Ka‘ao no ‘Iwa.

‘O Kea‘au i Puna ke kumu o këia ka‘ao, näna nä leho ‘ai, ‘o Kalokuna ka inoa. I ka wä e holo ai i ka lu‘u he‘e, wehe a‘ela i ka leho a hö‘ike iho, na ka he‘e nö e pi‘i a komo ka wa‘a. Pëlä mau kä Kea‘au hana i nä lä a pau. Kuku‘i akula ka lohe iä ‘Umi a hiki i Kona. Ia wä ho‘ouna maila ‘o ‘Umi i nä ‘elele iö Kea‘au lä, a lawe ‘ia akula nä leho. A lilo nä leho iä ‘Umi, hö‘ä‘ä ‘ia ‘o Kea‘au i ke aloha i nä leho. Ho‘omäkaukau ihola ia i ka wa‘a, ka pua‘a, ka ‘awa, ke kapa ‘ö‘üholowai Ola‘a a me ka ‘eleuli, a loko o ka hökeo. Ia wä holo ia e ka‘apuni ana iä Hawai‘i.‘o këia holo ‘ana e ‘imi ana i ‘aihue näna e ki‘i nä leho iä ‘Umi.

 

A hiki i Puna ‘a‘ohe ‘aihue akamai, hiki i Ka‘ü, ‘a‘ole nö, hiki i Kona, ‘a‘ole nö, hiki i Kohala, Hämäkua, Hilo, ‘a‘ole nö he ‘aihue akamai. Ha‘alele ‘o Kea‘au iä Hawai‘i, holo i Maui e ka‘apuni ai, a puni ‘o Maui, ö ia ana nö, he ‘aihue nö ‘a‘ole na‘e e loa‘a nä leho. Holo i Läna‘i e huli ai, ‘o ia ana nö, holo i Moloka‘i, ka‘apuni ia a hiki i Ka-lae-o-kala‘au, i laila, loa‘a he kama‘äina e lawai‘a ana, nïnau mai: "E holo ana kou wa‘a i hea ?" ‘Ï aku ‘o Kea‘au: "E ‘imi ana au i kanaka ‘aihue e loa‘a ai a'u leho iä ‘Umi, a ‘o ia këia waiwai o luna o ka wa‘a, he makana i ka ‘aihue e loa‘a ai ‘o a'u leho."

 

‘Ölelo mai ke kama‘äina: "Ua loa‘a, e holo ‘oe a hiki i Makapu‘u, a hala ia ma hope ou, kau pono aku ko wa‘a i nä moku manu a me Mökapu, a kü pono i laila nänä aku i ka pali e halehale mai ana, he luna ia, he lalo ka pöhai kukui, aia i laila ‘o ‘Iwa, keiki ‘aihue a Kukui."

 

(No ‘Iwa, he wahi keiki ‘u‘uku ‘o ‘Iwa, i loko nö o ka ‘öpü, hele e ‘aihue, a he ‘oi ‘o ‘Iwa ma ke akamai ia hana.)

"A hiki ‘oe, nänä aku i kahi keiki ‘u‘uku e lewalewa ana kahi ma‘i, e holo ana i ka lae kahakai, ‘o ‘Iwa ia. Uhau aku ‘oe i ka pua‘a, a hä‘awi aku i nä waiwai a pau loa, mai ho‘opoina ‘oe, o pau ka waiwai i ka ‘aihue ‘ia e ‘Iwa."

 

A lohe ‘o Kea‘au i nä ‘ölelo a ke kama‘äina, holo akula ia a hala hope nä wahi i ‘ölelo ‘ia ma luna, hiki akula ia i kahi o ‘Iwa. I nänä aku ka hana e holoholo mai ana nëia wahi keiki i ka lae kahakai e lewalewa ana kahi ma‘i. Nïnau akula këia: "O ‘Iwa ‘oe ?" Hö‘ole maila këlä: "‘a‘ole, ei aku nö ‘o ‘Iwa i ka hale," a hiki këia i ka hale e noho ana ‘o Kukui, ka makuakäne o ‘Iwa. Nïnau akula këia: "Auhea ‘o ‘Iwa?" ‘Ï maila ‘o Kukui: "‘a‘ohe wahi keiki ‘u‘uku i loa‘a maila iä ‘oe i ka lae kahakai e lewalewa ana kahi ma‘i ?" "He wahi keiki nö." "O ho‘i a uhau aku i ko pua‘a iä ia." A lohe këia, ho‘i akula a hiki, ‘ölelo aku ‘o Kea‘au iä ‘Iwa: "‘O ‘Iwa nö kä ho‘i ‘oe lä, kuhikuhi lalau ‘oe ia'u." Uhau akula ia i ka pua‘a ma ke alo o ‘Iwa: "A make na ‘Iwa na ke keiki ‘aihue a Kukui, ‘o ka waiwai o ku‘u wa‘a näu ia a pau loa a me ka wa‘a."

