‘Ölelo Ho‘äkäka
I loko o nä lä ‘eono wale nö i ho‘omäkaukau ‘ia ai këia mo‘olelo me ka ‘äwïwï nui, a no laila, ke nonoi nei ka mea käkau mo‘olelo i ko ka mea heluhelu kala ‘ana mai ke ‘ike ‘o ia he mau kïna‘una‘u ma loko o këia buke.
Ke hä‘awi nei au i ko‘u mahalo ki‘eki‘e i ke ke‘ena o ke Kuhina O Ko Nä ‘Äina ‘Ë no ke kökua i loa‘a mai no kekahi mea e pono ai këia buke. Pëlä nö ho‘i iä Mr. J. G. M. Sheldon a me kahi mau makamaka no nä kökua ‘ana e mäkaukau ai këia mo‘olelo.
Joseph M. Poepoe
Feberuari 18, 1891
Ke kino wailua o Kalani ma ‘Iolani Hale, me käna mö‘ï wahine e kümäkena ana.
‘Ölelo Ho‘äkäka
No Ka Pa‘i Hou ‘Ana I Ka Mo‘olelo Pilikino No Ka Mö‘ï Kaläkaua
Ua kikokiko hou ‘ia ka mo‘olelo a Joseph Poepoe i käkau ai no Ke Ali‘i, Ka Mö‘ï Kaläkaua, me ka ho‘okomo ‘ana i nä ‘okina a me nä kahakö a me ka ho‘onohonoho ‘ana i nä hua ‘ölelo e like me nä lula a ka ‘Ahahui ‘Ölelo Hawai‘i i ho‘oholo ‘ia i ka makahiki 1978. Na Kaha‘i‘ölelo Sueoka i kikokiko i ka mo‘olelo i loko o ka lolouila a na Puakea Nogelmeier i ho‘oponopono me ke kökua o Sahoa Fukushima.
Ua ho‘omäkaukau ‘ia këia mo‘olelo ma lalo o ke kuleana o ke Ke‘ena Ho‘omöhala Ha‘awina, he mahele o ke Ke‘ena Ho‘ona‘auao o ka Moku‘äina ‘o Hawai‘i. Hana ‘ia këia mahele hana i ha‘awina na nä haumäna o nä kula kaiapuni ‘ölelo Hawai‘i o ka ‘äina nei, me ka mana‘o e ho‘oulu i ka ‘ike i loko o läkou e pili ana i ka mo‘olelo o ka ‘äina nei no ke au i hala, a no ka ho‘okama‘äina ‘ana iä läkou me ka po‘e alaka‘i o ia au o ke Aupuni Mö‘ï Hawai‘i.
No ke Ke‘ena Ho‘ona‘auao o ka Moku‘äina ‘o Hawai‘i ke kuleana kope o këia mana o ka mo‘olelo, ma nä ‘ano like ‘ole, a hiki ‘ole ke ho‘ohana ‘ia këia mo‘olelo, a kahi hapa paha, inä ‘a‘ole loa‘a ka palapala ‘ae mai ia ke‘ena mai.
KALÄKAUA! UA HALA!!
E Hawai‘i o Keawe; Aloha! Nou këia mänewanewa;
E Maui o Kama; Eia lä! Nou këia pilihua;
E Moloka‘i nui a Hina; Walohia wale! Nou këia paumäkö;
E Läna‘i a Kaululä‘au; Walania wale! Nou këia kani‘uhü;
E O‘ahu o Käkuhihewa; ‘Eha lä! Nou këia mäna‘ona‘o;
E Kaua‘i o Manokalanipö; Pouli loko! Ua nähaehae;
E Ni‘ihau i ka mole o Lehua! Nou këia na‘au‘auä!!
‘Ae! Ua hala, ua nalo, ua pio ke kukui o ko KALÄKAUA hale; ua make‘e maila ka Mana Kahikolu i ke aka ‘uhane o kona hale kino ali‘i, a ua kä‘ili akula e ho’okokoke aku ma nä pöhai o kona noho ali‘i hemolele ma ka Paredaiso lani. ‘A‘ohe äna mau no‘ono‘o a ho‘oluhi hou ‘ana iä ia iho no nä pono a me nä pömaika‘i o ka lähui a me ka ‘äina äna i hi‘ipoi aloha nui ai; ua pau ‘o ia ma ‘ane‘i; ua ‘ö‘ili pulelo akula ka ‘uhane, ke aho o ke kino, a waiho ihola ma hope nei he lähui i po‘ipü ‘ia e nä ‘ëheu o ke kanikau kümäkena i loko o ka pilihua lu‘ulu‘u nui. Aloha!
Aloha wale ‘oe e ka ‘ae one o Hilo Hanakahi; e ha‘oha‘o ana ‘oe, no ka mea, ua pau ka hö‘eha ‘ana a kona mau kapu‘ai i kou ‘ili; a e ka ua Kanilehua, ‘a‘ole e käpïpï hou kou mau ‘ömaka kilihune i kona mau päpälina möhähä; e ka ulu lehua o ‘Öla‘a, ‘o ha‘i aku kä ‘oukou e ho‘onu‘a, ‘a‘ole ‘o ia e päwehi hou i ko ‘oukou nani; a e ke ali‘i wahine o ka lua, ua pau kona mau ha‘iha‘i ‘ölelo pü ‘ana me ‘oe. E nä hïnano a me nä hala o Naue i ke kai, ‘a‘ole ‘o ia e honi ho‘opë hou i ko ‘olua onaona; a e ka wahine kino ‘oni ‘o Höpoe, pau ke kilohi ‘ana a kona mau maka ali‘i iä ‘oe.
E ke kü‘ono li‘ulä o Wai‘öhinu i ka ua Ha‘ao, ‘a‘ole ‘o ia e hi‘olani hou ana ma loko o kou poli; a e nä ‘ehu kai o Ka‘alu‘alu, ua pau kä ‘oukou mau hone ho‘okipa ‘ana aku iä ia, no ka mea, ua ho‘i akula këlä ma ‘ö.
E nä Kona! Kona kai ‘öpua i ka la‘i; Kona kai malino a ‘Ehu; Kona kai mä‘oki‘oki--walohia wale; mai ka lae ‘au‘au kai o Kaulanamauna a hö‘ea i ka pu‘u o Ka‘üpülehu--auë--ka lihaliha paumäkö ë. Aloha ‘oe e Ho‘okena, me kou pu‘uwai make‘e ali‘i, ‘o kona inoa wale iho nö käu e make‘e aku ana, ‘oiai, ‘a‘ohe ‘o ia e kipa hou aku ana ma kou ‘ae kai; e ka pali kapu o Keöua, ‘a‘ohe äu mälama ho‘okapukapu hou ‘ana iä ia; a e ka wai hu‘ihu‘i o Häli‘ilua, ia wai käpïpï a nä ali‘i, na kona kino wailua paha e hö‘oni‘oni hou aku kou lana mälie ‘ana; a e Kealakekua, me kou umauma polinahe, ‘a‘ole ‘o ia e luakaha hou ma loko o käu pü‘ili aloha ‘ana. E ka uakoko o Alanapö, ua pau käu hö‘ailona ‘ana no ia ali‘i äu.
E ka ulu niu o Keauhou, ‘o ko ha‘i makewai kä kou mau niu haohao e ho‘olawa aku; a e ke kia‘i hale o nä lani, e ka hoa pili make‘e ali‘i, ua ‘oki käu mau kau nui ‘ana nona, ‘oiai, ‘a‘ole ia me ‘oe. E Kailua ë! E Kamakahonu ë! A e Moku‘aikaua ho‘i! Püanuanu ka hale, ua hala ‘o Kalani. Näu i ho‘opumehana iä ia i loko o kona püanuanu ‘ana a näu i ho‘omä‘ona i loko o kona lä pöloli, a näu i hö‘olu‘olu i loko o kona lä ‘olu‘olu ‘ole. Aloha! Aloha ke ki‘o wai ‘au‘au kai o ke ali‘i, aloha ka nalu he‘e nalu o ke ali‘i, aloha nä nalu kapu o ke ali‘i. Aloha ka ‘äina o nä lä ‘öpio ‘o Koaea, kani‘uhü nä heiau ‘o Hailualani a me Kä‘ili, a haohao nä nalu ‘o Kamoa, Mäpuna, Kahakiki, Mokupälahalaha a me ka nalu käkua ‘o Hä‘ula. Pau käu hö‘au‘au ‘ana i kona mau päpälina e kahi wai malu i ka loulu o Pu‘u, a ‘a‘ole ‘oe e häläwai hou me ia e ke Kühonua o uka.
E Hulihe‘e ë! Ua pau käu ho‘opünana make‘e ‘ana iä ia, ‘a‘ole loa ‘o ia e hi‘olani hou ana ma loko o kou poli pumehana, na ka mea ‘oko‘a aku e luakaha kou mau ea ‘olu‘olu, a ‘o ko ha‘i mau hi‘ohi‘ona käu, e ke këhau o ka ho‘oilo, e ho‘opë aku ai. E kahi wai hu‘i i ke kai o Kï‘ope, ‘a‘ole ‘o ia ‘au‘au hou i kou wai, a e ke one o Kaiakeakua, ‘a‘ole loa e hehi hou kona mau kapua‘i ali‘i iä ‘oe; e ke ana ‘o Lanikeha a ‘oe pü e Mailehahei, pau kona kï‘ei ‘ana aku ma ko ‘olua mau ‘ïpuka ‘e‘ehia; a e ke Anawaikulukulu i ke kähela o Hua‘umi, ‘a‘ole loa ‘o ia e mäka‘ika‘i hou aku i kou hi‘ona küpaianaha. E Kamakahonu, ia pünana o nä ali‘i, a me ka hau o Mä‘ihi, ua ho‘oko‘o akula këlä a nalo maiä ‘olua aku. Aloha! Aloha ‘oe e Kailua, ua hala akula kö lei ‘ihi lani, ‘a‘ole äu hi‘ipoi hou ‘ana iä ia, a ‘o käu nani äna i hilo päwehe ai, ‘o ia käu makana e mälama ho‘omana‘o ai nona.
E ke kai häwanawana--‘a‘ole loa e häwanawana kou ‘ae lelehune i kona mau pepeiao; a e nä heiau kaulana ‘o Pu‘ukoholä a me Mailekini, ua lawa käna mau kaukau ‘ana me ‘olua. Aloha wale ka uhiwai o Mänä; aloha ia ‘äina mauna me kona ‘a‘ahu kapa hau a ka noe ‘iniki ‘ili, aloha ia home hi‘olani a Kalani, ua pau ia, ua ho‘opale maila, ua niau palanehe akula ma ‘ö, a näu auane‘i e ke kuahiwi kilakila ‘o Maunakea e hä‘awe ka ukana nui o ka ‘ü a me ka minamina.
E ka makani ‘Äpa‘apa‘a, ua pau ka pä‘ani ‘ana a kou ‘ëheu aheahe me kona mau ma‘awe lauoho; aloha ‘o Pili me Kalähikiola, nä pu‘u haele ‘elua, pau ko ‘olua haele pü ‘ana me Kalani a käkou. A e ka uluwehi o Hämäkua me kou mau wailele mai i nä pali; e ka wai o Hi‘ilawe, ia wai mili‘apa i ka lima, a "heha Waipi‘o i ka noe," ‘a‘ole loa ‘o ia e mahalo hou aku ana i ko ‘olua kilohana.
A e Maui! E ka piko ha‘aheo ho‘i ‘o Haleakalä, pau käna kaena ‘ana a‘e nou. E ka ‘öpua ho‘i i Awalau a me ka ua ‘Ükiukiu o Pi‘iholo, ‘a‘ole a ‘olua mau ‘ä‘ume‘ume hou ‘ana nona; e ka ‘äina ua Laniha‘aha‘a, e Ka‘uiki ‘au i ke kai, e kahi wai o Känewai, me kou leo hone i ka ‘ili‘ili, no ‘oukou nä waimaka lu‘ulu‘u. E ke kai holu o Kahului, ‘a‘ole ‘o ia e mä‘alo hou aku i ou lä. A e Näwai‘ehä, e ka malu Hekuawa, pale ko ‘olua ho‘okipa ‘ana aku iä ia. E ke pani wai ‘o ‘Ïao, ka pela kapu o Käka‘e a me nä pua i möhala i Kapela, aia paha me ‘olua kona kino wailua kahi i walea ai, ‘oiai, ua nalo aku nei kona mau helehelena.
Aloha ‘oe e ka malu ‘ulu o Lele, ia ‘äina ona ‘ia e nä ali‘i; ka papakü o ke känäwai a Lua‘ehu, ke känäwai hiki mua i pa‘a ma ka palapala, ke awa ‘öpu‘u la‘ahia o ka make‘e ali‘i, ua hiki ‘oe me kou mau ‘ömaka wai hälo‘ilo‘i, ‘oiai, ua ha‘alele maila këlä no ka noho ma‘alahi ‘ana ma këlä ao.
E Moloka‘i a me Läna‘i ‘au‘au kai, ua hö‘ilihune ali‘i ‘ia ‘olua. Ua hala käu kama ho‘okipa e Päläwai, a e Kalaeokalä‘au, ka lae kokolo i ka ‘ilikai, pau kona ho‘omana‘o ‘ana a‘e nou.
E O‘ahu ë! E ke kapitala ali‘i a ‘Ëdena kamaha‘o o ka waena moana Päkïpika, ua ho‘opüanuanu ‘ia kou lei momi makamae. E Honuakaha, i hea lä ‘oe i ho‘ohemahema ai a kä‘ili ‘ia akula kou nani; ua pau käu mailani ‘ana iä ia. E nä paia ‘ihi kapu o Hale Ali‘i ‘Iolani, ua pau käu hi‘ialo ‘ana i kona noho kalaunu. E nä pïpä o ke kapitala ali‘i o Honolulu, ‘a‘ole e ‘eha hou ko ‘oukou mau ‘ili i kona mau kapua‘i wäwae. E ka i‘a hämau leo, e ka makani Kaiäulu, e ke kü‘ono awa lau o Pu‘uloa a me ka ‘ehu kai o Pua‘ena, no ‘oukou nëia mau kani‘uhü ‘ana. A iä ‘olua e nä Ko‘olau, ‘a‘ohe äna hä‘upu hou ‘ana a‘e no ‘olua. E ka maile lau li‘i o Ko‘iahi, na kona kino wailua e lei i ko ‘olua mau ‘ohu. A e Waimänalo ë, ia nani a nä ali‘i e luakaha ai, ua ‘oki käu mau në hone ‘ana nona, no ka mea, ‘a‘ole ia me ‘oe. E ka huikau o ‘Ulaköheo, ua pau ka huikau pü ‘ana o kona kino ali‘i me kona mau maka‘äinana ma kou mau pöhai; a e ka hale kia‘i ‘ae kai ‘o Healani, ‘a‘ole ‘o ia he haku hale nou. A e Mauna‘ala ë, eia mai këia ali‘i äu, hi‘ipoi ‘ia, hi‘ilani ‘ia, make‘e ‘ia, ‘o käu ia, ua pau këia.
