nöho‘i kou makemake e iho i kai o Wai‘anae e nänä ai i ka ho‘oholoholo wa‘a a ko laila kamali‘i, a i wahi hi‘i e loa‘a ai ko läkou nei kama‘äina e hiki a‘e ai, a i ka hiki ‘ana a‘e, ua loa‘a ‘i‘o nö ho‘i ‘o au, a ‘o ia këia o käua e lawe ‘ia nei me he pio lä, e like me kou makemake äu ho‘i e kuhikuhi ho‘olalau mai nei, na ko‘u makemake kä. Ua lohe iho nei mäkou a pau loa o nä wa‘a mai mua a hope, he käne moe‘uhane kä käu, no Hawai‘i, ‘ehä pö o ko ‘ölua moe ‘ana, a kuhikuhi aku ‘oe i kou wahi, no O‘ahu ‘oe, ‘a‘ole anei pëlä, e ku‘u hänau mua."

A i ka lohe ‘ana o Hamanalau, ke ho‘oha‘i wale lä këlä, me he mea lä ‘o Maileha‘iwale, a pane akula i ke kaikunäne ona, "‘Ae, e ku‘u pöki‘i, ua hana ko‘u ‘uhane pëlä, he mau pö ‘ehä ma mua aku nei, he ‘umi paha lä a keu ma mua aku nei." "‘Ae, aia aku nö kö käne i moe‘uhane ai ma hope iho nö ou e nänä aku ‘oe." I nänä aku ka hana o Hamanalau, e noho mai ana nö ho‘i ‘o Kaihu‘auwa‘alua ma hope, a he like ‘oko‘a nö me ka mea i loa‘a ai iä iä i ka moe‘uhane, a pëlä nö ho‘i këlä ke nänä mai iä Hamanalau. No laila, e ka po‘e heluhelu, e ho‘onanea ana, ua ‘ike a‘ela nö käkou i ka ‘ike kino ‘ana o Hamanalau me Kaihu‘auwa‘alua, ‘a‘ohe ‘ölena ‘ana aku i koe, he ho‘olu‘u wale nö, a e nänä a‘e paha käkou i hope, i ke kupuna wahine, iä Häwea, a me käna mau hana kupanaha ma kona ‘ano kilokilo, a ‘ano kupua nö ho‘i.

Ka ‘ike ‘ana o Häwea e lawe ‘ia ana ka

mo‘opuna ‘o Hamanalau, i ka moana o

Pailolo e kokoke ana i Lahaina

Ua ‘ike käkou iä Häwea, ua ha‘alele ‘ia iho i ka hope wa‘a e Hamanalau mä, e nänä käkou i kona ‘ano, a me käna mau ‘ölelo. I ke ala ‘ana a‘e o Häwea mai ka hiamoe ha‘aniponipo ‘ana, i nänä aku ka hana i ka hale o nä mo‘opuna, he meha wale nö, pale ho‘i ka holoholo a‘e o kahi mo‘opuna iki ma waho o ko läua nei hale, eia kä auane‘i, ‘a‘ole kanaka, aia i Mänä. I ho‘olohe aku ka hana i ke kani mai a nä manu, me he mea lä, ‘a‘ole ke kani pono nei, me he mea lä e kani pi‘oloke ana no ka lilo ‘ana o ko läkou haku i këlä po‘e palaualelo ho‘i o ka moku pale wale. I hele ‘i‘o aku ka hana o ua ‘o Häwea, a ki‘ei akula ma ka puka o ka hale, ‘o ka waiho mai nö a ke kapa, ‘o ka ‘uhola mai nö a ka nu‘a moena, ‘o ka lele pa‘iäuma a‘ela nö ia o ko Häwea aloha, mai ka lani mai ka honua kä ho‘i ua mea he makana, ua mea he aloha i ka mo‘opuna. A wä nö lä ho‘i a ‘o ka loa‘a pono aku nö ho‘i ia o ke käne, maiä Häwea aku, eia kä auane‘i, e lilo ana këlä i ‘ö.

E hänau a‘e ana këia i lalo o Waialua, ‘a‘ole ka mo‘opuna i laila, eia lä kä ‘oe i hea, e hanu a‘e ana këia mana‘e, ‘a‘ole nö, e hanu a‘e ana këia ma kai o Wai‘anae, ‘ane hauna ‘ehu wäwae ana, e hanu a‘e ana këia ma kai o ‘Ewa, ‘a‘ole nö i laila, e hanu aku ana këia ma ka ‘ao‘ao mana‘e o Lae‘ahi, loa‘a ka hauna hohono kanaka o ka mo‘opuna a ia nei. I nänä mai ka hana, e lawea ana koa wa‘a i koa kanaka, a i ka ‘ike ‘ana mai, aia kä ku‘u mo‘opuna ke lawe ‘ia lä i ka moana ‘o Maui, e hiki ai i Lahaina, ‘o ko ia nei päpio ihola nö ia o ke alo i lalo, a ea a‘ela i luna, kani ihola kä ia nei ‘ü, me ke kahe nö na‘e o ka waimaka. "‘Ü! Aloha nö ho‘i ‘oe, e ka mo‘opuna o ua wahi nei, o këia kuahiwi anu, a ke këhau i noho ai, e pa‘a mau ana i ka ‘ohu i nä malama a pau, käka‘ikahi ka wä mälie, ho‘okahi wale nö ‘oe, a ho‘okahi nö ho‘i au, ho‘olaukanaka käua i ka leo o nä manu, a me ka leo o ka püpü kani oe, e kahuli lua ana kona leo, ‘o ia wale ihola nö ko käua mau hoa ‘ölelo. ‘A‘ole nö ‘oe i hemahema ia‘u, ua loko këlä mea, këia mea, ‘a‘ole nö he wahi hemahema aku, e ki‘i hou aku ai, (i Kahiki ‘öpala wale anei nä ala). He lani nö i luna, he honua nöho‘i i lalo, a he kohu mau ali‘i nui loa aku nö ho‘i nö ‘o läkou lä. A ‘o kou ha‘alele mai nei nö kä ia ia‘u e ka mo‘opuna. He aha lä ho‘i ‘ane‘i, he nani nö ho‘i nä ke hele lä ‘oe ma kou makemake, a ha‘alele mai nei ‘oe i këia uka mehameha kanaka ‘ole, a mana‘o nui akula ‘oe, e noho i kahi laukanaka. ‘Ae, ke ‘ae nei au me ka hö‘ino o ko‘u ‘uhane ma ka inoa o nä kaikunäne o‘u, e like me kou ho‘okae ‘ana mai i këia wahi mehameha, pëlä nö e lawe hou ‘ia aku ai ‘olua e a‘u mo‘opuna, a ha‘alele lä ‘olua i kahi mehameha. A ma ko läkou puni ki‘i ‘aihue ‘ana mai ho‘i iä ‘ölua, pëlä nö läkou e ha‘alele ‘ino mai ai iä ‘olua, e nä mo‘opuna, ke hilina‘i aku lä ‘olua i ke ko‘oko‘o haki wale, ‘o ia ho‘i ka mana‘o o ke kanaka, he mea mau ‘ole ka makemake o ke kanaka, a waiho pü, he lehulehu nä mana o këia ao."

HELU 4

1/18/68

"Ua ha‘alele mai nei ‘olua ia‘u, pëlä nö ho‘i ‘olua e ha‘alele ‘ia mai ai e ka mea a ‘olua i mana‘o nui akula, he mana‘o kä ho‘i ko ‘olua, e ki‘i a‘e nö lä ho‘i ‘olua ia‘u, a na‘u e ha‘ilono aku ma ka inoa o‘u kaikunäne, a ho‘omaika‘i akula ho‘i au iä ‘olua, a laila, waiwai ka hele ‘ana aku i ka moku, e like me ko ‘olua ho‘owahäwahä ‘ana iä hope nei, pëlä ‘ane‘i ‘olua e ulukü ai, a e li‘a wale mai ai iä hope nei, ‘oiai ko ‘olua wä e noho pilikia ana i kauhale käne. A ‘o ia ka‘u ‘ölelo hope iä ‘olua e a‘u mo‘opuna, ma ka inoa o‘u mau kaikunäne."