 

‘Ölelo mai ‘o ‘Iwa: "Ho‘i aku käua i ka hale." A hiki läua, kälua ka pua‘a, mama ka ‘awa, ‘ai a pau, nïnau mai ‘o ‘Iwa: "He aha käu huaka‘i ?‘o ka hele ‘ana mai?" Wahi a Kea‘au. "He mau leho na‘u, ua ki‘ina mai e ko mäkou ali‘i e ‘Umi, a lilo iä ia. ‘A‘ä ‘ia au i ke aloha, ‘o ia ko‘u kuleana i hiki mai nei iöu lä." "Pëlä iho," wahi a ‘Iwa, "a kakahiaka maopopo."

 

Moe läua a ao, kau ma luna o ka wa‘a a holo i ka moana. ‘O ‘Iwa ma hope o ka wa‘a me käna hoe ‘o Kapahi. ‘O Kea‘au ma mua. Kähea iho ‘o ‘Iwa. "Kapahi ka moana i ka‘i e ‘Iwa." (‘O ke ‘ano o ia ho‘okahi mäpuna hoe.) Hele ana läua nei ma ke köä o Ni‘ihau me Kaua‘i. Nïnau aku ‘o ‘Iwa: "Hiki käua?" "‘a‘ole këia ‘o Hawai‘i, ‘o Kaua‘i këia me Ni‘ihau." Uli hou ‘o ‘Iwa i ka hope o ka wa‘a. Kähea hou i ua hoe nei äna iä Kapahi. "Kapahi ka moana i ka‘i e ‘Iwa." A ka‘i ka hoe a ‘Iwa, hele ana läua nei ma waho o Kawaihoa.

 

Nïnau aku iä Kea‘au: "Hiki käua i Hawai‘i?" "‘A‘ole;" pëlä mai ‘o Kea‘au. Lälau hou ‘o ‘Iwa i ka hoe ‘ana o Kapahi, hoe hou, holo läua nei a hala hope o Moloka‘i me Läna‘i, hele ana läua nei ma ke köä o Molokini me Pöhakueaea, he lae ia e nänä ala iä Hawai‘i. ‘Ï aku ‘o ‘Iwa: "Hiki käua ?" "‘Ae," pëlä mai ‘o Kea‘au, "aia na‘e i këlä pü‘ali lä, e kau lä ke ao i ke kuahiwi, aia ma ke komohana, aia i laila ‘o ‘Umi." Lälau hou ‘o ‘Iwa i käna hoe ‘o Kapahi a hoe, hele ana läua ma waho o Kalaeakeahole, he lae ia e nänä ana iä Kailua, kahi a ‘Umi e noho ana. I nänä aku ka hana, e lana mai ana nö ‘o ‘Umi ma kai o läua nei, ‘ï aku ‘o ‘Iwa iä Kea‘au: "Aia ‘o ‘Umi me ka wa‘a a me nä leho, e ho‘ëmi ka wa‘a o käua i hope a nalowale ‘o ‘Umi."

 

A ka‘awale läua nei maiä ‘Umi mai, ‘ölelo aku ‘o ‘Iwa: "E Kea‘au, ma ‘ane‘i ‘oe e lana ai a loa‘a mai ia'u." Lana ‘o Kea‘au, lu‘u ‘o ‘Iwa, a hiki i ka honua o lalo, hele a hiki ma lalo o kahi a ‘Umi e lana nei, pi‘i këia mai lalo a‘e a kokoke iä ‘Umi. E iho ana nä leho ma waho o ka wa‘a o ‘Umi. E ‘apo a‘e ana ‘o ‘Iwa, lilo iä ia nei i lalo a ke ko‘a, häwele ‘o ‘Iwa i ke aho a pa‘a. Lu‘u akula a loa‘a ‘o Kea‘au e lana ana, ea a‘ela me nä leho. Ia wä, ho‘i läua a pae ma Leleiwi i Hilo, noho ‘o Kea‘au me ‘Iwa ma laila. ‘O kä Kea‘au hana ka holo e lu‘u he‘e me ua mau leho nei, me Kalokuna. Kä ka he‘e hana ka pi‘i a e komo ka wa‘a, ho‘i i uka.

(Ma këia wahi e waiho ka ‘ölelo ana, a e ho‘i hou ma hope iä ‘Umi.)