E Manokalanipö a me kou mau pöki‘i! Walania wale; lu‘ulu‘u a kaumaha ka hä‘awe o ke kümäkena paumäkö. E ke onaona lei mokihana, na ha‘i aku ‘oe e lei. E ke one kani o Nohili, ke hili nei nä ma‘awe o ke kani‘uhü iä ‘oe, a e ke ahikao lele o Kamaile, ua lele akula këlä a ho‘oka‘awale maiä ‘oe aku. Aloha, aloha walohia kona nalohia ‘ana aku.
A e ka lähui Hawai‘i! E ka ‘Ï, e ka Mahi a me ka Palena!! Ua haki a‘ela kekahi o nä iwi kuamo‘o o kou külana. Ua pa‘ina akula kekahi o nä ma‘awe o kou kahua; a ua küpono kou uë pa‘iäuma ‘ana nona; näu e na‘au‘auä, no ka mea, ua ‘ilihune ‘oe i ke ali‘i ‘ole; a i loko o kou pilihua, na ke Akua Kahikolu ‘oe e ho‘onänä mai.
WALOHIA WALE!
KONA HÄNAU ‘ANA--KA ‘ÖLELO WÄNANA KAMAHA‘O--KONA MAU LÄ ‘ÖPIO.
I ka ‘ekolu o nä makahiki o ka noho ali‘i ‘ana o Kauikeaouli Kaleiopapa Kamehameha III, ua ‘öpu‘u maila i loko o këia ao ‘o
DAVID LA‘AMEA KAMANANAKAPU MÄHINULANI NALOIAEHUOKALANI LUMIALANI KALÄKAUA!
Ka Mö‘ï, ke ‘Alihikaua Nui, ke Ali‘i Kapu, Ho‘äno, ka Wela, ka Moe, Ka Ikü Ha‘i Puhi Lani Nu‘u, Wohi Küäkähili, Haku o ka ‘Öhi‘a Kö a me ka Palaoa Pae, Kukui ‘Ä i ke Awakea, Kama Ali‘i Hänau o ka ‘Äina, ka Haku i ka Pö ‘Iu‘iu Lani a Ikü Ha‘i Ho‘äno no ka Hale Nauä, i ka wä e ‘ikuä ana ka moa kuakahi i ka moku ‘ana o ka pawa o ka pö a huli ke au no ka wehe kaiao, ‘ö‘ili ka mälamalama, hänau ke ao, pale ka pö, a ‘o ia ke kuhi ‘ana o ka uaki o ka manawa i ka hora ‘elua o ka poni li‘ulä wana‘ao o ka lä ‘umi kumamäono o Kä‘elo (Novemaba) ma ka helu a ko O‘ahu nei po‘e (a ma ka helu a ka Hale Nauä a ke ali‘i pono‘ï nö i ho‘onohonoho ai, ‘o ka malama ia ‘o Ka‘aona), i ka makahiki 1836, ma Hale Uluhe, Manamana, Honolulu, ma kahi kokoke i ke kahua e kü nei ka hale ma‘i Mö‘ï Wahine.
‘O kona lüau‘i makua käne, ‘o ia nö ke Ali‘i Ki‘eki‘e Kahanu Kapa‘akea, a ‘o kona lüau‘i makuahine, ‘o ia nö ke Kamali‘i Wahine Analea Keohokalole, he ‘ömaka no loko mai o ka nï‘au ko‘i‘ula a Keaweaheulu, he koa, he käkä‘ölelo, a he kuhikuhipu‘uone na Kamehameha I, ka na‘i aupuni kamaha‘o a kaulana o ka Päkïpika. Ma ke ëwe ma ka hänau ‘ana, he O‘ahu Ke Ali‘i Ka Mö‘ï i niau palanehe akula i ke ala polikua a Käne.
‘Ae, he O‘ahu ‘o ia, ka ‘äina nona ka puana ‘ia ‘ana, "I O‘ahu au, i ka ‘äina maka‘ewa‘ewa" akä, i loko ona ua pahu‘a ia mea he maka‘ewa‘ewa, a ua ho‘ëwe pa‘a ‘ia i loko o kona papa houpo ali‘i ka ‘ike makamaka, ka heahea, ka ‘olu waipahë, ka ‘ike kanaka mai ke au iki a ke au nui; he hale kipa na ka malihini, he pu‘uwai hämama, ‘a‘ohe mea kaupale i loko o kona umauma no këlä a me këia e kipa aku ana i mua ona. ‘O ia! ‘O Kaläkaua pu‘uwai hämama! ‘O ka hale kipa ‘oe a ka malihini! ‘O ka hiku ‘oe o nä lani i ka moku, ka na‘i pömaika‘i o Hawai‘i! Aloha! Aloha ‘oe e ka makua! Ua hala! Nalo ‘oe me kou mau ha‘awina ‘ihi kapu i ka Nënëhiwa! Pilihua wale!
I loko ona ua kïloulou ‘ia nä ma‘awe koko ali‘i lehulehu mai këlä a mai këia mokupuni mai o Hawai‘i nei--e kokolo ana mai Kaua‘i mai o Manokalanipö a ‘eli‘eli külana i Hawai‘i o Keawenuia‘umi. He ali‘i ki‘eki‘e ‘o ia ma kona koko, a he lehulehu nä manawa i hö‘ike mai ai nä ‘öuli lani i ka loa‘a ‘i‘o ‘ana o këia külana iä ia, ‘oiai kona mau lä e ola ana, a pëlä nö ho‘i ma nä lä ma mua iho, a ma ka lä nö ho‘i i pae kino wailua mai ai ‘o ia i ke one ‘öiwi o ke kino. I loko o këia mau lä, ua ‘ikea nä ‘öuli küpaianaha he nui, e hö‘ike ana, e like me nä mea i ma‘a mau i nä ali‘i ko‘iko‘i o ka ‘äina, ‘o Kaläkaua I, he ali‘i ‘i‘o nö ‘o ia, he kapu, ho‘äno, he wela a he la‘ahia i ka pö‘iu‘iu wehi lani i ke kapu ali‘i o Hawai‘i. I hö‘oia‘i‘o no këia mea, ke lawe mai nei mäkou i këia mau hö‘ikena a kekahi mau nüpepa o ke külanakauhale nei:
(Ka "Leo o ka Lähui," Feb. 2-3, 1891.)
Mai ka wä a ka moku ‘Kaletona’ i hö‘ea mai ai, pëlä ihola i ne‘e mälie ai ke änuenue, a hiki i ke komo ‘ana o ke kino make o Kalanikaulïlua i ka ‘ïpuka o ka Pä Ali‘i ‘Iolani; i ia manawa i pi‘o ai ke änuenue pälua ma luna pono o ka hale ali‘i, ‘o ka waenakonu ma luna pono o ka pahu hae, a ‘o nä kü ma nä ‘ao‘ao o ka hale ali‘i, a pëlä ihola i kau ai a hiki i ka pö‘ele‘ele ‘ana. I ka ‘ikea ‘ia ‘ana o ka hö‘ailona o ka lani mai, ua ku‘ia ihola nä mea a pau, a me he lä, e hö‘oia ana läkou i ke kapu a me ke ali‘i o ka mea i make, ‘oiai e hö‘ike ana ka pö i këia hö‘ailona. Pëlä nö ho‘i, he hekili ko ka Mö‘ï Lunalilo waiho ‘ia ‘ana ma kona ilina hope ma këia ao ma Kawaiaha‘o.
No mäkou iho, ‘a‘ole mäkou he ho‘omanamana a he puni wale i nä hana ho‘opunipuni o ka wä kahiko, akä, he hilina‘i nö mäkou i ka ‘oia‘i‘o o nä mea e hö‘ike ‘ia ana e pili ana i këlä a me këia manawa i ko ka lani aloha i ka po‘e i koho ‘ia e noho ma kahi ki‘eki‘e. ‘A‘ole wale këia mau hö‘ailona i kuluma i nä ali‘i o Hawai‘i nei ma ke ‘ano he mea ‘ole wale nö, akä, he mea ano nö, e like me ke ‘ano o nä hö‘ailona a pau mai ke akua mai.
He mea mau këia mau kähoaka i ko käkou mau ali‘i nui, mai ko käkou mau küpuna mai a hiki wale mai iä käkou i ka ihu o ka wa‘a, a e like auane‘i me ka ‘oni ‘ana a nä mea kino lani a me kekahi mau kähoaka o ia ‘ano like, e ‘ike ai këia lähui a ka na‘auao nui wale i waena o ka pu‘uwai o nä lähui kanaka o ke ao nei, i ko läkou mau ali‘i nui a ‘ai moku mai nä küpuna mai; no laila me ka waimaka a me ke kaumaha lu‘ulu‘u o ka na‘au mäkou e hö‘ike aku nei i mua o ko mäkou mau tausani po‘e heluhelu i nä kähoaka a ka pö e pili ana i ko käkou mö‘ï i aloha nui ‘ia, e ho‘omaka iki ana mai ke Ali‘i Lunalilo mai, a ‘o ia këia ma lalo iho;
I ke Ali‘i Lunalilo, lohe ‘ia e nä tausani kanaka ka leo nui halulu pa‘apa‘a‘ina o ka hekili, ka mea ho‘i i hana ‘ole ‘ia e ka lima o ke kanaka, a ua ‘ike pü ‘ia ho‘i ma ka ‘ölapa a ke ahi e nä tausani känaka i hele ma kona huaka‘i ho‘olewa ma ia lä; a iä Ema Kaleleonälani ho‘i, wehe hämama ‘ia nä mäkähä o ke kapuwai nui a Külanihäko‘i no kekahi mau lä lö‘ihi, a pëlä nö ho‘i i kekahi mau ali‘i ‘ë a‘e, ke kahe a ka pele, ke kü ho‘äkua a ka i‘a, a pëlä aku. Pëlä mai nei a hiki wale i ke ali‘i nona këia manawa o ka ‘ü a me ke kümäkena lihaliha a käkou a pau e ‘a‘ahu nei me ke koloka o nä waimaka i loko o ka ‘eha‘eha; iä ia, ‘ike ‘ia iho nei ka uakoko i ka noho mau i ka po‘opo‘o o Mänoa i loko o ka pule ihola i hala, a ‘o nä kupa o ua awäwa aloha ala nä hö‘ike ‘oia‘i‘o no këia kähoaka a ka pö; a pëlä nö ho‘i me ke kau mau a ka ‘önohi i ka lua o Kaimukï, a ua ‘ike paha ko nä kaha ‘elua o Kamö‘ili‘ili a me Waikïkï i loko o këia mau lä aku nei i hala. Ma waho a‘e o ia mau hö‘ailona ali‘i, ua ‘ike pü ‘ia aku e kekahi po‘e lawai‘a ka moku kaua Kaletona ma waho aku o ka lae ‘o Lë‘ahi, e ‘au pü mai ana me ka pünohu ‘ula, a maiä läkou nö ho‘i i loa‘a mai ai ka lono e pili ana i ka huaka‘i ho‘olewa nui a ka iheihe i loko o ke kai näna i ho‘olilo a‘e i kekahi mau ‘üpena i mea ‘ole, a no ka mea ho‘i e pili ana i nä ao häkumakuma e pülo‘u mau nei ma luna o ke külanakauhale a ke kulu maoli ‘ana o nä waimaka püanuanu o ka pae ‘öpua i loko o këia mau lä, ua ‘ike like ‘ia ia mea e nä mea a pau; ‘o ka ‘oi loa aku a mäkou i ‘ike ai, ‘o ia ka ho‘iho‘i ‘ia ‘ana mai o ke kino make o ka mö‘ï no ‘Iolani Hale i ke ahiahi o ka Po‘ahä nei ‘oiai nä wäwae o nä änuenue ‘ekolu e kü ea pono ana ma këlä a ma këia ‘ao‘ao o ka hale ali‘i, ia kähoaka a ka pö e pili ana i ka mea i hala."
(Unuhi ‘ia mai ka Nüpepa Puka Lä P. C. Advertiser, Feb. 2, 1891.)
"Ua kama‘ilio ‘ia a‘e kekahi mea na ke änuenue nani i ‘ike ‘ia ma ka ‘auinalä i pae mai ai ke kino wailua o ka mö‘ï. ‘A‘ole ho‘okahi wale nä änuenue i ike ‘ia maila, akä he lehulehu loa nö, ‘oiai e loku ana ka lelehuna ua ma uka, a he lahilahi loa nä wahi lelehune ua i hä‘ule mai i loko nei o ke külanakauhale. ‘O nä pi‘o änuenue i ‘ike ‘ia ma kakahiaka aku, ‘a‘ole nö i möakäka la‘ela‘e loa a kü ho‘i i ka hano häweo. ‘O ke änuenue hope, ‘o ia ka i ‘ike ‘ia ma ka hapalua hora ‘elima, i ka wä a ka lä e iho ana ma ka huina aouli komohana. Ua ki‘eki‘e këia pi‘o ‘ana, ua möakäka a ua kilakila nö ho‘i kona külana. E ke‘ehi ana kona wäwae ‘äkau ma kahi kokoke i ka ilina ali‘i ma Mauna‘ala, ma Nu‘uanu, a ‘o kekahi wäwae ma Kulaokahua, a küpono loa ihola ka hale ali‘i me ka hae kalaunu e welo ana i waenakonu (o ua pi‘o lani kamaha‘o nei). ‘A‘ole paha he wä ‘ë a‘e i ‘ike ‘ia këia ma ka wä i ‘aualo ‘ia aku ai ka pahu kupapa‘u i loko o ka hale ali‘i. Aia ma waena o 15,000 a me 20,000 nä po‘e mäka‘ika‘i i ‘ike i këia mea. Ua ‘ölelo nä känaka Hawai‘i, he ‘öuli ia no ka maluhia, a he ‘oia‘i‘o, ‘a‘ohe paha hö‘ailona maika‘i ‘ë a‘e i makemake ‘ia no ia kähoahoa ‘ana. Inä i pa‘i ki‘i ho‘oleleaka maoli ‘ia këia hi‘ona, inä paha ua lilo i wahi mea ho‘omana‘o maika‘i maoli. Ke ho‘omana‘o nei paha kekahi po‘e e noho ana i ‘ane‘i, ‘ane‘ane ‘umikümähiku makahiki i hala a‘e nei, i ka wä i ho‘olewa ‘ia ai ka Mö‘ï Lunalilo mai ka hale pule mai ‘o Kawaiaha‘o, ka häku‘i nei näkolokolo a ka hekili a me ka ‘ölapa a ka uila ‘oiai ke kino ali‘i e ‘aualo ‘ia mai ana i waho o ka hale pule."