I ka wä i pau ai kä Häwea kähoahoa ‘ana, ‘o ka ‘ikuä like maila nö ia o nä leo a‘e, a ho‘äpono i nä ‘ölelo a Häwea ma loko mai o ka ulu lä‘au holo‘oko‘a mai ‘ö a ‘ö. A inä he mea kino ‘uhane pü e noho ana me Häwea, inä paha ua holo ma ‘ö a ma ‘ane‘i, e pï‘ö‘ö ai i ka nui o ua mea he maka‘u.

E ka po‘e heluhelu i këia ka‘ao, ua lohe a‘ela käkou i nä ‘ölelo hö‘ino a Häwea i käna mau mo‘opuna, a ho‘omaika‘i nö ho‘i, no laila, ke kauoha aku nei au iä ‘oukou, e ka po‘e puni ka‘ao, alia ‘oukou e pülale ‘ë aku i ka heluhelu i wahi e pau ‘ë ai, e ho‘omana‘o a no‘ono‘o nui käkou i nä ‘ölelo a Häwea (‘a‘ole na‘e no ka po‘e ‘ike kühohonu këia mau mäpuna ‘ölelo, no läkou lä a‘e nö.) No laila, ke käohi nei ‘o Häwea iä ‘oukou, alia e pülale ‘ë aku i nä waiwai pala wale o këia ao, e noho ho‘omalü ma lalo o ka makua, a nui küpono, a hele ‘oe e ‘imi i käu loa‘a, me ka ho‘omaika‘i küpono mai o kou makua, a makua hänai paha, mai ‘a‘aka wale i kahi lüau‘i makuahine, a päkïkë wale ho‘i i kahi ‘elemakule makuakäne, no ko läua häpauea ‘ana, a hukihuki a‘e ‘oe i kou lä wahine maika‘i, ‘a‘ole, i maika‘i ‘oe i mälama pono ‘ia me ka hänai ahonui ‘ana a kou mau lüau‘i. Eia aku ma mua he lua e hä‘ule pahü ai ka mea hukihuki, a uilani ho‘i.

E huli hou a‘e käkou e nänä i ka mo‘olelo o kä käkou ka‘ao, ma nä ‘ölelo a Häwea, ua ho‘okö ‘ia mai nö e nä kaikunäne akua ona, e loa‘a ‘i‘o ana nö iä Hämanalau ma ka pö‘ino, ‘oiai läua e noho aku ana i ka hale käne, a e waiho käkou iä Häwea, e noho ho‘okaumaha ‘ia ana ‘o ia e ke aloha paumäkö no käna mau mo‘opuna nö a i ‘elua mea ho‘i kau, a hele lä ho‘i kekahi, noho lä ho‘i kekahi, he pau pü nö a i ‘elua, inä lä ho‘i paha ua loa‘a ka mea näna e hö‘olu‘olu iki mai ‘o ka mana‘o o Häwea, a ma hope loa aku, a e nänä hou a‘e käkou iä Hamanalau mä, ke kokoke aku lä paha e hiki i Lahaina.

Ka hiki ‘ana o Hamanalau mä i Waipi‘o ma

Hawai‘i, a me ko läkou noho ‘ana aku

Iä Hamanalau mä e holo ana i ka moana, huli maila e nänä iä hope nei, ‘o ka lele aku a ke ao o Konahuanui, me ka ‘ike pöwehiwehi ‘ia mai nö na‘e o ke ao o Ka‘ala, hä‘ule ihola nä kulu waimaka o Hamanalau no ke aloha i ke kupuna wahine, a ‘ölelo ihola nö këia, ‘a‘ole au i ha‘alele aku iä ‘oe, ma ka mana‘o makemake nö o ku‘u kaikunäne i ka wa‘a, no laila, ua lawe ‘ia mai au me ko‘u ‘ike ‘ole i këia mea e hana ‘ia nei ia‘u me he pöä lä. Akä, i ka nänä ‘ana a‘e nö na‘e o Hamanalau i ka mea äna i moe‘uhane ai o ka pö, ua hö‘olu‘olu ‘ia mai kona mana‘o aloha iä Häwea, a ua ‘olu‘olu pü nö ho‘i kona mana‘o i ka noho mai o Kaukanapöki‘i.

Ua pae akula ka wa‘a o ke ali‘i ma Waipi‘o, he mea ‘ë ka lehulehu o nä maka‘äinana o Waipi‘o e nänä mai ana i ka ho‘i aku o ko läkou, ali‘i me käna waiwai nui makamae e lawe aku nei. A i ka ‘ike ‘ia ana mai, he mea ‘ë ka mahalo nui ‘ia o Hamanalau, wahine maika‘i nui wale kä ho‘i o ka moku, ‘a‘ohe hoa e like ai. ‘O ka lawe ‘ia akula nö ia o Hamanalau a hiki i ka hale ali‘i o Kaihu‘auwa‘alua, ‘o ia nö ho‘i ka hale o läua i moe‘uhane ai, a ho‘äo a‘ela nö ho‘i nä ali‘i, a he mea mau nö ho‘i ka ‘aha ‘aina ‘oli‘oli ‘ana no nä malama ‘ekolu, ‘o ia ho‘i ka hula, ka pahe‘e, ka he‘e hölua, ka ho‘oholoholo wa‘a, a ia mea aku, ia mea aku.

Ka häpai ‘ana o Hamanalau i ke keiki

I ka hala ‘ana paha o ka makahiki ‘oko‘a, a keu a‘e, ua loa‘a mai ‘o Hamanalau i ke ‘ano ‘ölihaliha a ‘ïloli mai, a ho‘opailua, e kau mai ana nä ‘öuli o këia mea he keiki. A i ke ki‘i ‘ia ‘ana o nä kähuna a me nä kilokilo, a i kä läkou nänä ‘ana, he keiki nö, a ho‘omalu ‘ia ihola ke ali‘i wahine no ka häpai keiki. ‘O ka hana nui na‘e a ke aloali‘i, a me Kaukanapöki‘i mä, ‘o ia nö ho‘i ka ho‘oholoholo wa‘a e like me käna i makemake ai. A i kekahi wä, pi‘i nö ‘o Kaihu‘auwa‘alua mä me nä känaka i uka i kälai wa‘a, ‘oiai, ua ‘ölelo au ma mua iho nei, he ali‘i puni kälai wa‘a ‘o Kaihu‘auwa‘a, a pëlä nö ‘o ia i hana mau ai. A no ka ‘ike ana ho‘i o Hamanalau i ka pi‘i mau o käna ali‘i käne i uka i ke kälai wa‘a, no laila, mana‘o a‘ela nö ho‘i këia e kauko‘o pü aku nö i uka, me ka ‘öpü keiki nö, ua hala paha nä kü ‘elima o ke keiki, ‘o ka ho‘i pü akula nö ia i uka e noho pü ai me ke käne. Ke noho lä me ka maika‘i, a hala nä kü ‘elua, ‘ahiku pa‘a ke keiki i loko, ho‘i hou ke käne i kai, a ho‘i mai ana nö, a hala ‘ewalu, ho‘i loa ‘o Kaihu‘auwa‘alua i kai, ho‘i pü me nä känaka; he lawe mai nö na‘e känaka i ‘ai na läua nei, ma muli o ka ho‘ouna ‘ana mai o Kaihu‘auwa‘alua, ‘elua nö na‘e huaka‘i lawe ‘ai i hiki pono i uka. A ‘o ka nui mai o ka lawe ‘ai ‘ana, ua hele mai nö a waena kuahiwi mai, ha‘alele ‘oko‘a i ka pu‘u o‘io‘ina, me kanaka ‘ole, näna e ‘ai mai, (‘io na‘e ho‘i paha no ka po‘e pi‘i ‘oki lä‘au.) ho‘i akula na‘e känaka a hiki iä Kaihu‘auwa‘alua, nïnau mai ke ali‘i, ua hiki pono aku nei nö ka ‘ai a ‘oukou i lawe aku nei i uka, ‘ae, wahi a känaka. A pëlä aku ana nö ‘o Kaihu‘auwa‘alua e ho‘ouna ai, ‘o kä läkou lä nö ka lawe a kahi e ho‘olei ai, me ka hiki ‘ole aku i uka iö Hamanalau mä, a ho‘i mai ana läkou lä e wahahe‘e iä Kaihu‘auwa‘alua, a ke kuhi ‘i‘o nei nö ho‘i ke käne, ua hiki pono aku i uka i ka wahine lä këia ‘ai, a nä känaka e halihali nei, eia nö kä i Hikauhi, (nou nö ho‘i kekahi, e Kaihu‘auwa‘alua, he lö‘ihi loa ho‘i O‘ahu, ki‘i a‘e i laila, he kokoke wale aku nö ho‘i ke kuahiwi, ‘a‘ole nö ho‘i he pi‘i pü aku, kuhilani iä ha‘i.)