A lilo mai nä leho iä ‘Iwa. noho ‘o ‘Umi me ka minamina, e mana‘o ana he mau maoli ko nä leho i lalo i ke ko‘a. No laila, kü moe ‘o ‘Umi i ke kai me nä wa‘a, a me nä känaka, noho a ‘ai, a i‘a, ho‘okahi hana he lu‘u i nä leho. Ki‘i ‘ia akula nä känaka aho loa i ka lu‘u. I ka lu‘u ‘ana ‘ekolu ka‘au anana e pau, ‘a‘ole e hiki aku i lalo i ke ko‘a i pa‘a ai ke kaula, pëlä ka hana ‘ana a hala he hepekoma ‘oko‘a. Ho‘ouna ‘o ‘Umi i nä kükini, e ka‘apuni iä Hawai‘i i loa‘a ke kanaka aho loa, e pau ai ke ko‘a i ka lu‘u a loa‘a nä leho. Ia ka‘apuni ‘ana, loa‘a ‘o ‘Iwa ma Leleiwi e pili lä me Kumukahi, i waena o Puna a me Hilo. A lohe ‘o ‘Iwa i ka ‘ölelo a ka ‘elele kükini, ha‘i mai ‘o ‘Iwa, ‘a‘ohe leho, he aho wale nö ia e pa‘a ala i ke ko‘a. Ua lilo mai nä leho iä Kea‘au. Ma këia ‘ölelo a ‘Iwa i ka ‘elele, lawe ‘ia akula a mua o ‘Umi. Nïnau mai ‘o ‘Umi iä ‘Iwa, no nä leho. Ha‘i aku ‘o ‘Iwa e like me nä ‘ölelo i ka ‘elele, a pau ia ‘ölelo mai ‘o ‘Umi. Loa‘a nö iä ‘oe ke ki‘i, ‘ae aku ‘o ‘Iwa. "‘Ae." Hele akula ‘o ‘Iwa a hiki iö Kea‘au lä, ma Leleiwi.

 

He mea mau iä Kea‘au, ka hünä i nä leho ‘ai, ‘o ia ‘o Kalokuna mä, ma ka loha o ka hale o waho, e pili ana i ka hio kala, a ‘o nä leho ‘ai ‘ole, i loko pono läkou o ka hale e kau ai.

 

A pö‘ele‘ele, ho‘opuka loa akula ‘o ‘Iwa i ka hale, lälau akula i nä leho a loa‘a, ho‘i akula iö ‘Umi lä i Kona. Hä‘awi akula ‘o ‘Iwa i nä leho iä ‘Umi, a ‘ike ‘o ‘Umi, ‘oli‘oli ia, a ‘ölelo mai iä ‘Iwa: ''Akamai ‘oe i ka ‘aihue." Alia na‘e au e mahalo iä ‘oe, a loa‘a ku‘u wahi ko‘i, aia i lalo i Waipi‘o, i ka heiau ‘o Paka‘alana, ‘o Waipü ka inoa. ‘Ölelo aku ‘o ‘Iwa: "Loa‘a paha ia‘u, ‘a‘ole paha? akä, e ho‘ä‘o wau."

 

(Ma ‘ane‘i käkou e luana iki iho ai no nä ‘ölelo e pili ana i ke ko‘i, a me nä hana a nä kia‘i.)

‘O ua wahi ko‘i nei ‘o Waipü, he mau luahine ‘elua nä kia‘i, ua hana ia he kaula, pa‘a he po‘o i ka ‘ä‘ï o kekahi luahine, a ‘o kekahi po‘o ho‘i i kekahi luahine, ma waena ke ko‘i e lewalewa ai.

 

He kapu ho‘i, ‘a‘ohe kanaka mä‘alo, ‘a‘ohe pua‘a holo, ‘a‘ohe ‘ïlio ‘aoa, ‘a‘ohe moa kani, mai Waipi‘o ke kapu a Pu‘uepa, ma waena o Waimea a me Kawaihae, a laila pau. Aia a noenoe pö‘ele‘ele o ke ahiahi, holo ka luna kala, mai Pu‘uepa a ka pali o Pua‘ahuku i Waipi‘o, he ‘oloa ma ka lima ‘äkau, ma waena o ka iwi kano a me ka pe‘ahi, ‘o ia ka Lepa. Penei e kala ai: E moe e! E moe i ke ko‘i o ‘Umi e ! Kapu ke kanaka a o e hele, kapu ka ‘ïlio a o e ‘aoa, kapu ka moa a o e kani, kapu ka pua‘a ‘a‘ole e holo, e moe e !" ‘Elima hele ‘ana a këia luna ao ka pö.