I ka wä i hänau mai ai ke ali‘i ma ka manawa i hö‘ike mua ‘ia a‘e nei, ua lilo ‘o ia i ke Kamali‘i Wahine Ha’aheo Kaniu, a ua ho‘iho‘i ‘ia ‘o ia ma Honuakaha e hänai ‘ia ai, ‘oiai na‘e ‘o ke Kamali‘i Wahine Liliha kona makuahine ho‘okama i mana‘o mua ‘ia ai a holo ai ho‘i ka ‘ölelo ma waena o kona mau lüau‘i. Na këia ali‘i wahine, na Liliha, kekahi ‘ölelo wänana kaulana loa no ke ali‘i ‘oiai kona mau lä ‘öpio, a ‘o këia: "Ma o këia keiki ala e ola ai nä iwi o ko käkou mau küpuna." He ‘oia‘i‘o, ua ho‘okö ‘ia këia ‘ölelo wänana ma ona ala, ua ‘ikea kona huli ‘ana a me kona hö‘ulu‘ulu ‘ana i nä iwi aloha o nä küpuna ali‘i o Hawai‘i nei.
I ka wä i ho‘i aku ai ka nohona aloali‘i o Kamehameha III ma Lahaina, Maui, ‘o ke ali‘i ‘öpio kekahi i lawe ‘ia aku e kona kahu hänai. I ka ‘ehä o kona mau makahiki ua ho‘iho‘i ‘ia maila ‘o ia i O‘ahu nei, a komo akula ‘o ia i ke kula ali‘i kahiko, ma lalo o ka noho a‘o ‘ana a Mr. a me Mrs. Cooke. He ‘eiwa ona mau makahiki o ka noho ‘ana ma këia kula, a ua lehulehu nö ho‘i nä kumu a‘o na läkou ‘o ia i hänai i nä ‘ömaka mua o nei mea he ‘ike a me ka na‘auao. I ka pau ‘ana o këia kula, ua komo ‘o ia i ke kula a Mr. Watt ma Kawaiaha‘o no ka manawa pökole, a laila, komo hou ‘o ia i ke kula ali‘i hele lä, ‘o ia ke kula ‘o Kahehuna i këia wä, ma lalo o ka noho kumu ‘ana a Mr. E. G. Beckwith e noho kahuna pule nei no Kaukeano i këia wä. He ‘elua mau mahina o ka noho ‘ana ma këia kula, ua lo‘ohia ‘o ia i ka näwaliwali a ua ho‘iho‘i ‘ia akula ‘o ia i Lahaina i ka malu ‘ulu o Lele, a me ka nalu ha‘i o ‘Uo.
Ua ‘ölelo ‘ia, ‘oiai kona mau lä ‘öpio e hele ana i ke kula, ‘a‘ole nö i ‘ike ‘ia kona holomua ma ke külana ‘imi na‘auao, a ‘o nä ha‘awina i kaulana loa ai ‘o ia ma ia wä, ‘o ia kona piha le‘ale‘a a me ka ho‘omäke‘aka. He puni ‘o ia i nä hana ho‘oikaika kino, a e ho‘olilo mau ana ‘o ia iä ia iho i "pükaua" no kona kaikua‘ana ali‘i, ‘o ia ‘o James Kalïokalani, ma nä wä a pau e hana ‘ino ‘ia ai ‘o ia e nä haumäna ‘ë a‘e o ke kula.
I ka ‘umi kumamähä o kona mau makahiki, ua a‘o ‘ia ‘o ia i ka ‘oihana koa, ma lalo o Käpena Funk, he kanaka Perusia. Ma këia ‘oihana ua holomua ‘o ia, a he ‘oihana nö ho‘i ia näna i makahehi nui. No kona hi‘ipoi loa i këia ‘oihana, ua unuhi maoli ‘o ia i ka buke ‘o Ka ‘Oihana Koa Perusia ma ka ‘ölelo Hawai‘i. Ma ka makahiki 1852 pau kona a‘o ‘ana, a loa‘a ke külana käpena ma loko o nä ali‘i koa ukali o Liholiho, ka ‘alihikaua nui i ia wä. ‘O kona külana maoli ma loko o ka pü‘ali koa, he lutenela ‘ekahi ia no ka mahele koa o Kapa‘akea, nona ka huina o nä koa he 240. Ma ia makahiki mai, ua ho‘omaka ‘o ia e a‘o känäwai ma lalo o Hon. C. C. Harris. Ma hope koke mai ua lilo iä ia ka ‘oihana käkau ‘ölelo no ka ‘oihana koa ma lalo o W. E. Maika‘i, ka ‘akukana kenela i ia wä, a me ka wä i noho mö‘ï ai ke Ali‘i Liholoho, ‘o ia ho‘i ‘o Kamehameha IV, ma ka makahiki 1854, ua ho‘oki‘eki‘e ‘ia a‘e ‘o ia ma ke külana mekia na nä ali‘i koa ukali o ka mö‘ï. I ka makahiki 1856 lilo ‘o ia i hoa no ka ‘Aha Kükä Malü, a ma ka makahiki 1858 lilo i ali‘i no ka Hale o nä Ali‘i, ‘oiai e noho ana ke aupuni ma lalo o ke kumukänäwai o Kamehameha III. Ua komo ‘o ia i loko o ka ‘Oihana Hui Malü, a ma ka makahiki 1874 ua loa‘a maila iä ia maiä Kënela Pike mai o Virginia ke degere 33 ma loko o ia ‘oihana.
I ka lä 29 o Augate, makahiki 1860, ua holo pü aku ‘o ia me ke Ali‘i Lot Kapuäiwa i Victoria, Vanakoua (Keomolewa) a me Kapalakiko, a ‘o këia käna huaka‘i mua loa i ko nä ‘äina ‘ë. I kona huli ho‘i ‘ana mai këia huaka‘i mai, ua ho‘okohu ‘ia ‘o ia i Käkau ‘Ölelo ‘Ekolu no ke Ke‘ena Kälai‘äina, a ua noho ‘o ia ma ia ‘oihana a hiki i ka makahiki 1863, ua lilo ‘o ia i Luna Leta Nui. I ka makahiki 1865, ha‘alele ‘o ia i këia ‘oihana a lilo ‘o ia i Pu‘ukü no Kamehameha V. ‘Elua makahiki ma hope mai, loa‘a maila iä ia kona ke‘a ho‘ohanohano mua ma ke ‘ano he Hoa Naita no ka Papa Ali‘i o Kamehameha. I ka 1869, ha‘alele ‘o ia i ka ‘oihana pu‘ukü a ho‘omau akula ‘o ia i ke a‘o känäwai ‘ana; ma ia makahiki nö, ‘Apelila 14, ua ‘ae ‘ia ‘o ia e lawelawe i ka ‘oihana loio, a no laila, he hoa ‘o ia na ka Papa Loio o Hawai‘i. He hoa nö ho‘i ‘o ia no ka pü‘ali kinai ahi o Honolulu. Ma ka wä i kü mai ai ka Mea Ki‘eki‘e ke Duke o Edineboro i Hawai‘i nei, ma ka malama o Iulai 1869, ua ka‘a ke ko‘iko‘i o ka ho‘okipa ‘ana mai iä ia i ke aloali‘i ‘ihi kapu o Hawai‘i ma luna o ke ali‘i nona këia mo‘olelo, ‘oiai ‘o ia ke ali‘i koa ki‘eki‘e loa i loko o nä ali‘i ukali o ka mö‘ï.
Ma ka lä 19 o Dekemaba 1862, ua mare ‘ia ‘o ia me ke Kamali‘i Wahine Kapi‘olani, a ‘oiai nä lä i pa‘a ai ke kaula gula o ka materemonio a hiki i kona ha‘alele ‘ana maila i këia ‘ao‘ao o ka honua, ‘a‘ole a läua keiki i hänau mai.
LILO ‘ANA I MÖ‘Ï MÄKIA O KONA AUPUNI
Ma ka make ‘ana o ka Mö‘ï Lunalilo I, ma ka lä 3 o Feberuari 1874, a ma ka lä 12 mai ua koho ‘ia ‘o ia e nä ali‘i a me nä lunamaka‘äinana i ‘äkoakoa ma ke kau ‘aha‘ölelo küikawä i mälama ‘ia ma ia mahina. ‘O ka nui o nä balota i loa‘a iä ia ma këia koho ‘ana, he 39 no loko mai o nä balota he 45 i hä‘awi ‘ia ma ia koho ‘ana. Eia ho‘i nä ali‘i a me nä lunamaka‘äinana i koho iä ia:
Nä kuhina--C. R. Bishop; E. O. Hall; R. Stirling; A. F. Judd.
Nä ali‘i--P. Nähaolelua; J. O. Dominis; P. Kanoa; H. A. Kahanu; J. Moanauli; W. T. Martin; J. P. Parker; A. S. Cleghorn; S. G. Wilder; J. I. Dowsett; P. Isenberg.
Nä lunamaka‘äinana--S. Kipi; R. P. Ku‘ikahi; D. S. Küpahu; S. K. Kä‘ai; D. H. Nähinu; J. H. S. Martin; G. W. Näpaepae; A. J. Kaukau; J. W. Lono‘ae‘a; T. N. Birch; C. K. Kapule; C. K. Kakani; D. W. Kaiue; S. K. Kupihea; E. Mikalemi; W. L. Moehonua; J. Kakina; J. Kaha‘i; J. Komoika‘ehu‘ehu; J. M. Näukana; W. C. Lane; J. A. Cummins; D. Kaukaha; P. F. Koakanu.
I kona koho ‘ia ‘ana ua ho‘ouna ‘ia akula i mua ona he kömite o ‘elima lälä mai ka ‘aha‘ölelo aku, ‘o ia nä Hon. Kaukaha, Moehonua, Aholo, Martin a me Kaiue, no ka hö‘ike ‘ana aku iä ia no kona koho ‘ia ‘ana e ka ‘aha‘ölelo i mö‘ï no ko Hawai‘i pae ‘äina, e like me ke kumukänäwai. A ‘o këia ka wä i ulu ai ka haunaele mai ka ‘oehu ‘ana aku a nä känaka ma waho aku nei o ka hale ‘aha‘ölelo, a pëlä paha i kö ai ke ö ‘ana o kona inoa Kaläkaua, ‘o ia ho‘i, ‘o kona lä i koho ‘ia ai i mö‘ï no Hawai‘i, he lä ia i kïhe‘ahe‘a ‘ia me ke kaua. ‘O ka pane a Ke Ali‘i Ka Mö‘ï i ka ‘aha‘ölelo ma o ke kömite lä i ho‘ouna ‘ia aku ai i mua ona, penei nö ia:
Hale Ali‘i ‘Iolani, Honolulu, Feb. 12, 1874.
I ka Mea Mahalo ‘ia Nähaolelua--Peresidena o ka Hale ‘Aha‘ölelo o Ko Hawai‘i Pae ‘Äina. Aloha ‘oe:
Ua loa‘a mai nei ia‘u ma ka lima o kou kömite ka palapala hö‘oia o ko‘u koho ‘ia ‘ana i këia lä e ka ‘aha‘ölelo i pani hakahaka na ka noho ali‘i o Ko Hawai‘i Pae ‘Äina. Makemake au e hö‘ike aku i ka ‘aha‘ölelo ma ou lä i ka‘u mau ho‘omaika‘i ‘ana no këia hö‘ike ki‘eki‘e o ko läkou hilina‘i, a e ha‘i aku ho‘i ua ‘ae au i ka ‘oihana ali‘i.
KALÄKAUA
Ma ka lä 13 a‘e ua lawe ‘o ia i käna ho‘ohiki ali‘i ma lalo o ke kumukänäwai ma loko o Kïna‘u Hale; a ma ka lä 16 ua hä‘awi maila ‘o ia i ke kuahaua e ho‘olilo ana i kona kaikaina ali‘i, ka Mea Ki‘eki‘e William Pitt Leleiöhoku i ho‘oilina no ka noho ali‘i, a i kona make ‘ana ma ka lä 10 o ‘Apelila, 1877, ua kükala maila ‘o ia, ma ka lä 11 a‘e, i ke Kamali‘i Wahine Lili‘uokalani i ho‘oilina no ke kalaunu, ke ali‘i ho‘i e noho mö‘ï wahine nei i këia wä. ‘O këia mau ho‘okohu i hana ‘ia ai e ia, he hö‘ike ‘ana ia i ka hohonu küli‘u o ka ‘ike alaka‘i a kälai aupuni i loa‘a iä ia, a pëlä i kö ai ka ‘ölelo pühili ‘ole a kahiko "I luna nö ka ua, waele ‘ë ka pulu." Iä ia i lawe a‘e ai i ka hoe uli o ka wa‘a aupuni o Hawai‘i nei, ua hahei ihola ‘o ia i ke au o kona noho ali‘i ‘ana me ka mäkia e ö ana ma nä hulilau a pau o ka ‘äina, HO‘OULU A HO‘OLAUPA‘I I KA ‘ÄINA. Ma këia mäkia o kona nohona aupuni, ua makemake ‘o ia e ho‘oulu hou ‘ia kona lähui kanaka ma ka ho‘opae ‘ana mai i nä lähui küwaho, a e ho‘olaupa‘i ‘ia ho‘i ka holomua o nä kälai waiwai ‘ana i loko o kona aupuni.