Ka hänau ‘ana o Kükona, ke kaikamahine

a Hamanalau

I ka hiki ‘ana o Hamanalau i nä malama e puni ai no ka hänau ‘ana o këia mea he keiki, ua hänau ‘o Hamanalau i ke kaikamahine i uka o ka wao nahele kanaka ‘ole, ‘elua wale nö läua e noho ana i ka wä i hänau mai ai ‘o Kükona, e like me ko läua noho mehameha ‘ana nö i uka o Ka‘ala, pëlä nö ho‘i këia noho mehameha ‘ana. Oi ‘ai aku läua nei i nä wahi ‘ai a nä känaka i lawe mua mai ai a pau a‘ela, laulele wale akula nö ‘o Kaukanapöki‘i i nä ‘ai o ka nähelehele, pëlä ka hänai ‘ana o läua nei, a nui ke kaikamahine a läua, a pi‘i pü maila nö ho‘i ka nui o Kaukanapöki‘i, loa‘a ihola nö ka makua o ke keiki, ‘o ke kaikunäne, ka hoa noho ho‘i o ka hale käne. (He pono ho‘i ia inä i kauhale ka noho ‘ana, ‘a‘ole kä anei? Lawe ‘ia kä anei a ke kuahiwi ha‘alele ‘ia? No laila, ‘a‘ole e pono ke ‘ölelo ‘ë, he hoa noho no kauhale käne, he hoa noho nö no kauhale a ka leo o ka manu.)

Ka loa‘a ‘ana o Hamanalau i ka ma‘i

Iä läua nei nö e hänai ana i ke kaikamahine a läua nei, loa‘a ihola ‘o Hamanalau i ka ma‘i, a ‘o ka ma‘i nö ia a make. Eia nä kumu o ka ma‘i ‘ana, no ka pöloli a ka ‘ai ‘ole, no ka ha‘alele ‘ino mai ho‘i a ke käne, a mea ho‘i kau, a mana‘o wahine mai a këia kanaka ho‘i, no ke kaumaha paha kekahi no ke ala ‘ana

mai o ka luna‘ikehala, a ho‘omana‘o a‘ela i ka ha‘alele ‘ana i nä pono a ke kupuna wahine, a no ka ho‘okö ‘ana kekahi i nä ‘ölelo ho‘oiloilo a Häwea a käkou i ‘ike mua a‘e nei, ‘ae, he mana ka ‘ölelo a ka makua, a käkou, e nä keiki e päkïkë nei. No laila, e ho‘omana‘o käkou, e ka po‘e u‘i, e ka po‘e hou o këia mau lä, no këia ka‘ao a käkou, a heluhelu me ka no‘ono‘o nui, mai heluhelu no ka le‘ale‘a wale nö, me ka hö‘oia‘i‘o pü iho kekahi, no ka ‘oi aku o ka pono o ka ho‘olohe ‘ana i kä ka makua ‘ölelo, makua hänai paha, a kupuna wahine nö ho‘i, a mau mäkua ha‘i ola, a makua nui nö ho‘i ma luna lilo o ke ao ‘ele‘ele lä, ma luna lilo aku i kahi o nä hökü e noho ai.

Ke kauoha ‘ana a Hamanalau i käna mau

‘ölelo hope iä Kaukanapöki‘i, ma mua iho

o ka ha‘alele ‘ana mai o ka ‘uhane iä ia

"E ku‘u kaikunäne pöki‘i aloha nui wale; ke ma‘i nei au, e ‘ane‘ane aku ana i ka make, ua noho ihola nö käua i ka hale käne, a ua loa‘a a‘e nei nö ho‘i ke keiki, noho mälie nö, hänai i ke keiki a käua, hänai ‘oe i ke kaikamahine a käua a nui, a inä e ki‘i ‘ia mai nö e kona makua käne, ke mana‘o mai nö ho‘i ia, a laila, ho‘iho‘i aku nö, akä ho‘i, i mana‘o ‘ole ‘ia mai, e like nö ho‘i me käua i ho‘okumakaia ‘ia iho nei, a ‘o ia ihola nö ho‘i, i ho‘i nö ‘oe i ka ‘äina hänau o käua, iä O‘ahu. Ua kö ihola nö ho‘i kou makemake äu i mana‘o nui ai i nëia mea he wa‘a ho‘oholoholo, a ma muli nö o kou makemake, ua lawe malü ‘oukou ia‘u mai kahi mai o ko käua kupuna wahine i hänai ai iä käua, me ka punahele loa, ‘o këia wahi kä ho‘i ko käua e noho mehameha ai. A ke make nei au i ka pöloli a ka ‘ai ‘ole, a me ke aloha mai nö ho‘i kekahi i ke käne, a me nä ‘öuli hakanene kekahi, no ke ‘ano ha‘alele mai paha kekahi o nä küpuna käne o käua, ka mea näna käua i hänai. Ma ko‘u mau moe ‘ana o ka pö, ‘a‘ole nö he halawai ‘olu‘olu aku o ko‘u wahi ‘uhane me ke anaina wahine, a anaina käne ho‘i o ka pö, he ‘ole loa nö, hele a ‘ike mai ia‘u, e ho‘okapeke mai auane‘i läkou lä i ko läkou ‘ëlemu, a e ho‘onui hou a‘e ‘ane‘i läkou i ka ‘ike o ka maka o läkou, ma ka lälau ‘ana o kekahi lima o läkou a ma ka ‘ao‘ao ma lalo ho‘äkea iho ana. A ‘o ka waihona like nei o ko läkou mau waha ua ho‘okapakahi ‘ia a‘e e ho‘opa‘ewa ai. Inä e ho‘ohäläwai aku ko‘u ‘uhane ma kä läkou lä anaina le‘ale‘a; e ho‘oka‘awale a‘e nei läkou, a hoka wale ihola nö e lohi ‘ala‘ala ai."

HELU 5

1-25-68

"A ma ia ‘ano, he mea kaumaha loa i ko’u neoneo ‘ana, ‘a‘ole ho’i pëlä i nä lä o käua e noho pü ana me ke kupuna wahine o käua ma Ka‘ala, he ‘olu‘olu maika‘i ka noho ‘ana, he launa pü me nä ‘uhane o ka pö, a i këia noho ‘ana iho nei ho‘i i ka hale käne, ‘öpe‘a nö kä ho‘i ua mea he lawe malü ‘ia mai, ‘a‘ole i loa‘a pono mai mai ko käua makua hänai, ‘o ko käua kupuna wahine. Ke noho la nö me ke kaikamahine a käua, ua ‘ike ihola nö i ka ‘ai o ka nähelehele nei, he mai‘a, he pala, he kikawaiö, he pia nö ho‘i, ho‘ä‘o aku he lau mänalo, hänai iho nö ia mea i ka waha o ke keiki. ‘O këlä lä‘au nö ‘ane‘i ia (olomea, a me ke käwa‘u), aia nö i laila ke ahi, ‘o ka ‘aulima nö ia a me ka ‘aunaki, hi‘a iho nö a ‘ä ke ahi, ‘o ia nö ke ahi e pülehu ai, a e kälua ai paha käu mea ‘ai e naku aku ai o ka nähelehele, i ola nö ke kamalei a käua.

Inä e make au, a laila, pau ka huhü o nä küpuna o käua, inä nö ho‘i i nui kou mälama ia‘u, a laila, ola hou mai nö au, akä ho‘i, i hapa kou mälama ia‘u, ‘o ko‘u make loa nö ia. Inä i make au ‘ea, mai lawe loa ‘oe ia‘u i kahi e kanu ai, e waiho nö ‘ane‘i ‘oe ia‘u ma lalo o ka paepae o ka puka o kahi hale nei o käkou lä, a ‘o ko‘u wahi nö ‘ane‘i ia e waiho ai, hana nö ‘ane‘i ‘oe ia‘u a maika‘i, a laila, waiho pono nö ‘oe ia‘u, a näu nö ho‘i ia e hä‘awi mai iä ‘oe i mana‘o ho‘olana e ho‘okïpulu ana i nä lau nähelehele a pau e pono ai, mai loko mai o ku‘u kino ‘uhane, ‘o ia ka‘u e ho‘ohoihoi mai iä ‘oe, a na nä küpuna o käua e mälama maika‘i mai iä ‘oe a me ke kaikamahine a käua, ‘a‘ole a läkou huhü e koe nou, ua pau a‘e nei ko läkou huhü ma luna o‘u. No laila, mai ho‘opoina ‘oe i ka‘u kauoha e ku‘u kaikunäne."