 

A pau ka ‘ölelo ‘ana a ‘Umi me ‘Iwa, ‘aui ka lä. Hele maila ‘o ‘Iwa, a ahiahi pö‘ele‘ele, hiki i Pu‘uepa, holo ‘o ‘Iwa me ke kähea ‘ana e like me ka luna holo mau ma mua aku, me ka ‘oloa i ka lima. A hiki i Pua‘ahuku, he pali ia e ki‘ei ana iä Waipi‘o. Ma këia kahea ‘ana a ‘Iwa, moe nä känaka a me ka luna mua, ala nö make, hele nö make. No laila, ‘o ia nei wale nö ke kanaka hele. ‘O nä känaka a pau, ke mana‘o nei nö ‘o ka luna mua. No ka mea, ‘a‘ohe wahi lilo, ‘o ia ‘oko‘a nö, nä kino, nä ‘oloa, nä leo, nä mämä.

 

Holo akula ‘o ‘Iwa mai luna o ka pali a ka heiau ‘o Paka‘alana, kähea akula: "Ke moe nei nö ‘olua?" "0," pëlä mai nä luähine, "‘a‘ole mäua i moe, ke ala aku nei nö." ‘Ölelo mälie aku ‘o ‘Iwa: "Auhea kahi ko‘i e hähä aku wau?" "Eia nö," wahi a nä luähine. "E ne‘ene‘e mai ‘olua a kokoke i launa aku ku‘u lima, ‘o ka hähä wale aku kä!" Ia ne‘e ‘ana mai a nä luähine a kokoke loa‘a pono akula ke ko‘i i ko i‘ane‘i mau lima, e huki mai ana këia lilo. Kähea nä luähine: "He ‘aihue kä këia e! Ua lilo ke ko‘i a ke ali‘i ë! Make mäua ë! Kainö he kanaka pono këia ë!"

 

Lohe nä mea a pau, ala maila alualu. Kähea nä luahine, kau ‘o ‘Iwa i luna o Pua‘ahuku me ke ko‘i. Hiki ka hahai i laila, hele ana ‘o ‘Iwa i Mahiki, pëlä nö ka holo ‘ana a hiki ‘o ‘Iwa i Pu‘uepa. Hiki ka hahai i laila, hele ana ‘o Iwa i Puakö. A laila, pau ka hahai, pau maila ke kapu, ho‘i akula ‘o ‘Iwa a hiki i Kona, moe a ao, a hiki i ka wä ‘ai o ‘Umi, noho ana ‘o ‘Iwa, a ‘ike ‘o ‘Umi iä ‘Iwa. Ho‘omaoe maila: "‘a‘ole nö paha e loa‘a iä ‘oe ku‘u wahi ko‘i?~" ‘Ï aku ‘o ‘Iwa: "Pëlä, akä, e nänä mai ‘oe, ‘o ia paha nei, ‘a‘ole paha ?" A ‘ike ‘o ‘Umi, ‘ölelo maila: "Kä! Kupanaha, e kuhi ana au ‘a‘ole e loa‘a iä ‘oe, eia kä e loa‘a ana, akamai ‘oe." ‘Ölelo hou mai ‘o ‘Umi iä ‘Iwa: "Eia ko'u mana‘o iä ‘oe, e aho e ho‘ä‘o ‘oe me ka'u po‘e ‘aihue ‘eono. ‘Elua hale, aia i ka piha i ka pö ho‘okahi; ho‘okahi ou, ho‘okahi o läkou . Inä i piha ole kou hale, make ‘oe, a pëlä ho‘i läkou." "'Ae," aku ‘o ‘Iwa, "he aha lä ho‘i, ‘o ko läkou hale no ke piha, he nui läkou , a o e piha ko'u, he ho‘okahi.''

 

‘Eono moku o Hawai‘i, ‘eono ‘aihue akamai. I ka lä ‘oko‘a hele läkou, a ahiahi ‘ele‘ele hiki. Lawe maila i ka waiwai a ko läkou hale waiho, pëlä kä läkou hana ‘ana a hiki i ka moa mua o ke kani ‘ana. Koe iki ka hale. Ia wä ala ‘o Iwa, e ‘aihue aku këlä i ka waiwai a këlä po‘e ‘aihue, ko ‘Umi, nä känaka, nä wähine, nä keiki, nä wa‘a, nä holoholona, ‘a‘ole i pau nä mea piha ko i‘ane‘i hale. Ao a‘ela, ‘a‘ole i piha ka hale o kä ‘Umi po‘e ‘aihue, ia wä pau läkou i ka make, koe ‘o ‘Iwa