KA MÖ‘Ï ‘IMI PÖMAIKA‘I
I loko o ka hapa hope o ka makahiki 1874 ua ho‘omaopopo ‘ia ke ‘ano küpiliki‘i o ka ‘oihana mahi kö a me ke kälepa waiwai o ka ‘äina nei, a ua ‘ane‘ane e ho‘opau ‘ia ka wili ‘ana o kekahi mau mahi kö, a ua kokoke loa ho‘i kekahi mau ‘oihana ma nä ‘ïpuka o ke pohö a me ka banekarupa. Ua nui nä nünë a me ka no‘ono‘o ‘ana o ka po‘e kälepa a me ka po‘e mahi kö i kahi e pakele ai mai nä pö‘ino e ho‘ohälua mai ana ma muli o ka emi o nä loa‘a ma mua o nä lilo, a ma muli pü ho‘i o nä ‘auhau dute i kau ‘ia ma luna o nä waiwai i ho‘opuka ‘ia aku a ma nä waiwai i ho‘okomo ‘ia mai.
A ‘oiai këia mau hi‘ona e kau ana ma luna o ka ‘äina a e no‘ono‘o ‘ia ana ka mea küpono e hana ai, i wahi e pakele ai nä ‘oihana miki‘ala mai ke pohö ‘ana aku, aia ho‘i, ua kü a‘ela ko käkou mö‘ï i aloha nui ‘ia i hala akula, a ‘imi kino akula i ka pu‘uhonua, ma ke kau ‘ana ma luna o ka moku kaua ‘Amelika Benecia, a ha‘alele ihola i nä ‘ae kai o kona aupuni ma ka lä 17 o Novemaba, e ukali ‘ia ana ‘o ia e kona kaiko‘eke ali‘i, ka Mea Hanohano, ke Kia‘äina John M. Käpena a me ke Kuhina Noho o ‘Amelika Huipü‘ia ma Hawai‘i nei, ka Mea Hanohano H. A. Pierce.
I loko o ia manawa, ‘a‘ole nö i ‘olu‘olu loa ke külana ola kino, a ua ho‘ä‘o kekahi po‘e ko‘iko‘i o ka ‘äina e käohi mai i ko ka mö‘ï mana‘o hele, akä, ‘oiai ua lilo ka pono a me ka pömaika‘i o kona lähui a me kona aupuni i mea nui a ‘o ka hikimua ho‘i i loko o kona no‘ono‘o, no laila, ua ‘a‘e akula ‘o ia ma luna o nä ‘ale käwaha o ka moana, a ua ‘alo ho‘i i nä ‘iniki walania a ka hau anu o ke kau ho‘oilo o ‘Amelika.
Ua hiki aku ‘o ia i ‘Amelika ma ka lä 29 o Novemaba, a ua ho‘olilo ‘ia ‘o ia i malihini hiwahiwa na ke aupuni o ‘Amelika. Ua hä‘awi ‘ia i ko käkou mö‘ï nä kaena a me nä ho‘ohanohano ‘ana a ka lähui o ia repubalika nui ma ke ‘ano, ‘o ia ka mö‘ï mua loa i hehi i kona mau kapa kai, a ua hui ‘o Kalani Mö‘ï ‘Ai Moku o Hawai‘i me Kalani Mö‘ï Maka‘äinana o ke aupuni repubalika o ‘Amelika Huipü‘ia, "he alo nö a he alo, he maka nö a he maka," i loko o nä kipona i pölena ‘ia ma nä kaula gula o ka nohona hoa aloha ‘oia‘i‘o. A ke ha‘aheo nei ‘o Hawai‘i ‘u‘uku ma ke kaena ‘ana a‘e, "No‘u ka mö‘ï mua loa ma luna iho o ka poepoe honua i ke‘ehi hiwahiwa i ka lepo o ke aupuni repubalika holomua loa o ke ao nei; a ‘o ua mö‘ï lä a‘u, ku‘u hiwa, ka nënë ‘ihi kapu a keu hi‘ipoi mailani ‘ana. ‘O ia. ‘O ia wale nö! Ke Ali‘i, Ka Mö‘ï ‘Ai Moku mua loa i lele kona aho ma ia ‘äina kamaha‘o." Aloha nö me ka walohia!
Ua noho ka mö‘ï ma ‘Amelika no ‘ekolu mahina, a i loko o ia manawa, ua ho‘okauä ‘o ia iä ia iho ma ka ho‘oikaika ‘ana e ho‘oholo ‘ia ke Ku‘ikahi Päna‘i Like ma waena o ia aupuni a me Hawai‘i nei. Ua nänä ‘ole ‘o ia i kona ola kino, ua käpae a‘e ‘o ia i kona külana mö‘ï, a ua ho‘opalaka i kona mau hö‘olu‘olu ‘ana, a ‘o ka hopena o ia mölia ‘ana i kona kino, ‘o ia nö ka ho‘oholo ‘ia ‘ana o ua Ku‘ikahi Päna‘i Like lä, a pakele ai nä ‘oihana miki‘ala o ka ‘äina nei, a loa‘a ai he mau pömaika‘i nui i ka po‘e mahi kö a me ka po‘e kälepa, a loa‘a pü ho‘i ka holomua a me ka waiwai i ka ‘äina i ‘ike ‘ole ‘ia kona lua ma mua aku.
‘O ke Ku‘ikahi Päna‘i Like a me nä mea i ulu a‘e ma muli o kona ho‘oholo ‘ia ‘ana, he kia ho‘omana‘o kamaha‘o ia e poina ‘ole ‘ia ai no Ke Ali‘i Ka Mö‘ï Kaläkaua i ho‘i akula ma këlä ao; a ua küpono ke kani‘uhü ‘ana o ka po‘e a pau i pömaika‘i ma muli o ia ku‘ikahi, no ka mea, ua hala akula ko läkou pu‘ukala pöpilikia, ka mö‘ï i mölia i kona kino no läkou.
KA MÖ‘Ï KA‘APUNI HONUA
NO KA HO‘OLAUPA‘I ‘ÄINA
He aloha e ka Lä e ‘alohi nei
Ma nä welelau o ka honua;
E ha‘i a‘e ‘oe i kou nani,
I ka mälamalama ‘oi kelakela;
Näna e noi‘i noelo aku,
Pau nä pali pa‘a i ka ‘ike ‘ia;
‘Ike ‘oe i ka nani o Hïmela,
I ka hene wai ‘olu lawe mälie;
He mauna i lohia i ke onaona,
Kaulana i ka nani me ke ki‘eki‘e;
Ki‘eki‘e ‘o Kalani noho mai i luna,
Näu i ‘a‘e nä kapu o Kahiki,
Hehihehikü lana i ka ‘öhuku ‘ale;
I ke kai häla‘i lana mälie;
Ki‘ina ‘ia aku nä pae moku,
I hoa kui lima nou e Kalani;
Ma ia mau alanui malihini,
Äu i ‘ölali ho‘okahi aku ai;
Lilo a i mea ‘ole nä ‘enemi,
Nä lehelehe ‘eu‘eu hana loko ‘ino;
‘O ka lama o ke ao kou kökua,
Ka Höküloa nö kou alaka‘i;
E ola ‘oe e Kalani a mau loa,
A kau i ke ao mälamalama.
I ka hora 6 pono‘ï o ke kakahiaka o ka Po‘ahä, lä 20 o Ianuari, 1881, ua ha‘alele ihola Ke Ali‘i Ka Mö‘ï Kaläkaua i nä kapa kai o kona aupuni nei a kau akula ma luna o ka mokuahi Külanakauhale o Kikane, no käna huaka‘i ka‘apuni honua, e ‘imi ana i kahi e ho‘okö ‘ia ai kona ‘i‘ini nui, ‘o ia ho‘i, ka loa‘a ‘ana o kekahi lähui ‘ano like me ko Hawai‘i nei, i hiki ai ke ho‘okipa mai i mea e ho‘olaupa‘i hou ai i ka ‘äina me nä känaka.
‘O këia ka lua o nä huaka‘i a ka mö‘ï i ‘au ai i nä kai loa a i ‘alo ai ho‘i i ke anu o nä ‘äina mamao, ma ka ‘imi ‘ana i mea e loa‘a ai he pömaika‘i i kona ‘äina hänau a me kona lähui kanaka. Ua ‘ölelo ‘ia e kekahi mea käkau, ma ka makahiki 1883, no ka mea e pili ana i këia huaka‘i ka‘apuni honua a ke ali‘i, ka mö‘ï: "‘O ke Ali‘i Kaläkaua ka mö‘ï mua loa i ka‘ahele i ke ao nei, a ua ho‘okö ‘ia këia huaka‘i äna no kekahi kumuhana po‘okela loa o nä hanohano e kono ‘ia ai kahi ali‘i e hana aku. I ka hälö ‘ana aku i nä au kahiko; e ‘ike ana käkou i kekahi ali‘i o Helene i ka‘ahele i ka honua, i mea e ho‘omälili ‘ia ai ka ‘ena‘ena o kona na‘au no ka ho‘oha‘aha‘a ‘ia ‘ana o kekahi o kona mau hoa aloha; e ‘ike ana käkou he ‘Alekanedero e hele ana i ka loa a me ka laulä o ‘Äsia, me ka waiho ‘ana iho he mau mö‘ali a ka mäna‘ona‘o ma hope ona; a i loko mai nei ho‘i o ke au hou, e ‘ike ana käkou he Kale o Suedena, ka i ka‘ahele aku e ho‘opa‘i i ka ‘ino no ka ‘ino, ma luna o kona hoa launa, eia na‘e, ‘o ia pono‘ï nö ka i komo i loko o ka pö‘ino; e ‘ike ana käkou he ‘Emepera no Peresia e ka‘ahele ana ma luna o ka ‘ili o ka honua, no ke ahu ‘ai wale ‘ana i ka nui o kona waiwai; e ‘ike ana nö ho‘i käkou he ‘Emepera no Berazila e ka‘ahele ana ma ka honua no ka huli ‘ana i ka ‘ike a me ka na‘auao; akä ‘o Kaläkaua I, ko käkou mö‘ï, ke ali‘i no‘eau a me ke aloha kanaka o ka Päkïpika, ‘a‘ole ‘o ia i ka‘ahele i ka honua no kona pömaika‘i pilikino iho, akä, i mea e pömaika‘i ai kona aupuni, a me kona lähui kanaka ho‘i, a i kö ai ho‘i ka mäkia o kona aupuni, ‘o ia ka "HO‘OULU LÄHUI."
Ma mua o kona hele ‘ana aku a ha‘alele iho i kona mau maka‘äinana, ua mälama ‘ia he mau anaina haipule ma loko o nä luakini e noi ana i ka Haku Mana Loa e mälama maika‘i iä ia ma käna huaka‘i a e ho‘iho‘i ma‘alahi mai iä ia. Ua hö‘ike a‘e ka lähui i ko läkou aloha no ko läkou mö‘ï ma ke kakahiaka poniponi o ua Po‘ahä ala, ma ka huliämahi ‘ana a‘e ma kai o ‘Äinahou, no ka pähola ‘ana aku i nä hö‘oia o ka make‘e a me ke ohohia ali‘i, a i laila läkou i hä‘awi aku ai i nä leo mele a me nä hïmeni i haku ‘ia no ia manawa küpouli i ke aloha. A i ka manawa a ua hale lana ‘au kai nei i ho‘omaka aku ai e ne‘e, a e lawe aku i ko Hawai‘i mö‘ï ma luna o kona umauma, ua ‘ike ‘ia akula ua lani ali‘i ala e pi‘i a‘e ana ma ke ki‘eki‘ena; wehe mälie a‘ela ‘o ia i kona päpale, künou maila, a puana maila i nä hua ‘ölelo, me ka leo i poni ‘ia me ka paumäkö, "Aloha ‘oukou a pau loa!" I ia wä nö i oloalu a‘e ai nä leo ho‘öho o nä känaka e ‘ikuä ana, "Aloha! Aloha ‘oe e ke Ali‘i! E hele nö ‘oe a ho‘i mai!" Ne‘e akula ka moku me käna ukana makamae a kau akula nä maka o nä maka‘äinana ma hope nei, me nä mana‘o ohohia no ka ukali pü ‘ana aku o kä läkou mau leo pule no ka palekana o kona ola a hiki i kona huli ho‘i hou ‘ana mai.
‘AU I KE KAI NO KA MOKU ‘ÄINA GULA
A ma hope o ka hala ‘ana o nä lä ‘eiwa o ka niau ‘ana o ka moku i loko o ka la‘i malino maika‘i o ka moana, ua kü aku ke awa o Kapalakiko, ma ka Po‘aono, lä 29 o ia malama. Ua hele Ke Ali‘i Ka Mö‘ï ma këia huaka‘i ma ke ‘ano he ali‘i hänau no Hawai‘i, ‘a‘ole ho‘i ma kona külana ali‘i ‘ai moku no ke aupuni paredaiso o ka Päkïpika ‘Äkau. Ma këia huaka‘i, ua hele maoli nö ka mö‘ï ma ke ‘ano hünä iä ia iho, i kumu ho‘i e lilo ‘ole ai kona manawa ma nä ho‘okipa ‘ana a nä luna aupuni a me nä känaka o ka ‘äina a kona mau kapua‘i ali‘i e hehi aku ai; akä, ua hiki ‘ole na‘e iä ia ke pale a‘e i nä ‘apo pumehana ‘ana mai a nä kama‘äina make‘e ali‘i o ka Moku‘äina Gula äna i pae aku ai. ‘Oiai, i ka pähola ‘ana o ka lono a puni ke külanakauhale, eia ‘o Kalani ‘Ai Moku o Hawai‘i ma luna o ka mokuahi Külanakauhale o Kikane, e ho‘okokoke aku ana no ka ‘Ïpuka Gula o Kaleponi, aia ho‘i, ua ala lökahi maila ka lehulehu, a hä‘awi maila i nä ho‘okipa hiwahiwa ‘ana, a ua ulumähiehie a‘ela ke külanakauhale holo‘oko‘a, a punia nä känaka me nä pï‘ö‘ö hau‘oli. Huliämahi nä käne ma ka hö‘ike ‘ana i ko läkou mau mana‘o maika‘i, a ‘o nä wähine ho‘i e uhaiäholo ana ma ‘ö a ma ‘ane‘i me ka piha ilihia a me nä ho‘ohihi ‘ana e lö‘ihi nä lä o ka mö‘ï e ka‘ulua iho ai i loko o ke külanakauhale. A penei ka hö‘ike a kekahi palapala i loa‘a mai i Hawai‘i nei, mai Kapalakiko mai, e hö‘ike ana no këia huaka‘i a ke ali‘i:
"I ka hiki ‘ana i ka ‘äluna ahiahi o ka lä 29 o Ianuari aku nei, ua komo ha‘aheo akula ka mokuahi nui me käna ukana ali‘i ma waena o ke köä o ka Puka Gula; a i ka hekau ‘ana ma ke awa, aia ho‘i, ua huliämahi maila nä hi‘ona lehulehu e haiamü ma uka o ka ‘äina, a e ‘ike iä Kawaihau. Ma luna aku o nä ka‘a a komo ‘o ia i loko o ka Hötele Hale Ali‘i (Palace) ma waena o nä makamaka hoa aloha maika‘i. ‘A‘ohe i ku‘u pono iho ka nae, ua ki‘i ‘ia maila ‘o ia e holo ma ‘ö a ma ‘ane‘i o ke külanakauhale.