Ka make ‘ana o Hamanalau, a me ka

mälama pono ‘ana o Kaukanapöki‘i

I ka pau ‘ana o kä Hamanalau ‘ölelo kauoha iä Kaukanapöki‘i, ‘o kona hiamoe akula nö ia. A i ka ‘ike ‘ana iho o Kaukanapöki‘i i ka waiho a‘e o kona kaikuahine i loko o ka hiamoe kau a hiamoe ho‘oilo ho‘i, ‘a‘ole ho‘i e like me ka hiamoe ‘ana i luna o Ka‘ala, a läkou i lawe mai ai, a he hiamoe ia e puoho koke a‘e ana i ka moana ‘o Pailolo, a he hiamoe nö ho‘i ia e waiho ana me ke kino pumehana. ‘O këia hiamoe, he hiamoe anuanu, a i ka ho‘omaopopo loa ‘ana iho, he make ‘i‘o kä këia e waiho a‘e nei, a hoholo maila ka mä‘e‘ele küpouli a ke

aloha o ke kaikuahine. A ke nänä a‘ela ‘o Kaukanapöki‘i i ke kaikamahine a läua e pipi‘i ana i luna o ka makuahine e ‘ai waiü ai. A ke nänä akula nä maka o ia nei i ka ho‘oluliluli a‘e a kä läua keiki i ke po‘o o Hamanalau, e huki ai ka lima i ka lauoho, ‘a‘ole na‘e këlä a ala mai, ua hiamoe loa, he hiamoe hiki ‘ole ke ho‘äla mai. A no ka ‘oni ‘ole a‘e o Hamanalau; nui loa a‘ela ka uë o ke kaikamahine a läua; a pipi‘i ‘oko‘a maila i luna o kahi makua käne. A ma këia pilikia mua loa o ka mana‘o o kä käkou kamalei, no kona kaikuahine, a no kä läua keiki, a no ko ia nei noho mehameha nö ho‘i i këlä uka makamaka ‘ole, ho‘okahi nö ho‘i makamaka i hele mai ai, ‘o ke käne a ke kaikuahine. Ke waiho maila ke kaikuahine me kona nani nui, ‘a‘ohe wahi i lü ‘ia iho ka maika‘i; ‘o ka mea ‘öpalapala hänau keiki äna a‘e ho‘i paha, hele wale nö a püloku ke waiho mai, me he mea lä nö, ‘a‘ole i make.

I wahi e ho‘onänä ai i ke kamalei a läua, ua ‘ohi maila këia i nä ‘ai o ka nähelehele, a ke kaikuahine nö i kuhikuhi mai ai, a ke wikiwiki lä këia i ka pülehu, ‘o ke keiki nö ma kekahi lima e hi‘i ai, a ‘o kekahi lima nö, lawelawe nö i ka mea ‘ai a ke keiki. A mo‘a ka mea ‘ai, hänai waiü ‘ole akula këia a mä‘ona ke keiki, a hiamoe, ho‘iho‘i akula këia a ma kahi küpono e ho‘ohiamoe ai. A ‘eli ihola këia i ka lua, no ke kaikuahine ma lalo o ka paepae o ka puka, he lua pao, a kïpulu akula këia i nä mea ‘ala o ka uka wao kele, ka ‘awapuhi, ka ‘ie‘ie, ka maile, ka palapalai, nä mea ‘ala nö o ke kuahiwi a pau. A no ka nui nö ho‘i o ke kapa a me ka pä‘ü, ua ho‘okïpulu wale akula nö këia ma ka ‘ao‘ao o ka lua o ua kaikuahine. A ‘o kahi hale o läua nei, e ho‘onu‘a wale lä nö këia i nä lau nahele o ke kuahiwi, hele kahi hale o läua nei a lulu‘u, a me he mea lä, ‘o Laka ka i loko, ke akua wahine o ka po‘e hula. ‘O ko ia nei hana nö ia a nalo, a maika‘i nö ho‘i ua kaikuahine nei o ia nei, ‘o ia ho‘i ‘o Hamanalau wahine. Ho‘okahi a ia nei hana aku i koe, ‘o ke ‘imi i mea e hänai ai i ke keiki a läua, ‘o ia ho‘i ‘o Kükona. A ke hänai ho‘omanawanui lä këia, me ka waiü ‘ole, ‘a‘ole ho‘i ka nänä ‘ana a‘e, he lehulehu, a he makuahine ho‘i näna e hänai mai i ka waiü, a ke hele lä këia ma ‘ö, ke kui‘e‘e wale a‘ela nö këia i ke keiki, a waiho ihola këia i ke keiki ma kahi maika‘i nö ho‘i, a hele aku ma loko o ka nähelehele, ke ‘alalä pa‘iäuma maila ke kaikamahine e uë ha‘akikï ai. A ke ki‘i akula nö këia e hä‘awe me ka pauaho ‘ole. Pëlä këia i hänai ho‘okahi ai i ke keiki, a nui a kolokolo ke keiki, a hele, ‘a‘ole na‘e ho‘i ‘o ka hele a mämä loa aku.

I kekahi lä mälie, pi‘i a‘ela këia a luna o kekahi kumu lä‘au ‘öhi‘a ki‘eki‘e, nänä akula këia i ka mälie o ke kai, ‘o ka pa‘a mai a ke ao o O‘ahu nei i luna o ka ‘äina, aloha wale a‘ela nö këia i ke kupuna wahine o läua nei, a aloha a‘ela nö ho‘i i ke kaikuahine. A aloha a‘ela i ke kaikamahine i ka uë a‘e ma lalo o ke kumu ‘öhi‘a, ua kü a‘ela i luna e pa‘a ana nä lima i ke kumu ‘öhi‘a, e nänä pono a‘e ana iä ia nei i ke kau i luna o ka lä‘au. A aloha ihola nö ho‘i këia iä ia iho, hü wale maila nö këia wahi a ia nei e noho mehameha kanaka ‘ole nei, ho‘okahi kanaka, ‘o ka leo o ka manu a ‘o ka leo ho‘i o ke kamalei a läua. Kupu a‘ela ho‘i ka mana‘o e ho‘i i kai i kahi laukanaka, he hiki nö lä ho‘i paha i nä lehulehu o Kaihu‘auwa‘alua ke ki‘i mai e lawe aku e hänai i ke keiki. Me he mea lä i pä‘ia wale ‘ia a‘e la nö ia mana‘o paiälewa o ia nei, a nänä hou akula këia i ke kaikuahine a ia nei, ‘o ka waiho a hiamoe a kau, a ho‘oilo mai i loko o kahi hale o läua, no laila, ho‘opupü hou wale ihola nö këia, e noho nö e kia‘i i ke kaikuahine. A kupu hou maila ko ia nei mana‘o, ‘ae, ke ho‘omana‘o nei au i ka ‘ölelo kilokilo a ka po‘e kahiko, a me he mea lä mai nä küpuna mai paha o käua këia mana‘o.

"Ua lawe mai au iä ‘oe mai ko käua wahi i hänai ‘ia ai me kou ‘ike ‘ole a‘e, a he ‘ope‘ope kapa kä mäkou i ‘ike me he ‘ane kupapa‘u lä, a he mänele ka mea i lawe ‘ia mai, me he mea lä e lawe ‘ia ana i kahi e kanu ai, a hiki a‘e i luna o ka wa‘a me kou ‘ike ‘ole a‘e, ‘o ua moe wa‘a nei paha ia e ‘ölelo ‘ia nei, no laila, ua ha‘i ‘ë mai nö nä ‘öuli o kou pilikia, e ku‘u kaikuahine." ‘A‘ohe i pau nä mana‘o e loku ana i loko o ko ia nei pu‘uwai, a no ka ho‘okina launa ‘ole mai a ke kaikamahine i ka uë, kani ihola kä ia nei oli i luna o ke kumu ‘öhi‘a, me ka nänä iho nö na‘e i lalo i ke kaikamahine.

Hänau lä ë hänau,

Hänau lä ë he keiki,

Keiki a Kaihu‘auwa‘alua,

Hänau Kükona, he kaikamahaloa,

Kau i ke kua o Kaukanapöki‘i.

A pau ko ia nei heluhelu ‘ana i ia mau lälani mele, ho‘i ihola këia a hopu i ke kaikamahine a waha a‘ela ma ke kua, a holoholo akula ma ‘ö, ma ‘ane‘i, e ho‘onänä ai i loko o ka ulu lä‘au. A pëlä aku ana nö ia lä mälie, ‘o kä ia nei hana nö ka pi‘i i luna o ka lä‘au e nänä ai iä kai, ‘o ke kai o ka moana kä ia nei mea ‘ike, ‘a‘ohe ‘ikea mai ‘o Waipi‘o, nänä a‘ela këia ‘o ka pa‘a mai o ka ‘ohu o Haleakalä, me he mea lä e hö‘oni‘oni mai ana i ko ia nei aloha no ke kaikamahine, huli ihola nö këia, nänä iä lalo, e uë a‘e ana nö ke kaikamahine, pane hou ihola nö këia e like ma luna.

Hänau lä ë, hänau,

Hänau lä he keiki,

Keiki a Kaihu‘auwa‘alua,

Hänau Kükona, he kaikamahaloa,

Kau i ke kua o Kaukanapöki‘i.

A iho ihola nö këia i lalo, a lälau i ke kaikamahine, ‘o kä ia nei mea ho‘onänä ihola nö ia, ke ‘ike iho e uë a‘e ana ke keiki, a hämau ihola këia e noho mälie, mai uë, mai wala‘au wale, pëlä ihola ka ‘ölelo a ke keiki ‘ano na‘aupö, he na‘aupö ka makua, he na‘aupö ke keiki, ‘a‘ole paha i ‘umi nä makahiki o Kaukanapöki‘i, na wai ‘ole hemahema ho‘i o ka hänai ‘ana. A pëlä ihola kä e ho‘onänä ai i ka uë o ke keiki. A pëlä nö kä ia nei mau hua mele e hana mau ai, he le‘a nö na‘e i ka po‘e le‘a no ke oli mai, he leo kauö nö na‘e, me ke oki ho‘opü‘iwa ma waena o ka lälani mele, me he mea lä na‘e e ho‘omaha ana, ‘a‘ole na‘e e hanu, a hopu hou i ke koena, e like me këia: "Hänau lä ë," oki ma laila, "hamau," a hopu hou i këia koena mai, me ke oli nö na‘e. A pëlä wale a pau ke mele ‘ana.

Ka lohe ‘ana o kekahi mau känaka käpili

manu i ka leo o Kaukanapöki‘i, a me ka

uë a ka leo keiki

He mea mau i ko Hawai‘i po‘e, he pi‘i i ke käpili manu ‘ö‘ö, a manu ‘ë a‘e nö ho‘i o ke kuahiwi, i ka pi‘i ‘ana o këlä kanaka, këia kanaka i ke kuahiwi, a ho‘i mai nö, a ‘elua nö mau känaka i hiki loa ma kahi kokoke ma kai mai, ‘o kahi o Kaukanapöki‘i mä e noho ana. A i waena o ko läua nei manawa e käpili manu ana, ua ki‘eki‘e a‘e ka lä i ka hora 10 paha, lohe aku läua nei i ka leo keiki e uë ana, a lohe pü akula nö ho‘i iä Kaukanapöki‘i e oli iho ana ma luna, e like me këlä mau hua mele ma luna a‘e nei, ‘o ia ihola nö käna wahi mele loa‘a.

A nänä akula kekahi kanaka i kekahi o läua, a ‘ölelo aku, "Kä! ‘O Kaukanapöki‘i e kani maila ke oli, ua hänau kä paha ke keiki a Hamanalau, a me he mea lä na‘e ua make ‘o Hamanalau, ‘o Kaukanapöki‘i wale nö paha koe, ‘o ia nö me ke keiki. Inä ho‘i paha he ola ko Hamanalau ‘eä, inä ‘a‘ole e alualu a‘e ke keiki ma lalo o Kaukanapöki‘i e uë ai, a me he mea ‘i‘o lä nö ua make ‘o Hamanalau. Aloha ‘ino ke keiki, aloha nö ho‘i ‘o Hamanalau, a me Kaukanapöki‘i nö, ‘o läkou kä ka mea näna e noho këia nähelehele." ‘Ae maila kekahi kanaka, "‘Ae, kai nö paha he noho ko ke käne, a mana‘o mai ho‘i ë, he wahine, a he keiki ho‘i." "Pëlä nö ho‘i paha, ‘o käna mea ‘o ka lawe ‘ana mai," wahi a kekahi.

"E uho‘i käua a ‘ölelo aku iä Kaihu‘auwa‘alua, ua hänau ke keiki, ua make ‘o Hamanalau." ‘O ko läua nei ‘ae like a‘ela nö ia e uho‘i, ‘a‘ole i pö iho ko läua nei lä o ke käpili manu ‘ana, ‘o ka uho‘i ihola nö ia (me he mea ho‘i kau a hele aku ho‘i këia mau känaka e nänä a ‘ike kino lä ho‘i, i loa nö kä a lohe i ka leo, ‘o ko läua uho‘i nö ia, he keu nö ho‘i ‘olua, e nei känaka). Ke uho‘i wale lä läua nei a hiki i kai me ka pïhoihoi, a nui ana ka hanu, i mua o ke alo o ke ali‘i.

Ka ‘ölelo ‘ana o nä känaka iä

Kaihu‘auwa‘alua

Pane mai ‘o Kaihu‘auwa‘alua, "Eia ho‘i ‘olua, he aha kä ‘olua ‘ölelo e nui mai nei ko ‘olua hanu, me he mea lä ho‘i ‘olua i alualu ‘ia mai nei." Pane akula kekahi kanaka, ‘o Keohokai kona inoa, "Ko mäua pi‘i aku nei nö ia, a pau mai nö ho‘i kahi e käpili manu ‘ia nei, pi‘i wale akula nö mäua, a ma kai mai nö ho‘i o kahi i kü ai nä hale kalai wa‘a o käkou, a no ka ‘öka‘i mau o ka manu i luna o ia kumu lehua, ‘o ko mäua noho ihola nö ia i laila, a he mau manu nö ho‘i ka‘u, a pëlä nö ho‘i kä ia nei. A i ke ki‘eki‘e loa ‘ana a‘e o ka lä, kuhi mäua he leo no ka manu, eia he leo no ke keiki e uë a‘e ana, a ‘o kahi makua käne, i luna o ke kumu lehua, ‘o ka uë a‘e a ke keiki ma lalo, hämau ihola këlä a luna me ke oli ‘ana iho." "A pehea ke oli ‘ana?" wahi a Kaihu‘auwa‘alua. Pane maila ‘o Keohokai, penei ke oli ‘ana:

"Hänau lä ë hänau,

Hänau lä he keiki,

Keiki a Kaihu‘auwa‘alua,

Hänau Kükona he kaikamahaloa,

Kau i ke kua o Kaukanapöki‘i."

"A ‘o ia ihola kä mäua mea i lohe ai, ua hänau kö keiki, a me he mea lä na‘e lä, ua make ‘o Hamanalau." ‘O ko Kaihu‘auwa‘alua kuahaua a‘ela nö ia i nä känaka e ki‘i e ho‘iho‘i mai iä Kaukanapöki‘i mä i kai. (Kupanaha nö ho‘i këia kanaka ho‘omaniha ‘o Kamokupalewale kä ho‘i; he noho nanea wale nö kä paha käna i kai, ‘a‘ole wahi mana‘o wahine a‘e, a keiki lä ho‘i, a kahi nö a mana‘o a‘ela, ‘ae, e ho‘omana‘o a‘e käkou i ka ‘ölelo kilokilo a Häwea, uhia pü wale ‘ia maila nö ‘o Kaihu‘auwa‘alua, palaka ihola ka noho ‘ana.) Ke hiki ‘i‘o mai iä läkou.