I ko ka mö‘ï pae ‘ana mai, ua ho‘oholo nä lede maka hanohano o ka Hötele Hale Ali‘i e hä‘awi i anaina ‘ike ali‘i ma loko o nä ke‘ena ho‘okipa o ka hötele, a ua ho‘opuka ‘ia nä palapala polo‘ai i käkau inoa ‘ia e kekahi kömite o nä wähine o ‘ewalu lälä, a ‘o ia këia mau lede: Mrs. F. G. Newlands, Mrs. Howard Colt, Mrs. A. G. Kinsey, Mrs. Mark Severance, Mrs. J. S. Hager, Mrs. H. Schmiedell, Mrs. W. H. L. Barnes a me Mrs. J. Lugsain. Ua mälama ‘ia këia anaina ‘ike ali‘i ma ke ahiahi Po‘akahi, Febuari 7, (1881) i ka pö ma mua iho o ka lä a ka mö‘ï e ha‘alele ai iä Kapalakiko nei no ka ‘Äina Pua (Kina).
Ua hä‘awi ‘ia he ‘aha‘aina ho‘ohanohano no ka mö‘ï e ka Hui Heihei Moku Päkïpika (Pacific Yacht Club) ma lalo o nä alaka‘i ha‘iha‘i‘ölelo ‘ana a Komodoa R. S. Floyd a me Käpena Menzies. A ma ia ‘aha‘aina ua hö‘ike ‘o Kalani i ke kilakila o kona külana a me ka ha‘imoeipo o käna mau ho‘okä‘au ‘ölelo ‘ana, a ua nui kona mahalo ‘ia e nä po‘e a pau i ‘äkoakoa a‘e ma laila, ‘oiai ua pua‘i a‘e nä leo hurö he nui e kiliwehi ana i ka nani o käna mau ‘ölelo päna‘i no nä ho‘omaika‘i i lü ‘ia mai i mua ona e nä alaka‘i o ka hui.
‘A‘ole i pau i ‘ane‘i nä käkiwi ‘ana mai a nä leo polo‘ai i ke ali‘i, ‘oiai ua loa‘a maila iä ia he kono mai ke Kanikela Kenerala mai o Kina e luakaha aku ma kekahi ‘aha‘aina e hä‘awi ‘ia ana ma kekahi hale ‘aina Päkë, nona ka inoa ‘o Hang Fer Low. Ma ka lä i hä‘awi ‘ia ai këia ‘aha‘aina, ‘akahi nö paha a ‘ikea ka nani o nä ‘a‘ahu o nä Päkë waiwai o ke külanakauhale, ua kïnohinohi wale ‘ia nö me ke gula. He kü i ka nani ke nänä aku. Ua hau‘oli ‘ia ka manawa, a ua piha mahalo nä keiki o ka ‘Äina Pua i nä ‘ölelo a Ke Ali‘i Ka Mö‘ï i waiho aku i mua o läkou no ke külana o ko läkou mau hoa kanaka e noho ana ma Hawai‘i.
He wahi ho‘omaha iki ko ke ali‘i, a kau akula ma luna o ke ka‘aahi no ke külanakauhale ‘o Sacramento. I laila ke ali‘i, lülü lima pü me ke kia‘äina, a hele mäka‘ika‘i akula ‘o ia i nä hale ‘aha‘ölelo o ia moku‘äina. Ua pähola ‘ia mai nö i mua ona nä ha‘i‘ölelo ho‘olana mana‘o a me nä ho‘ohanohano ‘ana. A i kona ho‘i hou ‘ana mai i ke külanakauhale ‘o Kapalakiko, ua kono ‘ia ‘o ia e hele ‘ia ka ‘aha hulahula i hä‘awi ‘ia e Ligue Nationale Francaise, no ka ho‘ohanohano ‘ana i ke kanikela Farani hou, ‘o ia ‘o M. Vauvert de Mean a me Madame Mean. Ua ukali ‘ia ka mö‘ï e kona pu‘ukü a me Mekia Makapölena.
I ‘ane‘i ‘o Kalani i pahe‘e ai i ka welowelo mai nei mea he hula haole. Ua hula mua ka mö‘ï me Madame Planet, ka wahine a ke komosina Farani, a ma hope me Mrs. Julius Rosenstin. Ma ke ahiahi iho, na ke ali‘i nö i kuikui lima aku i këia lede a ma ka papa ‘aha‘aina. A ma ‘ane‘i au i ho‘omana‘o a‘e ai i ke mele:
"Näu i ‘a‘e nä kapu o Kahiki,
Hehihehikü lana i ka ‘öhuku ‘ale."
Ma këia ‘aha hulahula i ‘ike ‘ia ai ka nani lua ‘ole o nä ‘a‘ahu o nä wähine, "hewa i ka maka ka ua mea he nani."
He ‘ewalu ka nui o nä lä a ka mö‘ï i ka‘ulua iki ai ma Kapalakiko, a ‘o ia mau lä a pau ua ho‘opiha ‘ia me ka hau‘oli e like me ki‘eki‘e o nä lawena o nä ho‘ohanohano i pane‘e ‘ia mai e nä keiki o ka ‘Äina Gula. Ma ka Po‘alua, lä 8 o Feberuari, ua kau akula ‘o ia a me kona mau ukali ma luna o ka mokuahi Oceanic, a ‘au akula läkou i ke kai anu hu‘ihu‘i e kämoe ana ma waena o nä hapa poepoe ‘elua, a ‘o ia ho‘i ke alahele e hö‘ea aku ai no Iäpana. Ua ‘ölelo ‘ia, i ka mö‘ï i ha‘alele iho ai iä Kapalakiko, ua ha‘alele iho ‘o ia ma hope i nä pu‘uwai he nui i kukuni maoli ‘ia me ke aloha, no ka loa‘a ‘ana aku o nä ‘ölelo ‘olu‘olu, nä maka waipahë, a me ka leo nahenahe maiä ia aku, a no ia mea ua ho‘ohiwahiwa läkou iä ia ma ke kehakeha ‘ana "KALÄKAUA KA PU‘UWAI ‘OLU."
KA HUAKA‘I ‘AU MOANA NO IÄPANA
KALÄKAUA IÄ KAPI‘OLANI
NÄ HO‘OKIPA HIWAHIWA MA IÄPANA
I ka ha‘alele ‘ana iho o ka mokuahi Oceanic i ke awa la‘i o Kapalakiko, e halihali ana ma luna o kona umauma lahalaha i käna ukana makamae, Kalani o Hawai‘i, ua niau a‘ela ia ma kona alahele moana e hö‘ea aku ai no ke Aupuni ‘Imperiela o Iäpana. A ‘oiai ua moku lä i kä‘alo a‘e ai ma ka merediana pololei i Honolulu nei, he mau degere ho‘i ma ka ‘äkau aku nei o ka pae moku o Hawai‘i nei, ua ho‘äla ‘ia a‘ela i loko o Ke Ali‘i Ka Mö‘ï nä hä‘upu ho‘omana‘o aloha ‘ana no ka ‘ae kai o kona pae moku aloha. Ma ia wä ho‘okahi nö ho‘i, ‘oiai e niau loa aku ana ka moku ma këlä huli, ua hahei ihola nä kipona aloha e hä‘awe ihola ma luna o kona hokua no käna mö‘ï wahine e noho ho‘omanawanui ana me ke aloha poina ‘ole nona i ka ‘äina hänau. He ‘oia‘i‘o, ua lalapa a‘ela ka weli ho‘omana‘o no käna ali‘i wahine, a no ia mea ua haku ihola ‘o ia he mau wahi lälani mele e känaenae ana no käna mö‘ï wahine, a ‘o ia iho këia ma lalo nei, ma ka ‘ölelo Hawai‘i a me ka ‘ölelo Beritania:
HE HÄLI‘ALI‘A.
KALÄKAUA IÄ KAPI‘OLANI.
[Käkau ‘ia ma luna o ka mokumähu Oceanic, Feb. 16, 1881.]
‘O ka ‘ike lihi aku i nä ‘ae one ma ‘ö
Kä ko‘u maka e ake nei
Me ka pule e hö‘ea hou au i laila,
Mai ‘ae i ka‘u ‘upu e kö ‘ole!
‘O nä nalu hu‘a kea lelehuna,
O ia ‘ae one, he aloha au,
A ke huli ku‘u alo no ka huaka‘i home
E nalo nä mana‘o hele ‘auana.
E ku‘u aloha e kali ala, nou ko‘u hä‘upu
Me ka lei maile ma kou ‘ä‘ï!
Ö! E ha‘i mai e ke kai küpiki‘ö inaina,
Ähea pau käu koköhi ‘ana ia‘u?
‘Änö, ‘o ka hui me ‘oe, he mea hiki ‘ole
‘Oiai ua ‘okia e ke kai nui,
E puana aku na‘e au e ka ipo aloha,
He mana‘olana ko‘u e hui hou käua.
‘O kou aloha me ka mana‘o ‘oia‘i‘o
Ke kia‘i ma ko‘u alahele
A ke ‘ike au i ka poepoe honua,
I makana na‘u ia aloha.
SONNET
KALÄKAUA TO KAPI‘OLANI
[The Island King to His Queen]
(Written on Board the Oceanic, Feb. 16, 1881.)
To catch a glimpse of yonder shore
My eager eyes I strain,
And pray that I was there--once more!
Let me not pray in vain.
The surf its silvery crests display,
On that far shore I love,
When back, I make my homeward way,
No more I’ll care to rove.
Dear waiting one, I think of thee
The maile ‘round thy neck!
O, tell me, wild and angry sea,
How long you’ll hold me back?
Since, then I cannot meet you now,
Divided by the main
Let me tell you fondly how,
I hope we’ll meet again.
A love like thine, so real and true,
My devious way will guard;
And when the rounded world I view,
Thy love is my reward.
Ma ke kakahiaka poniponi o ka lä 4 o Maraki, ua ho‘okomo akula ka mokuahi Oceanic i loko o ke awa o Iokohama. E mökü ana i ia wä ma loko o ke awa he kanahä kumamälua mau moku kaua me nä mokuahi nunui. A penei ka hö‘ike a kekahi nüpepa Iäpana:
"I ka hora 7:30 o këia kakahiaka, ua hö‘ike ‘ia a‘e, ua ‘ike ‘ia ka mokuahi Oceanic, a i ia manawa koke nö ua ‘ike ‘ia aku nä pï‘ö‘ö ‘ana ma waena o nä moku o ke awa, ‘oiai ua ‘ike ‘ia akula ka welo mai o ka hae Hawai‘i ma kekahi kia o ka mokuahi. I ia manawa ua ho‘owehiwehi koke a‘ela nä mokuahi, nä manuä, a me nä moku pe‘a iä läkou iho me nä kahakahana hae, a ‘oiai ‘o ia e niau a‘e ana ma waena o nä moku i hele a ‘ohu‘ohu me nä hae, ‘o ia nö ka manawa i hä‘awi ‘ia mai ai nä pü aloha he 21 e nä manuä, me ka pï‘ö‘ö ‘ana a‘e o nä sela a uluäo‘a nä i‘a, e pähola aku ana i ka ho‘okipa aloha i ka Mö‘ï Kaläkaua. ‘O nä hi‘ohi‘ona o ka mö‘ï o Hawai‘i he u‘i, he kilakila pu‘ipu‘i maika‘i kona kino, a he na‘auao kona mau helehelena."
Penei ho‘i ka hö‘ike a kekahi nüpepa:
"Ua kü mai Ke Ali‘i Ka Mö‘ï o Hawai‘i ma nehinei, (Po‘alima,) ma ka hora 8 o ke kakahiaka. I ka holo ‘ana a‘e o ka moku me ka hae kalaunu e pulelo ha‘aheo ana, aia ho‘i ua kï koke mai nä pü kuniahi o nä moku kaua lehulehu wale. Ua hele koke ‘ia akula ka mö‘ï e ‘ike e ka ‘Adimarala Nakamura o ke ‘Au Moku Ali‘i o Iäpana nei, a me kahi mau luna aupuni ‘ë a‘e, a me ka ‘adimarala Rükini, a me kona mau ali‘i moku. Ua holo aku ho‘i ka ‘adimarala Iäpana ma ke ‘ano he ‘äha‘ilono ma ka ‘ao‘ao o ka ‘emepera o Iäpana nei, e hö‘ike ana e ‘olu‘olu ‘ia e Ke Ali‘i Ka Mö‘ï o Hawai‘i e lilo ‘o ia i malihini noho hale ma lalo o nä kia‘i a me nä mälama ‘ana a ka ‘emepera, ‘oiai nä lä o ko ka mö‘ï noho ‘ana ma Iäpana.