Ke ki‘i ‘ana o nä känaka iä Kaukanapöki‘i mä

I ka mäkaukau ‘ana o nä känaka e ki‘i iä Kaukanapöki‘i e ho‘i mai, a i ka hiki ‘ana aku o nä ‘elele i uka, e noho mai ana nö ‘o Kaukanapöki‘i, e hänai ana nö i ke kaikamahine, ‘o ka mai‘a nö ho‘i ka ‘ai, a me ia mea aku a ia mea aku. ‘O ko ia nei ‘ike maila nö ia i känaka a läkou i holo pü mai ai mai O‘ahu mai, a me nä hoa launa nö ho‘i o ka noho ‘ana o kai o Waipi‘o, hü a‘ela ko ia nei aloha i ke kaikuahine, a uë helu maila ‘o ia i nä wahi a läua e holoholo ai i luna o Ka‘ala, kahi a läua i ‘au‘au kai ai, a make ai ‘o Hamanalau i ke anu, ke kula a läua nei i ho‘i ai, ka lawe ‘ana mai a läkou ma ke ‘ano lawe malü, ke ala ‘ana a‘e i luna o ka wa‘a i ka moana ‘o Pailolo, ke kama‘ilio malü ‘ana mai a Hamanalau iä ia, ka noho ‘ana iä kai o Waipi‘o, ka ho‘i ‘ana aku a ia nei mai ka ho‘oholoholo wa‘a i ke kahawai o Waipi‘o, a e noho mai ana ke kaikuahine me he mea lä e ohaoha mai ana nä maka, ke kü‘o‘ili hele a‘e a ke kaikuahine ma waho e kainu‘u hele ai me ka ‘öpü keiki, kä ia nei päkïkë ‘ana aku i kä ia lä ho‘ounauna mai, ke leo huhü ‘ole nei ‘o Hamanalau iä ia nei, ka noho mehameha ‘ana a läua nei i ke kuahiwi, ke kauoha hope a Hamanalau ma mua iho o kona make ‘ana, ka hänai na‘aupö ‘ana a ia nei i ke kaikamahine a läua, me he mea lä kä ho‘i i ulua mai, a kü i kahi ho‘okahi, ua mea he mokumokuähua i ke aloha o Kaukanapöki‘i, na ia lä e helu mai me ka uë, he waimaka wale nö ko läkou nei e helele‘i i lalo, a kohu uë nei a‘ela nö kekahi po‘e, ‘o ka po‘e käne le‘a nö ho‘i i ka uë, e like me ka wahine. A i ka nänä aku a ua po‘e känaka nei, näna i ki‘i, me he leo lä kä no ka wahine, a no ka po‘e ho‘i ua ma‘a wale lä i këia mea he uë, iä Kaukanapöki‘i i kä läkou nänä aku, puö a‘ela nä lima i ke po‘o, ‘öpe‘a a‘ela ma ke kua, ka‘a maila i lalo o ka lepo.

A lälau ihola i ke keiki, waha a‘ela ma ke kua, a holoholo akula i loko o ka ulu lä‘au, a ho‘i maila me ka uë helu mai, me he hula ‘ölapa lä. (A ‘o ‘oe paha kekahi e ho‘ohiolo pü aku i këia mea he waimaka, inä ‘o ‘oe kekahi ma laila.) A mana‘o hou a‘ela këia, e ki‘i ‘ia mai ana paha ke keiki a ia nei i hänai waiü ‘ole ai, ho‘okahi nö waiü ‘o ka pïlali mai‘a; a puka hou a‘ela ka mokumokuähua hou o ka mana‘o aloha hou, a uë ihola nö këia. A na ia nei ho‘i e uë, uë pü maila ke kaikamahine, me he lele ‘ana lä paha o ka hauli, e kuhi ana lä, he aha këlä a kahi makua käne e uë ha‘alo‘ulo‘u nei. A i ke oki ‘ana ihola o käna uë ‘ana, ‘akahi nö

a aloha pono mai ‘o Kaukanapöki‘i i ka po‘e malihini, a aloha akula nö ho‘i läkou nei. A li‘uli‘u wale ihola, nïnau maila ‘o Kaukanapöki‘i iä läkou nei, "He aha kä ‘oukou mea i pi‘i mai nei o ka uka nei."

Helu 6

2-1-68

Ka ‘ölelo pü ‘ana o Kaukanapöki‘i me ka po‘e

‘elele a Kaihu‘auwa‘alua

A ma muli o kä ia nei nïnau ‘ana aku iä läkou lä, ‘ölelo mai läkou, "I ki‘i mai nei mäkou i ke keiki, ma muli o ke kauoha a Kaihu‘auwa‘alua, e ki‘i mai iä ‘oe a me ke keiki." "He aha ka mea i maopopo ai iä ‘oukou, ua hänau ke keiki, a ua make paha ‘o Hamanalau?" Ha‘i akula ua po‘e malihini nei, no nä mea a Keohokai mä i lohe ai no nä lä ma mua iho, e nänä hou a‘e, e ka mea heluhelu i ka mo‘olelo o ka ho‘olohe ‘ana o Keohokai mä, i ka wä a läua i pi‘i mai ai i ke käpili manu. A maopopo ihola iä Kaukanapöki‘i, ua lohe ‘ia nä mele ho‘älohaloha ‘ana i ke kamalei a läua.

A i ka nïnau ‘ana mai a ka po‘e malihini i ke kumu i make ai ‘o Hamanalau, ha‘i akula nö këia, no ka make pöloli a ka ‘ai ‘ole, a no ke aloha nö ho‘i i ke käne, kai nö paha he noho kä ke käne a mana‘o mai iä mäua me ka wahine äna. A pau kä ia nei ‘ölelo ‘ana mai ka mua a ka hope o ko läua nei mo‘olelo. A maopopo ihola iä läkou ka mea i make ai. ‘O ke koi akula nö ia e ho‘i i kai, e noho pü me ke kaiko‘eke, a me ke kaikamahine, ‘a‘ohe ho‘i a ka mea i make, ua make akula nö ia, he ala nui loa‘a i ka ukali ‘ia aku e nä mea a pau, wahi a läkou nei. A pau kä ia nei ho‘olohe ‘ana aku i kä läkou lä ‘ölelo, külou ihola këia i lalo me ke kahe nö o ka waimaka, a no‘ono‘o ihola këia, e ‘au‘a nö paha au i ku‘u keiki, a e ho‘oku‘u paha au. Pëlä nä mana‘o ‘elua e nune ana i loko ona, a no‘ono‘o hou këia, ua ‘oi ‘i‘o ka pono o ku‘u ho‘oku‘u ‘ana aku i ke keiki, i ka‘awale ai au mai ka mälama ‘ana iä ia, a hele ho‘i au ma nä hana e pili loa ana i ku‘u ‘imi ‘ana i mea e ola hou ai ku‘u kaikuahine, a holo pono i ko ia nei mana‘o, ‘o ka ‘ae akula nö ia, "‘Ae, e ho‘iho‘i ‘ë aku na‘e ‘oukou i ke kaikamahine, a na‘u nö ho‘i ia e noho ma hope aku." ‘O nä hana noho wale aku nö paha këia, ua hele akula nö ka hanu, ‘o ke aloha nö ho‘i, noho pü wale a‘e nö ho‘i no kekahi mau lä, a ho‘i aku nö.

A ma kä ia nei ‘ölelo ‘ana aku, ‘ae maila nö läkou, ‘ae, ua pono nö ia, eia na‘e paha ka hewa, e ‘alalä paha ‘ane‘i ke keiki iä mäkou, a ho‘ohihi nö iä ‘oe, wahi a läkou lä. ‘Ölelo aku ‘o Kaukanapöki‘i, "E noho nö käkou a hiamoe ke kaikamahine, a laila, ‘o ko ‘oukou wä ia e lawe ai." ‘Ae maila nö ho‘i läkou lä, (he ‘ike wale aku nö lä ho‘i iä Hamanalau, mai ka hiamoe nö ho‘i ka lawe ‘ia ‘ana mai.) ‘O ke kali nö ia o ka po‘e malihini a hiamoe ‘o Kükona, ke kaikamahine maika‘i nui wale a Hamanalau; i hahai aku nö e like me ‘A‘ahoaka; (he ‘ole nö lä ho‘i kekahi o ka like, ua maika‘i nö kä ho‘i ke kumu, na wai ho‘i e nele ka maika‘i o ka hua?) I ka mäkaukau ‘ana o nä po‘e känaka e lawe iä Kükona, ‘o ko läkou lawe akula nö ia, a na kona makua käne ‘awahua nö ho‘i ia e mälama mai i käna keiki. ‘A‘ole a käkou ho‘omaopopo hou aku nona, aia a hiki i ka wä e ola hou mai ai ‘o Hamanalau, a ma hope iho e ‘ike hou ai käkou iä Kükona. E huli hou a‘e käkou a e lapa‘au iä Hamanalau, ma ke kökua pü ‘ana aku me Kaukanapöki‘i.

Ka ‘imi ‘ana o Kaukanapöki‘i i nä mea e ola ai

‘o Hamanalau

E ka po‘e heluhelu, ua lohe iho nei nö käkou i nä ‘öelo kauoha a Hamanalau i kona kaikunäne. Inä e nui ka mälama ‘ana a Kaukanapöki‘i iä ia, e ola hou nö ‘ane‘i, inä ‘a‘ole e mälama, ‘o kona make loa nö ia, a ma këia wahi e ‘ike ai käkou i kä käkou kamalei hiwahiwa, a ke aloha kaikuahine nui wale. I ka hala ‘ana o nä lä he anahulu, ‘oiai e noho pü ana nö läua nei me ke kaikuahine, a he anahulu ho‘i nä lä i waiho ai ‘o Hamanalau i lalo, ‘o ia ho‘i he 10 lä. Na nä küpuna käne ‘e‘epa nö paha o läua nei i hö‘oli‘oli mai i kahi keiki, e hele e ‘ohi mai i nä launahele a pau, e ho‘opüloku mai ai iä loko o ka hale. Ki‘i akula këia i ka mai‘a ‘e‘a o ke kuahiwi, kau wale a‘ela nö ma ka haka e kokoke ana i ka hale o läkou nei. A i ka pala ‘ana o ka mai‘a, ‘ike akula këia i ka pöhai puni ‘ana mai i ua mea he manu, mäkena nö na‘e ho‘i ua mea he manu, ‘o këlä ‘ano manu këia ‘ano manu. Ke hele lä a lulu‘u ua haka mai‘a nei. Pëlä kä ia nei hana moloä ‘ole ‘ana i ia manawa aku, a i ia manawa aku, a hiki i ka wä i ki‘i ‘ia mai ai ‘o Kükona, i ha‘i ‘ia ma luna a‘e nei.

A hala ho‘okahi malama mai ka ho‘olulu ‘ana a ia nei, ‘ike ‘o ia i kekahi manu ‘ano ‘ë, i ‘oi aku ka maika‘i ma mua o nä manu ‘ë a‘e, i hele wale ka hulu a pahe‘e, a hinuhinu nö ho‘i, i ‘oi a‘e ma mua o ka po‘e alaka‘i. Mana‘o ihola nö këia, ‘o ku‘u kaikuahine paha këlä, ua kü a manu a‘e nei, pëlä ka nalu wale nö i loko o kona na‘au. ‘O ua manu nei na‘e, ‘a‘ohe he launa mai me ka lehulehu o kau manu; kau ‘ë wale maila nö ma kahi ‘ë, ma ka lälä ka‘awale. He makemake nui na‘e ko ia nei e loa‘a ua manu lä, ‘a‘ole na‘e e loa‘a. I kekahi manawa, ‘o ia ho‘i ka wä e hiamoe ai ke kaikamahine ‘o ia kona manawa e ho‘okalakupua ai i wahi e kau le‘ale‘a ai ka manu, ki‘i akula ho‘i këia, pühalahio nö na‘e këlä, a pëlä e hana mau ai, ‘a‘ole nö he loa‘a iki ‘o ua kaikuahine manu nei ona. A no kona uluhua i ka loa‘a ‘ole, ‘o ia nö ka mea a Kaukanapöki‘i i ho‘oku‘u ai iä Kükona e ho‘i i kai me Kaihu‘auwa‘alua, i wahi e ka‘awale ai këia, a ho‘okahi a ia nei mea mana‘o nui, ‘o ka ho‘oka‘awale i ke kaikuahine manu ona; a ‘o käna hana ‘i‘o nö ia i këlä manawa, këia manawa, a hiki ‘i‘o nö ho‘i i ka wä i loa‘a ai. I ka wä nö a ia nei e ho‘olulu mau ana i nä mea ‘ala o ke kuahiwi, a me ka mai‘a i luna o ka haka, ke lele mau maila nö ua manu nei, me kekahi po‘e manu ‘ë a‘e; oi ‘u‘uku mai ua manu nei, a hele loa mai ana i ka mähuahua, oi mamao aku ka lele a hä‘ule koke mai ana.

Pëlä kä ia nei ho‘owalewale ana, loa‘a ‘i‘o ua manu nei. I ka loa‘a ‘ana o ua manu nei, ‘o ke kü a ‘uhane a‘ela nö ia, a oli maila i ke mele, he lohe aku nö na‘e ‘o Kaukanapöki‘i, a penei ua mele lä:

Nihaniha wale e künane,

Uhia nä maka i ka lau pala,

Hänai ‘ia i ka ‘öpu‘u mai‘a,

Loa‘a Hamanalau, he püloku.

‘O këia mau hua mele, ‘o ia nä hua mele a Hamanalau i oli mai ai, i ka wä i pa‘a ai iä Kaukanapöki‘i, a mälama loa nö na‘e ‘o Kaukanapöki‘i i ia mele a hiki i ka wä i ola ai; i mea ho‘ohuahualau na ia nei iä Hamanalau. A i ka loa‘a ‘ana a‘ela o ua manu ‘uhane nei, ‘o ko ia nei hoihoi nö ia a loko o kekahi ipu pü uliuli, a waiho pa‘a loa ma laila e ‘ü‘ü ai. ‘O ko ia nei hele nö ia e nänä i ka lua o ke kaikuahine, e waiho mai ana nö ua kaikuahine me ka maika‘i, ‘a‘ohe wahi i ‘ino iho, ‘o ka maka na‘e kai ‘ele‘ele, ua hele a höhä, a möhio nö ho‘i ka ihu.

Ka lapa‘au ‘ana o Kaukanapöki‘i iä

Hamanalau wahine

Ua ‘ike a‘e nei nö käkou i kä käkou wahi kamalei, ua hana ma‘alea ‘o ia me ke akamai nui wale, i wahi e loa‘a ai këlä manu, a i ka hopu ‘ana, eia kä he ‘uhane. ‘Ae, he mea kahiko mai nö ke po‘i ‘uhane, a ke noho nei nö paha ia po‘e, pëlä ko‘u kuhi hewa wale, akä, ‘a‘ole paha he ‘oia‘i‘o o ia kuhi wale. Akä, ho‘okahi a käkou po‘e po‘i ‘uhane i akäka loa, mai nä ‘äina haole mai, ‘o ia ho‘i, ka po‘e pa‘i ki‘i. I lawa nö iä ‘oe a noho pono iho, eia kä, ua kü akula ke ki‘i ma këlä ‘ao‘ao, a i ka nänä ‘ana iho, ua like loa nö me ka mea i ho‘olele aka ‘ia, he keu nö ho‘i ka na‘auao.

A ma muli o ko ia nei hana na‘aupö ‘ana i häpuku mai ai i nä launahele o uka, nä mea ‘ala nö a pau. A ma ke a‘oa‘o ‘ana mai nö ho‘i kekahi a nä küpuna o läua

nei ma ka moe‘uhane, i nä mea a Kaukanapöki‘i e hana ai. A e like me ka mea i a‘oa‘o ‘ia mai, pëlä nö këia e hana ai. A maika‘i pono ke kaikuahine, ki‘i këia i ua ‘uhane nei o Hamanalau, a ma ka mänea o ka wäwae ka ho‘okomo ‘ana. I loa nö a komo ka ‘uhane i loko, hele ka ‘uhane a ke kuli, ‘ike i ka uaua o ia wahi, ua hele a hihipe‘a i nä ‘ami a me nä olonä, ho‘i maila ka ‘uhane e puka loa, a e holo i waho, ‘a‘ole na‘e e hiki, ua pa‘a maila nö iä Kaukanapöki‘i kahi e puka aku ai, ho‘i hou nö ka ‘uhane, a hala maila ke kuli a komo këia i ka ‘öpü, ua ‘ano ‘ë ke ea ma ia wahi, hiki ‘ole ka ‘uhane ke ho‘omanawanui, ho‘i wikiwiki maila me ka mana‘o e puka loa, ‘a‘ole na‘e e hiki, ua pa‘a mai nö ‘o waho; ho‘i hou ka ‘uhane, a hiki i ke ke‘a pa‘a, ho‘i hou nö. A no ka pa‘a mai nö o waho, ho‘i hou nö ka ‘uhane i loko, a i ia ho‘i hou ‘ana na‘e, ‘o ia ka ho‘i ‘ana i hiki loa ai i ka puka ihu. ‘A‘ole i li‘uli‘u ke kali ‘ana a ia nei, i ‘ikea i ke ‘o‘ö ‘ana me he moa lä, e ho‘olale mai ana i ke ao, eia kä, ua ao ‘i‘o nö. A pau ka ‘o‘ö ‘ana, nänä ihola këia i ka houpo e nape ana, e hanu, a ua ho‘omau nö na‘e i kona hanu ‘ana, e naue mälie ai.