Ua ‘ae Ke Ali‘i Ka Mö‘ï i këia leo heahea a kona hoa po‘o aupuni, a no laila, ua kau ihola ‘o ia a me kona mau ukali ma luna o ka wa‘apä mokuahi a ho‘opae akula no ka ‘äina. E ukali ana ma hope o ua wa‘apä ala he ‘ewalu mau wa‘apä nunui e ho‘ohanohano ana i ka huaka‘i ali‘i. I ka hö‘ea ‘ana o ka mö‘ï a me kona mau ukali ma ke ke‘ena o ka ‘adimarala Iäpana, hora 9 a ‘oi paha ia, ua ho‘okipa ‘ia akula ‘o ia me ka hanohano nui e ka po‘e Iäpana o ke külana ki‘eki‘e, e nä lälä o ka ‘ohana ali‘i, a me ke Keiki Ali‘i Date, a ‘o Mr. R. Irwin kekahi, ko Hawai‘i kanikela ma Iäpana nei, i hele a‘e e ‘ike i ka mö‘ï. Ma ka hora 10:45, ha‘alele Ke Ali‘i Ka Mö‘ï i ia wahi, ma luna o ke ka‘a ali‘i, a holo akula no ka Hale Ali‘i Noge Yama, kahi i ho‘oka‘awale ‘ia nona ‘oiai nä lä e ka‘ulua ai ‘o ia ma nä kaiäulu o Iäpana nei.
Ma ke alanui a ka mö‘ï i holo aku ai me ka ho‘ohanohano ‘ia ‘ana e nä pü‘ali koa no ‘ane‘ane ‘elua mile ‘oko‘a e ku‘uwelu like ana na kahakahana hae Hawai‘i me ko Iäpana nei ma këlä a me këia ‘ao‘ao o ke ala hele. Ua lëhau këlä a me këia ‘ao‘ao o ke alanui me nä känaka he nui, me ko läkou ho‘ouna ‘ana a‘e i nä leo ‘ikuä o ka ho‘öho hurö ‘ana no ka mö‘ï o Hawai‘i. Ua hö‘ea aku ka huaka‘i ali‘i no ka Hale Ali‘i Makali‘i, a ma laila i ho‘okipa ‘ia aku ai nä kama hele o Hawai‘i e ke Keiki Ali‘i Higashi Fushiminomiya."
He hale ali‘i nani këia, akä, ‘o ka nani e ‘alohi ana i nei hale, he ke‘ehina mua wale nö ia no ka nani e ‘alohi ‘anapa ana ma ka hale ali‘i ‘imeperiala o ka ‘emepera o Iäpana. I ‘ane‘i i hö‘aumoe ai Ke Ali‘i Ka Mö‘ï a me kona mau hoa ‘au‘au kai i ia pö a ao a‘e; ‘o ka Po‘aono ia. Ma ka hora 11 kakahiaka o ia lä, ua ha‘alele ihola ka huaka‘i ali‘i i ia wahi, ma luna o ke ka‘aahi, no ke külanakauhale ‘o Tokiö, he 18 mile ka mamao mai ia wahi aku. I ka hö‘ea ‘ana aku i laila, ua ‘apo hiwahiwa ‘ia maila ke käo‘o ali‘i e nä keiki ali‘i ‘imeperiala ki‘eki‘e ‘ekolu, a ukali akula läkou i ka huaka‘i ka‘ahele honua a Kalani a hö‘ea i ka Hale Ali‘i ‘Imeperiala Enriokawan. Ua häläwai maila ka mö‘ï emepera me ka mö‘ï ‘ai moku o Hawai‘i ‘u‘uku ma ke ke‘ena auolo mua o ka hale ali‘i, a ho‘okipa akula iä ia me ka pumehana ‘oia‘i‘o. A laila, alaka‘i loa ‘ia akula ka mö‘ï no ka rumi o ka ‘emepera wahine, a ma laila i pähola ‘ia mai ai i mua ona nä ho‘okipa lua ‘ole o ka hano häweo ma nä mailani ‘ana i nei mea he make‘e ali‘i. He lua ‘ole ka nani a me ka hiwahiwa o nei hale ali‘i o ka Mö‘ï Emepera o Iäpana. (A he mea makehewa i ka mea käkau mo‘olelo ke helu papa aku i këia mau luhiehu hano häweo i ho‘olupalupa a‘e i nei hale, ‘oiai he häiki kahi wa‘a.)
Ma kekahi lä a‘e a ka huaka‘i ali‘i i Tokiö, ua hele akula Ke Ali‘i Ka Mö‘ï a me kona mau hoa hele no ka Hale Keaka Shintomiza. Ua ‘ölelo ‘ia he 28 ka nui o nä ka‘a e halihali ana i nä keiki ali‘i a me nä kamali‘i wahine o ke aloali‘i ‘imeperiela o Iäpana i ukali i këia huaka‘i a ka mö‘ï no ka hale keaka. He ‘ane‘ane 4,000 mau ipu kukui Iäpana i ho‘omälamalama a‘e iä waho a me loko o ua hale keaka lä, a ua like ia mau lamalama me nä tausani hökü e ‘ölino ana i loko o ka lani pö‘iu‘iu. I loko o këia hale keaka i ‘ike ai ka mö‘ï i nä hana kamaha‘o ho‘okalakapua a nä Iäpana. Ua hä‘awi makana aku nö ho‘i ‘o ia i këia hale keaka, ma ke ‘ano he ho‘omana‘o no kona kipa ‘ana aku i ke külanakauhale ali‘i o Iäpana, he päkü pale e like me ka päkü ma ke alo iho o ka nu‘u hö‘ike‘ike o ka hale mele hou ma Honolulu. He päkü lole veleveta ‘ula‘ula këia, i ‘ömilo ‘ia ‘o waenakonu me nä lopi gula e hö‘ailona ana i ke kalaunu aupuni o Hawai‘i nei, a me nä hua ‘ölelo penei: "Makana ‘ia e Kaläkaua I, Mö‘ï o Hawai‘i, i ka Hale Keaka Shintomiza, ma ka malama ‘elua o ka makahiki 2541." (Helu makahiki Iäpana). Ma ka malama ‘o Iulai, ma hope iho o ko ka mö‘ï kipa ‘ana ma Iäpana i pa‘a ai këia päkü, a na ke kanikela Hawai‘i e noho nei ma laila, ‘o ia ‘o Robert Irwin i hä‘awi aku i ka luna nui o ua hale keaka lä, ma ka inoa o ka mö‘ï. A ua lilo këia ho‘omana‘o poina ‘ole no Ke Ali‘i Ka Mö‘ï a me kona aupuni pänanaiki, ma loko o ke külanakauhale ali‘i o Iäpana, mai ka lä i kalena mua loa ai kona loa a me kona laulä ma loko o ua hale keaka lä a hiki i këia lä.
Ma këia luala‘i ‘ana a Ke Ali‘i Ka Mö‘ï ma Iäpana ‘a‘ole ‘o ia i ho‘opoina iki i nä koena häpauea o nä mäkua mua na läkou i lawe mai i ka lama o ka na‘auao i Hawai‘i nei, ‘oiai i kekahi lä ma ka wä i hä‘awi ‘ia ai kekahi ‘aha‘aina nui ma Iokohama e nä po‘e ki‘eki‘e o loko o ia külanakauhale no kona hanohano, ma mua o kona mï‘ala ‘ë ‘ana aku i laila, ua hele mua akula ‘o ia e ‘ike iä Kulika wahine, e noho ana ma laila, ‘oiai ho‘i nä po‘e maka hanohano e kali ho‘omanawa mai ana nona.
Ma ka lä 16 o Maraki, ha‘alele ihola ka huaka‘i ka‘ahele honua iä Iokohama, ma luna o ka mokuahi Tokiö Maru, no ke külanakauhale ‘o Köbe, he wahi këia aia ma ke kükulu komohana hema mai Iokohama mai. I këia wahi i hele aku ai ka huaka‘i ali‘i e mäka‘ika‘i i ka heiau o ka ho‘omana Buddha, a ua ho‘okipa ‘ia akula läkou e 24 po‘e kahuna i ‘a‘ahu ‘ia me nä lole silika like ‘ole o këlä a me këia ‘ano i hana maiau ‘ia me nä lopi gula. Mai këia wahi aku, kau ka huaka‘i ali‘i ma luna o ke ka‘aahi a holo no Ösaka he 24 mile ka mamao, i loko o 4 hora, hö‘ea i laila. Ka‘ulua iki ma ‘ane‘i, a mai ia wahi aku no ke külanakauhale ‘o Nagasaki. I këia wahi, ua ha‘alele nä keiki ali‘i ki‘eki‘e o Iäpana, he ‘ehä ko läkou nui, i ka huaka‘i ali‘i, a ma ka lä 22 o Maraki, ha‘alele ka huaka‘i ka‘ahele honua i ia wahi, ma luna nö o ka mokuahi Tokiö Maru, i hä‘awi manawale‘a ‘ia mai e ka ‘Emepera Iäpana, no ka holo ‘ana i Kainahai (Shanghai) Kina.
KA MÖ‘Ï MA KA ‘ÄINA PUA
Ma ka lä 25 o Maraki ua hö‘ea akula ka mokuahi Tokiö Maru ma ka nuku o ke awa o Kainahai, a kau ihola ka huaka‘i ali‘i ma luna o kauwahi mokuahi ‘u‘uku no ka pae loa ‘ana i uka o ka ‘äina, a ua lawe loa ‘ia akula no ka Hötele Astor. ‘Elua lä o ka huaka‘i ka‘ahele honua ma këia külanakauhale, ha‘alele iä laila no Tientsin, kahi a Li Hung Chang, ko Kina kuhikuhipu‘uone ma luna aku o ka mokumähu Pautah. Ma ke kakahiaka nui o ka lä 29, ua hö‘ea ke käo‘o ali‘i i Tientsin. Ua pähola ‘ia mai nä ho‘okipa hanohano ‘ana i mua o Ke Ali‘i Ka Mö‘ï e ke kuhikuhipu‘uone o ka ‘Äina Pua, nä luna aupuni ko‘iko‘i a me nä maka hanohano o ka ‘äina. Ma ka lä 2 o ‘Apelila, kau hou ka huaka‘i ka‘apuni honua ma luna o ka mokuahi Pautah a huli ho‘i no Kainahai. A ma mua o ko ke ali‘i ha‘alele ‘ana iho iä Kainahai, ua ho‘ouna leta maila ‘o ia i ko hope nei ‘ohana e noho aku ana me ka hä‘upu ohohia o ka pa‘ë wahi palapala mai a Kalani Ka‘apuni Honua mai. A eia iho kekahi hapa o ua palapala ali‘i lä:
Kainahai, Kina, ‘Apelila, 1881.
Aloha ‘oe: I ko mäkou kü ‘ana mai nei i Kainahai nei mai Tientsin mai, ua ki‘i mai ke kaikaina o ke kanikela o käkou ma Honakaona e ho‘i i kona wahi, a eia mäkou ke noho nei ma kona hale. He hale maika‘i këia, a ua ‘olu‘olu loa mäkou e noho nei, ‘o J. Johnstone Keswick kona inoa. A ka lä 9, ‘o ia ka Po‘aono, e ha‘alele ai mäkou iä Kainahai nei a holo aku no Honokaona, e noho ma laila no nä lä ‘elua, a holo loa aku no Siama, ‘o ia ‘äina kaulana o ‘Äsia. I ka lä ‘apöpö mäkou e hele ai i ka hale o Tau Tai, nä luna aupuni ki‘eki‘e o këia ‘äpana o Kainahai nei, a ua nui nä makana i hä‘awi ‘ia mai ia‘u ma këia wahi.
Ua huhü nä kama‘äina o këia wahi i ko mäkou hele malü me ka ha‘i ‘ole aku iä läkou ma mua. Ma Tientsin, häläwai ihola mäkou me William French, ke kaikunäne o Pa‘akai‘ula‘ula; eia ‘o ia he luna aupuni ‘ohi dute no Kina nei, ma Faku ma ka nuku muliwai o Pehio kona wahi i noho ai e lawelawe ana i käna ‘oihana. Piha ko mäkou mau na‘au i ka ‘oli‘oli a me ke aloha i ka ‘ike ‘ana iä ia, ‘oiai, ‘o ia nö kekahi hoa hele kula holoholo pü i ka wä kamali‘i, ‘o ka ‘ike ‘ana no ia wä, a ho‘i iki a‘e i Honolulu i ka makahiki 1862, a nalowale, ‘akahi nö a ‘ike hou. E aloha ana ‘o Pa‘akai‘ula‘ula ke ‘ike iho ‘o ia i këia wahi mo‘olelo ‘u‘uku e pili ana i kona ‘oihana ho‘okahi i koe a me Bila Hana (Wm. Hunt.)
He nani nö ‘o Kina nei, ‘a‘ole na‘e e loa‘a aku ‘o Iäpana. A e like nö ho‘i me käkou e ‘ike lä i ke ‘ano o ko Kina lähui kanaka ma ko käkou ‘äina, pëlä nö nä helehelena ma ‘ane‘i; waiwai a waiwai loa kekahi po‘e, ‘ilihune a ‘ilihune loa nö ho‘i kekahi po‘e. Ma Iäpana, ‘a‘ole ku‘ia ko mäkou mau maka i ka po‘e hune loa e like me Kina, akä, he kumu nö na‘e ho‘i ko këia noho ‘ilihune ‘ana o kekahi po‘e. Ke ho‘omana‘o a‘e käkou, he mau wï nui ko ka ‘äkau o Kina, a he mau pö‘ino kaua me Rükini. He wä päpa‘a lä ‘ino loa a me nä ho‘okaumaha pü ‘ana kekahi. Ke hui ‘ia nä kumu lehulehu wale, me ka nui launa ‘ole o këia lähui kanaka, aia ma kahi o 400,000,000 miliona a ‘oi aku paha e loa‘a ‘i‘o nö i ia ha‘awina ma nä wahi o ka honua nei.