A ke hele ihola ko ia nei pepeiao a ka ihu e ho‘olohe ai, a e aniani kolonahe mai ana he wahi makani mai loko mai. A maopopo le‘a loa a‘ela iä Kaukanapöki‘i, ua ola maila ke kaikuahine. Kakali aku këia ‘o ka nänä mai o ka maka, ‘a‘ole na‘e he nänä mai, ‘o ko ia nei hö‘ä akula nö ia i ke ahi a nui, me nä mea ‘ala e püholoholo ai, e la‘a ka ‘awapuhi, a me kekahi mea ‘ala ‘ë a‘e nö ho‘i o ke kuahiwi, küpono i ka hana ‘ana o ia manawa. Oi hana aku këia anahulu, ‘o ia ka wä i nänä mai ai nä maka, ua hele a ‘ano ‘ë ka ‘ike, kakali nö këia a anahulu hou nö, ‘ike pono loa, a ‘ekemu ka leo. A i ka ‘ike pono loa ‘ana a‘e, i nänä a‘e ka hana e noho ana ke kaikunäne, ‘o ia wale nö, kulu maila ka waimaka, a ho‘opuka a‘ela i ka hua‘ölelo "Aloha", me ke ‘ano pähemahema na‘e o ka leo, me ka palalë. A aloha ihola nö ho‘i ka pöki‘i ona, a kahe pü ihola nö ho‘i nä waimaka o läua, ke noho lä këia i ka lapa‘au, a kohu ola ‘i‘o ‘o Hamanalau, a pi‘i hou maila ka nani, a me ka wahine maika‘i nui wale o Hamanalau i ‘oi a‘e ma mua o ka wä e ola ana, he päkela aku ho‘i këia. Oi noho aku läua nei a kohu ola maoli ‘i‘o. Nïnau mai ‘o Hamanalau i ke kaikamahine, "Ha‘e aku këia, ua ki‘i ‘ia mai nö e nä känaka, na Kaihu‘auwa‘alua nö i kauoha mai." Pëlä kä ia nei ‘ölelo ‘ana aku mai ka mua a ka hope o ia ‘ölelo ‘ana; uë a‘ela ‘o Hamanalau i ke kaikamahine, a me ke kaikunäne, ‘o ia nö na‘e käna mea mana‘o nui, ‘o ke kaikunäne, ka hoa noho o Ka‘ala, këlä wahi mehameha, a pëlä nö kä ho‘i këia wahi mehameha.

HELU 7

2-8-68

E ka mea heluhelu, ua ‘ike a‘e nei ‘oe he kino make ko Hamanalau, a e ha‘oha‘o paha ‘oe, he aha lä ka manu? ‘Ae, he mea ho‘ohuoi ‘i‘o nö ia. E ha‘i aku nö au, he ‘I‘iwi maka pölena, ‘o ia ke kino o Hamanalau i ho‘ohälike ai. A ke ha‘oha‘o hou nei paha ‘oe no ka mau o ka pa‘a o ke kino o Hamanalau me ka helele‘i ‘ole; ‘ae, pëlä nö ho‘i paha, ua ‘ike ‘oe he wahi anu ke kuahiwi, a he ‘ano kupua nö ho‘i ‘o Hamanalau. Ua ‘ike a‘e nei nö käkou i nä ‘ölelo ho‘oiloilo a Häwea ma mua iho nei. No laila, ua ho‘okö mai nä kaikunäne akua ona, ua make ‘o Hamanalau, aia a make ‘o Hamanalau, a laila, pau ka ‘awahia o këlä ‘ölelo; ma ia ‘ano kupua nö na‘e, ua ho‘iho‘i hou ‘o Häwea i käna ‘ölelo a ua ho‘ouna hou i nä kaikunäne ona e hele e lapa‘au pü me kahi mo‘opuna ‘u‘uku a läkou; a ua ho‘okö ‘i‘o nö nä kaikunäne e like me ke kauoha a ko läkou kaikuahine. ‘A‘ole na‘e ho‘i au i ha‘i mua a‘e nei iä ‘oukou i ke kumu i aloha hou ai ‘o Häwea iä Hamanalau, a ola hou ai, eia iho ma lalo kona mo‘olelo, e heluhelu ‘oukou ma laila.

Ka hiki ‘ana o ka ‘uhane o Hamanalau i

Ka‘ala iö Hawea lä.

‘O ka po‘e heluhelu, ua ‘ike käkou ma mua iho nei, ua make ‘o Hamanalau, a e nänä hou a‘e käkou, i ka ho‘i ‘ana o kona ‘uhane me ka ukana lu‘ulu‘u a ka moe, ua ho‘i ‘uhane ‘o ia i O‘ahu nei. Ma hope iho o ka lä a Kaukanapöki‘i i kanu ai iä ia, ‘o ia nö kona wä i ha‘alele ai i kahi kaikunäne ona, me ke kamaiki a läua i ka uka nahele lä‘au loloa o uka o Waipi‘o, kahi ho‘i a ke anoano kanaka ‘ole i noho ai, i ho‘olau wawä ‘ia e nä manu o ka uka li‘oli‘o. I ka hiki ‘ana aku o Hamanalau i luna o Ka‘ala, e noho mai ana nö ua kupuna wahine me ke aloha paumäkö nö, no ka lawe malü ‘ia ‘ana nö o ka mo‘opuna. A i ka hiki ‘ana aku o ia nei, i nänä mai ka hana o Hamanalau i këia e kü aku nei, ua hele a ‘ohu‘ohu ke po‘o i ka lehua, he pä‘ü mähuna nö ka i hope, i hui pü ‘ia me ka lau mai‘a pala, kïkepa a‘ela ke kïhei ma kekahi ‘ao‘ao, ua hele wale a ‘ehu ke oho i ka pükai, a puka mä‘oki‘oki mai ana mai loko mai o nä älai ‘ana aku a ka lei lehua; he ‘äwili lei maile nö kä i ka ‘ä‘ï; ua hele wale këlä a lulu‘u, me he mea lä e noho ana ‘o Laka i luna. He nani maoli nö i ka nänä ‘ana aku; ho‘okahi wale nö wahi kïnä, ua

hele a laukea, ua hiö ka ihu, ua hohoma nä päpälina, ua ‘ano müka‘e ka maka. E hi‘i aku ana nö i ke keiki, ‘o ia ka mea i kïkepa ‘ia ai ka hïpu‘u o ke kïhei kalukalu ma ka ‘ao‘ao.

A ma ko Häwea ‘ike ‘ana mai, ua make ka mo‘opuna, ‘a‘ole ho‘i nä hi‘ohi‘ona o ka ‘uhane ola, a ma ko Häwea kuhi pololei ‘i‘o ‘ana mai nö, ua make nö ‘o Hamanalau, ‘o ka lele maila nö ia o ko Häwea ‘uhane a uë kümäkena a‘ela i ka mo‘opuna me ka leo nui; a uë helu maila nö ho‘i i ka hoa noho o kahi mehameha, ‘o ke kuahiwi anu ‘o Ka‘ala, he mo‘opuna ka mea ho‘i i hänai lehulehu ‘ole ai, ho‘okahi lehulehu o ka po‘e ‘e‘epa o ka pö. Pëlä këia e helu mai ai, ma këlä a me këia ‘ano o ka noho ‘ana. Ua ‘ike nö ‘oe e ka mea heluhelu i ke ‘ano uë o ko Hawai‘i nei mai ka wä kahiko mai a hiki loa nö i këia wä.

Ka ha‘i ‘ana o Hamanalau iä Häwea i ka