I ka nänä iho i ke ‘ano o nä mana‘o a me nä hi‘ohi‘ona o nä luna aupuni o Kina nei, he po‘e känaka no‘iau me ka ma‘alea nui ma ka ho‘oponopono a kälai ‘äina ‘ana, ‘o ia nö ke kälai ‘ana i kekahi mau ali‘i kahiko o Hawai‘i, ‘o ia ‘o Kekuawahine, Kälaikuahulu, David Malo, a Malo iho nö, a ‘o Päkoa i ke au iä ‘Umi, a he nui wale i loko o ko käkou mo‘olelo kahiko. Ke mau nei nö ‘o Kina i ia mau ha‘awina, a päku‘i ‘ia mai ho‘i me nä kälai ‘äina o ke au hou, ma laila e ‘ike ai käkou, ua mähuahua a ki‘eki‘e ka no‘iau a me ke akamai o ko Kina a me ko Iäpana mau luna ho‘oponopono aupuni.
He ho‘okahi ‘ino nui näna e ho‘oemi mai i ko Kina pi‘i loa ‘ana aku i ke ki‘eki‘e loa, ‘o ia ho‘i, ‘o ka piha o ka ‘äina i ka puhi ‘opiuma. Nui ka po‘e helehelena ‘önäwaliwali e ‘ike mau ‘ia ana ma nä alanui. Ma Iäpana, ‘a‘ole e loa‘a këia mea i waena o läkou, he kaka‘ikahi loa ia po‘e, na ko Kina po‘e nei i lawe aku i laila. Mai ‘Ïnia mai ka nui o ka ‘opiuma i ho‘opae ‘ia mai i Kina nei, a ma laila mai nö ho‘i ke kumu a me ka mole o nä wahi a pau o ka honua nei."
Ma ka lä 9 o ‘Apelila, ha‘alele ka huaka‘i ali‘i iä Kainahai ma ka mokuahi a kü akula i Honokaona (Hong Kong) ma ka lä 12. Ua mälama ‘ia he mau anaina ho‘okipa ali‘i ma ‘ane‘i me ka hanohano nui. Ma hope iho o ko ke Ali‘i Ka‘apuni Honua luala‘i iki ‘ana ma këia külanakauhale, ua ha‘alele ihola ‘o ia a me kona mau hoa hele iä laila a holo akula no
SIAMA
Ma ke kakahiaka o ka lä 26 ua ho‘okomo akula ka mokuahi e halihali ana i ka huaka‘i ali‘i ma ka muliwai ‘o Menan. ‘Oiai ka mokuahi e ho‘okomo aku ana, ua ‘ike ‘ia akula ka mokuahi holo le‘ale‘a o ka mö‘ï o Siama e holo mai ana. I ke kokoke ‘ana mai o ua wahi mokuahi la, ua holo maila he ‘elua mau wa‘apä e hali ana i ka hae ali‘i o Siama, ‘o ia ka hae i hö‘ailona ‘ia he ‘elepani ke‘oke‘o. Pili maila ua mau wa‘apä lä i ka mokuahi, ua pi‘i maila kekahi mau känaka i ‘a‘ahu ‘ia me nä ‘a‘ahu koa hanohano. Ho‘okahi he ‘elele mai ka mö‘ï mai o Siama me kekahi palapala maiä ia mai e hea mai ana i ka Mö‘ï Ka‘ahele Honua o Hawai‘i,
E kipa hale wale e ke kama hele,
E luala‘i ma ko‘u mau kaiäulu
Ma nä pöhai o ko‘u aupuni
I ka ulumähiehie o Siama.
A e hö‘ike pü ana ho‘i ia palapala i ka minamina loa o ka mö‘ï o Siama i ka hiki ‘ole ‘ana iä ia ke hele kino mai e häläwai me Ke Ali‘i Ka Mö‘ï o Hawai‘i, ‘oiai, ua palamimo hikiwawe loa ka hö‘ea ‘ana aku o ka mö‘ï, a ua loa‘a ‘ole ka manawa iä ia e ho‘omäkaukau ai iä ia iho no ka hele kino ‘ana mai. ‘O ka lua o nä ‘elele i ho‘ouna ‘ia mai, ‘o ia no ke Keiki Ali‘i Dissaworkamaru, he ali‘i koa ukali pono‘ï no ka mö‘ï o Siama.
Ma hope o nä päna‘i ‘ölelo ‘ana, ua kau akula ka huaka‘i ali‘i ma luna o ka mokuahi roiala (ali‘i) o Siama a holo akula no ke külanakauhale ‘o Bangkok, i loko lilo o ka muliwai, a he ‘ane‘ane 26 mile mai ka nuku aku o ka muliwai. He wahi mokuahi nani këia, a ua piha mahalo ke ali‘i i ka ma‘ema‘e a me ka maika‘i o ua wahi moku lä. I ka hora 6 a ‘oi, hö‘ea akula ua wahi moku lä me käna malihini ali‘i. Kau ihola ka huaka‘i ali‘i ma luna o kekahi wa‘apä e hoe ‘ia ana e nä känaka he 24, a ho‘opae loa akula no uka o ka ‘äina. ‘Oiai ka huaka‘i ali‘i e pae ana no ka ‘äina, ua kï maila nä moku kaua i nä pü aloha, a mai ka uapo aku ua lawe loa ‘ia akula no ka hale ali‘i o kekahi o nä keiki ali‘i o ka ‘äina. I kekahi lä mai, ua mälama ‘ia he ‘ike ali‘i ma waena o nä mö‘ï ‘elua, ko Hawai‘i a me ko Siama. ‘O këia mö‘ï o Siama ma ia wä i häläwai pü ai me ko käkou mö‘ï, he kanaka ‘öpiopio loa ia, ‘o ia ho‘i he 27 nö ona makahiki. He kü i ka nani nä kähiko o këia ali‘i o Siama. Ua kïnohinohi ‘ia me ke gula a me nä pöhaku momi waiwai nui. ‘O ke apo e kähei ana i kona pühaka a i ho‘opa‘a ‘ia ai käna pahi kaua, ua ‘ömau ‘ia ma laila nä pöhaku daimana, rube a me ka sapeira. Mai këia wahi aku ua holo ka huaka‘i ali‘i no
‘ÏNIA
Ua hö‘ea aku ka huaka‘i ka‘ahele honua ma ke külanakauhale ‘o Singapore, a ua pähola ‘ia mai nö nä ho‘okipa hanohano ‘ana e ko laila mau kini. Ma ka lä 10 o Mei, ua ho‘ouna maila ka mö‘ï o ia wahi i kona wa‘apä mokuahi e ki‘i mai i ka huaka‘i ali‘i no ka hele ‘ana aku e häläwai pü me ia, ‘oiai ‘o ke ka‘awale o kona hale ali‘i mai Singapore aku he 40 mile. A ‘o këia nö ho‘i ke suletana i ho‘ouna mai i nä ho‘älohaloha kümäkena i kona wä i lohe aku ai ua make ka Mö‘ï Kaläkaua ma Kapalakiko ma ka lä 20 o Ianuari o këia makahiki. ‘A‘ole paha he hö‘ike maika‘i ‘ë a‘e no nä mea e pili ana i këia hele ‘ana o ka mö‘ï e ‘ike i këlä suletana (mö‘ï) o ‘Ïnia, ‘o ka palapala nö ia äna i käkau mai ai i käna mö‘ï wahine e noho nei me ka ‘eha‘eha nona, mai Singapore mai, ma ka lä 14 o Mei, a eia ua palapala ala:
Sinagapore, Po‘ahä Mei 12, 1881.
Ke ha‘alele nei i këia wahi no ka mä‘au hou aku i Penang a hiki aku i Rangoon a me Calcutta. Ua hele aku nei mäkou e ‘ike i ka maharaja o Iahoa. He ali‘i maika‘i këia; he wahi helehelena like iki me ko Leleiöhoku mua o ke käka‘a ‘ole o ko ia nei maka. Nani a maika‘i kona aupuni a me kona hale ali‘i. Ua ho‘okipa ‘ia mäkou a i ke kakahiaka Po‘alua, hora 7:30 A.M., ua hele aku a hiki a hora 11:13. Hele maila nä kaikaina o ua ali‘i nei i luna o ka mokuahi, ma luna läkou o ka wa‘apä ahi, e ho‘okipa ia‘u. Lele akula mäkou i uka me ko mäkou mau kähiko piha, a pi‘i akula he ‘anu‘u, a ‘anu‘u hou, a laila, iho maila ua ali‘i nei me kona mau kähiko piha me kona mau ali‘i. Ia‘u kekahi mämalu ali‘i, a hele ‘oko‘a mai nö ho‘i këlä a häläwai mäua a lülü lima. Ia‘u i lele mai ai, hele maila nä kaikaina o ua ali‘i nei ma ku‘u ‘ao‘ao a hiki i ko mäua häläwai ‘ana me ka maharaja. Ho‘okipa mai këlä ia‘u i kona mau ali‘i, ‘o ia nä kaikaina ona. ‘O ka ‘ili a me ka helehelena o këia mau ali‘i ua like loa me käkou. E like nö me ku‘u ‘ölelo pinepine iä ‘oe. Pau ka ho‘okipa ‘ana, pä‘ina li‘ili‘i ihola mäkou, pau ka pä‘ina li‘ili‘i ‘ana, pahupahu ihola mäua me ua ali‘i lä.
I kä mäua pä‘ani ‘ana i ke kemu mua, make au iä ia la, akä, i ke kemu ‘alua iho ho‘i, make ia‘u. Pau ko mäkou le‘ale‘a ‘ana, hele maila mäkou a ma ka länai, ma kahi e pä mai ana ka makani, ma laila ko mäkou wahi i ho‘onänea ai, a hiki i ka hora 5 o ke ahiahi, hele mäkou e hö‘ike‘ike mai ua ali‘i ala i ka mäla kope äna i kanu ai, a mäla tï. He ali‘i mahi ‘ai këia a ho‘oulu hana i mea e pömaika‘i ai kona aupuni a me kona lähui kanaka. He ali‘i akamai i ke kälai ‘äina a no‘iau nö ho‘i. Ua hä‘awi ‘o ia i kona mau ‘äina e mahi nä haole o këlä ‘ano, këia ‘ano, me nä Päkë, ‘o ka Päkë na‘e ka ‘oi aku o ka nui. ‘Ölelo mai këlä ia‘u i kona mahalo i ka Päkë i ka ikaika i ka hana. Nui nä lä‘au i kama‘äina iä käkou e ulu nei ma ‘ane‘i. ‘O ka hau, milo, kamani haole, kamani Hawai‘i, ka ‘ie‘ie, ka palai, ka hala, ka ‘öhi‘a, a ma ‘ane‘i he kanu ‘ia nö ke kalo e nä kama‘äina a me nä Päkë.
I kekahi lä a‘e ho‘i mai mäkou ma nä ka‘a, he wä pökole, he ho‘okahi hora me ka hapa, hiki hou mäkou i Singapore. I ka pö ‘ana iho, hele mäkou e komo hou ‘o Kale i ka Hui Malü. A i këlä lä, ke ha‘alele nei i ka hora 4 no Penung.
He ‘ehiku ka nui o nä lä i ka‘ulua ai ka huaka‘i ali‘i ma Singapore, a ha‘alele ihola iä laila no Calcutta, ma ke alahele e kämoe loa ana no ‘Europa. Ma nä lä hope o Mei, ua hiki aku ka huaka‘i ali‘i no Calcutta. ‘Elua wale nö lä o ka noho ‘ana ma laila, a ua kapae a‘e Ke Ali‘i Ka Mö‘ï i nä ho‘okipa laulaha a ko laila po‘e; a ma laila aku a i Agra, Delhi, a hiki i Allahabad. A ma ke kakahiaka o ka Po‘akahi, Iune 20, hö‘ea ma‘alahi akula ka huaka‘i ali‘i no ka pü‘ali ‘o Sueza. Ma laila, kau ma ke ka‘aahi i ho‘ouna ‘ia mai ai e ka mö‘ï o ‘Aigupita, a holo akula no Kairo. Ma këia külanakauhale i ho‘okau ‘ia mai ai ke külana Luna Ki‘eki‘e Hanohano no ka ‘Oriena Nui o loko o ka Hui Malü o ‘Oriena Nui o Aigupita ma luna o ka mö‘ï, a ma këia wä i hä‘awi ai ‘o ia he ha‘i‘ölelo na‘auao loa no ka mea e pili ana i nä puremida o ‘Aigupita, a ua ho‘opäha‘oha‘o nui ‘ia nä po‘e na‘auao i pöhai a‘e ma ia anaina no ko ka mö‘ï no‘eau a ma ke akamai. Ma hope iho o ka hala ‘ana o kekahi mau lä ma ka luakaha ‘ana a me ka mäka‘ika‘i ‘ana ma nä wahi kaulana o Kairo, ua ha‘alele ihola ka huaka‘i no ke külanakauhale ‘o ‘Alekanederia, a mai këia wahi ‘o ia i ho‘ouna mai ai he leta, e hö‘ike ana kekahi hapa penei:
‘Alexandria, Iune 23, 1881.
I këia kakahiaka, ha‘alele akula mäkou iä Kairo i ka hora 7, a hiki maila i Alexandria nei i ka hora 11:30 o ke awakea. Ua hele kino mai ke ali‘i o këia wahi a loa‘a mäkou i ke ka‘aahi, a holo pü maila mäua a ho‘onoho ia‘u ma kekahi o kona mau hale ali‘i. Nani nö këia wahi. Ke kï‘ei aku nei mäkou i ke Kaiwaenahonua. I këia ahiahi, hele mäkou e ‘ike ma ke ‘ano ho‘okipa ‘ia mai ma kona hale ali‘i ‘oko‘a aku i ka hora 4:30, a i këia pö, hora 9:30, pä‘ina pü me ia. I ke ahiahi o ka lä ‘apöpö, ‘o ia ka Po‘alima, he hulahula nui (ball) ke hä‘awi ‘ia ana no ka lä hänau o ua ali‘i lä. I ke kakahiaka o ka Po‘aono e ha‘alele ai mäkou i ‘ane‘i no Italia. Ma Napela mäkou e kü mua ai.
HÖ‘EA ‘O KALANI I KA NANI O ITALIA
LUANA ME KA MÖ‘Ï HUMEBATO
‘IKE IÄ LEONE XIII
ILIHIA ‘O KALANI I KA NANI O ROMA.
Ua hö‘ea aku ka huaka‘i ka‘apuni honua ma Napela, a mai këia külanakauhale i ho‘ouna mai ai he palapala a e hö‘ike ana penei:
Napela, Italia, Iune 30, 1881.
Ua hiki mai mäkou ma Napela, Italia nei, a eia mäkou i ka Hötele Roiala kahi e noho ai. Ua ho‘okipa ‘ia mäkou e ke aupuni o Italia, a nä luna aupuni, nä luna külanakauhale a me nä luna koa o ke aupuni.
I ko mäkou hele ‘ana e ‘ike i ka mö‘ï a me ka mö‘ï wahine o Italia nei, ua ho‘ohoka ‘ia ho‘i ‘o Moreno e nä keiki Hawai‘i.
Ua hiki mai mäkou ma Roma nei i ka lä 4 o Iulai, hora 10 o ka pö. Ua ‘ike mäkou i ka Pope, a ua lö‘ihi kä mäua kama‘ilio ‘olu‘olu ‘ana, me kona ninaninau mai i ka noho ‘ana o ka po‘e Katolika ma Hawai‘i. Ha‘i aku au, he maika‘i, ha‘aha‘a a he akahai ke ‘ano o ko läkou noho ‘ana. Aloha mai ia‘u, a ha‘i mai i kona aloha iä Lui, i ku‘u wä i waiho aku ai i käna palapala. He hapa hora paha ko mäkou noho ‘ana. ‘O Cardinela Howada ka mea näna mäkou i ho‘okipa, ma ke kü o nä koa koko ali‘i ‘oia‘i‘o e kia‘i ana i nä puka.
Nani ‘o Roma nei. ‘O Vatican kahi i noho ai ka Pope, ma laila ka nui o nä ki‘i i pena ‘ia e Rafiela, ke kanaka i ‘ölelo ‘ia, ‘o ka ‘oi ho‘okahi o ke akamai pena ki‘i o ka honua nei. Nani nö ho‘i ka luakini o Petero, hihiu nö ho‘i nä mea a pau o ka luakini o Petero me Paulo. ‘A‘ole hiki ke käkau, ‘o ka ‘ike maka wale nö ka pono, pau kuhihewa. Na wai e ‘ole ka ‘e‘ehia a me ke anoano maoli nö i ka ua mea ‘o ka nani lua ‘ole. Na ka nani nö i uhi, ‘o ka hä‘ule nö ia o nä kuli i lalo e pelu ai. Ua hele nö ho‘i mäkou e mäka‘ika‘i i ke Korisiuma, he wahi kaulana ia no nä ‘oihana hakakä mokomoko a pëlä aku. E hiki ana mäkou i Lädana ma ke ahiahi o ka lä 6 o Iulai.
KÄMOE LOA KA HUAKA‘I ALI‘I NO LÄDANA--KU‘UPAU ‘O KALANI I KONA ‘IKE ‘ÖLELO ‘ENELANI.
Ma ka lä 4 o Iulai, ha‘alele ka huaka‘i ali‘i iä Roma a kämoe akula no Lädana ka pahu hopu, ‘oiai ua ake loa Ke Ali‘i Ka Mö‘ï e ‘ike i ka paikau hö‘ike‘ike o nä koa Pelekane e mälama ‘ia ana ma ka lä 9 iho. Ua hö‘ea aku Ke Ali‘i Ka Mö‘ï a me kona mau hoa ‘au‘au kai i Lädana ma ka lä 6 o Iulai, a ma ia la, ua käkau ihola ‘o ia i mau mea ho‘omana‘o no nä hana ‘ano nui äna i launa ai ma laila:
Lädana, ‘Enelani, Iulai 6, 1881.
Eia mäkou i Lädana nei kahi i noho ai; mai Roma loa mai nö a hiki i ‘ane‘i i ka hora 7 o këia ahiahi; ‘o ka holo, ‘o ka lele, hiki ana i Lädana. Ua ho‘okipa ‘ia mai e nä luna aupuni. ‘O Sir Charles W. Dilke ka mua, a ma hope mai ‘o Mr. Synge, keiki a ke Komisina Synge i oho ai i kahi o Kuakua, a mau mäkua bapetizo o ka Haku o Hawai‘i. Hele pü maila ‘o Hapakini, ko käkou kanikela. Ha‘i maila ua keiki nei a Synge, ua ho‘ouna ‘ia mai ‘o ia e ke Kuhina o nä ‘Äina ‘Ë, Earl Granvile, e ha‘i mai ia‘u, e hiki mai ana ‘o Lord Tenderton e ho‘okipa ia‘u ma ka inoa o ka mö‘ï wahine.
I ko mäkou holo ‘ana mai, mai Roma mai, pö a ao, a i ka hora 12 o ke awakea, puka mäkou ma nei ‘ao‘ao o Mauna Cenisa, i ‘eli ‘ia a puka. He hapa hora ka lö‘ihi o ka wä e pouli ai, puka mai ma nei ‘ao‘ao. I ia lä a pö, hiki ma Parisa, mäka‘ika‘i iki ihola, a nui nä wahi a mäkou i ‘ike ai, ‘o ia ke kia ho‘omana‘o o Napoliona, nä hale ali‘i o nä ali‘i o Farani, ka hale aupuni, ka pi‘o o Napoliona I, ka hale keaka, ka hale ‘aha‘ölelo a me ka Tullerias Champs Elyxe, a lehulehu aku i ka wä pökole. Holo akula ma luna o ke ka‘aahi no Boulona, a kau maila i ka moku no Folkstone, ‘Enelani. A ma ka lokomaika‘i o nä luna ka‘aahi, ua ho‘ouna ‘ia mai he ka‘aahi ‘oko‘a no mäkou. I ka lä ‘apöpö, he nui ka hana.
Iulai 7. Ua piha mäkou i nä ho‘okipa ‘ia ‘ana mai i ‘ö a i ‘ane‘i. Ua hele mai ke Kuhina o nä ‘Äina ‘Ë, Earl Granville, ‘o Lord Charles W. Dilke, Lord Tenderton, nä hope o ua kuhina ala, a ‘o Haku (Lord) Charles Beresford a ‘o ka bihopa o käkou kekahi, a lehulehu wale aku. I ka pö, hele mäkou i ke keaka, a ho‘ouna maila ka mö‘ï wahine i kona ka‘a no‘u e hele ai, a ma kona pahu noho nö ho‘i o ka hale keaka ‘opera e noho ai. Hele nö ho‘i a piha me nä nani o nä kähiko o nä wähine. He lä kinipöpö nui këia, a ua nui ka po‘e e hele ana e ‘ike i ke kinipöpö a nä keiki kula o Eaton me Harrow. Ua hele mäkou e ‘ike i ka hö‘ike‘ike koa pü‘alu, a i ka lä 10 o Iulai, ua hele i ka pule i Westminister Abbey. Mai laila aku a kahi o Mr. a me Mrs. Paget, ke kaiko‘eke o Lord Beresford, a he mau ali‘i nö.
Iulai 11. I këia lä, ua hele mäkou e pä‘ina me ke Kuhina O Ko Nä ‘Äina ‘Ë, Earl Granville, a ma laila, häläwai mäkou me ke Kuhina Nui Gladstone a me nä lalo kuhina iho. Ma laila aku mäkou a ke ka‘aahi, no ka hele ‘ana e ‘ike i ka mö‘ï wahine. Hiki mäkou i Windsor i ka hora 2:30; i ka hora 3, hiki mäkou ma ka hale ali‘i, a ‘ike aloha a launa ‘olu‘olu me ka mö‘ï wahine a me ka ‘ohana ali‘i i mua o kona alo.
I ‘ANE‘I KO‘U WAHI I KU‘UPAU AI I KO‘U WAHI ‘IKE I KA ‘ÖLELO ‘ENELANI, i kahi küpono ho‘okahi no ia mea. Nïnau mai ke ali‘i wahine i ko‘u wahi i a‘o ‘ia ai, a ha‘i aku au, i Hawai‘i nö.
Pä‘ina mäkou ma laila, a pau, lawe ‘ia mäkou e ho‘omäka‘ika‘i i ka hale ali‘i. Nani nä mea o loko o ka hale, a piha nö ho‘i i nä mea kahiko o ka ‘ohana mai ka wä kahiko mai, kokoke 2,000 makahiki. Na ke Keiki Ali‘i Leopold mäkou i lawe e pä‘ina a ho‘omäka‘ika‘i. Ho‘i maila mäkou i ia lä, a hele i ke keaka i ia pö. Ma ka Po‘alua hele mäkou i ka hale aniani, Crystal Palace. Ma nehinei, ua hele e ‘ike i ka ho‘oilina mö‘ï o Geremania a me käna wahine, ke kaikamahine makahiapo a Victoria. Ma hope iho, ua hele mäkou i ka nänä känaka li‘ili‘i, 2 kapua‘i ke ki‘eki‘e, a hele i kahi o ka Bihopa o Canterbury, a i ka pö nei, ma kahi o Lady Spencer, i laila ka ho‘oilina mö‘ï me käna wahine ‘o Princess Teck, ke Duke o Cambridge a me ka Prince Teck.
"Iulai 14. Ke hele nei e ‘ike i ka ho‘oilina mö‘ï, Prince o Wale me käna ali‘i wahine, a pau, hele e pä‘ina me kahi Aeto Beresford, a ahiahi hora 5, hele hou ma kahi o ka ho‘oilina mö‘ï i ke Garden Party, he ‘aha nanea launa ‘olu‘olu, ka ‘ölelo ‘ana o ia mea; Po‘aono, ‘aha‘aina me Lord Mayor, ka mö‘ï o ke külanakauhale o Lädana. Lä Sabati me Lady Brassey, a Po‘akahi ma kahi o Hoffnung.
"Ua piha pono ka manawa i ka hele ‘ana i ‘ö a i ‘ane‘i, a me ka ho‘okipa maika‘i ‘ana o ka ‘ohana o këia aupuni. Ua pumehana ko läkou ho‘okipa ‘ana mai me ka launa ‘olu‘olu.
KAWAIHAU.
HO‘I HOU ‘O KALANI KA‘APUNI I KA HUIKAU O ‘EUROPA
Ma hope iho o nä ho‘ohiala‘ai ‘ana a Kalani Ka‘apuni Honua iä Ladana, ma ka lä 24 o Iulai, ha‘alele ihola ‘o ia a me kona mau hoa hele iä Ladana, ma hope iho ho‘i o ka lülü lima aloha ‘ana me ka ho‘oilina mö‘ï o Pelekane a me käna ali‘i wahine kaulana, ‘o ia ka U‘i o Denemaka, a kämoe ke alahele no Belegiuma. Ma mua na‘e o kona ha‘alele ‘ana iä ‘Enelani, ua loa‘a maila iä ia mai ka mö‘ï wahine pono‘ï mai, ke Ke‘a Ho‘ohanohano o ka Papa ‘Ekahi o Sana Mikaele me Sana Geoki.
Pae ka huaka‘i ali‘i ma Belegiuma, ‘ike ‘o Kalani iä Leopolo II, a mai laila aku hö‘ea ka huaka‘i ma Berelina a noho ma laila no ‘eono lä. A ‘oiai ‘o Kalani ma laila ua haiamü maila nä känaka e muia mau a puni ka hötele äna i noho ai, e ake ana e ‘ike iä ia. Ua hä‘awi ‘ia ma ‘ane‘i he paikau hö‘ike‘ike o nä koa Geremania a ua nui ko ke ali‘i mahalo. Ua hui a ua häläwai pü nö ‘o ia me nä po‘o aupuni ko‘iko‘i o ka ‘äina. Pau nä kilohi ‘ana a Kalani i nä wehi o Berelina, ma ka lä 4 o Augate ua ha‘alele ihola ka huaka‘i ali‘i iä Berelina no Auseturia. Ma ke ahiahi o ka lä 5 a‘e, hö‘ea ke käo‘o ali‘i i Viena, a ‘apo pumehana ‘ia maila ‘o ia e ko laila mau po‘o aupuni me ka hanohano nui. ‘Oiai ua hala ka ‘Emepera Francis Joseph i Bavaria, no laila ‘a‘ole i häläwai pü ka Mö‘ï Ka‘apuni Honua me ia. Ka‘ulua ka huaka‘i ma laila, ua loa‘a maila i ka mö‘ï he palapala mai ka ‘emepera pono‘ï mai o Belegiuma, me ke Ke‘a Ho‘ohanohano o ka Papa o Leopolo. A ma mua o ko ka huaka‘i ha‘alele ‘ana i ka ‘äina puni ‘ole o ‘Europa no ‘Enelani, eia iho ka papa ho‘ohanohano no nä wahi ‘ano nui a me nä hana kaulana a Ke Ali‘i Ka Mö‘ï i mä‘au aku ai a ‘ike ai ho‘i:
Augate 17, hora 7 A.M., hö‘ea i ka Hale Ali‘i Escurial, ka hale ali‘i kahiko o ka ‘ohana ali‘i o Sepania. Hora 11 a‘e, hö‘ea i Maderida. Hora 8 o ke ahiahi, ha‘alele iä laila no Potugala. Augate 19, hora 3 P.M., häläwai me ka Mö‘ï Louis o Potugala, a päna‘i nä mö‘ï ‘elua i nä ke‘a ho‘ohanohano i kahi a me kekahi--Louis iä Kaläkaua ke Ke‘a Ho‘ohanohano o ka Häpai ‘Ia ‘Ana (Conception); Kaläkaua iä Loius, ke Ke‘a o Kamehameha. Augate 21, ‘ike Ke Ali‘i Ka Mö‘ï iä Don Ferdinand, ka makua käne o ka Mö‘ï Louis. Augate 22, hora 2 P.M., ‘ike hope iä Louis, mäka‘ika‘i i ka hakakä bipi ‘ähiu; hora 6, ha‘alele iä Potugala no Sepania. Augate 6 A.M., hö‘ea i Maderida, a ‘ike ‘ia mai e ke kuhina o ko nä ‘äina ‘ë o ia aupuni, ‘oiai, ua hala ‘ë akula ka mö‘ï ma mua aku i Galaeia. Augate 27, hora 6 A.M., hö‘ea i Parisa. Ho‘ohala ‘o Kalani i ‘ane‘i he mau mäka‘ika‘i ‘ana ma ‘ö, a ma ‘ane‘i, a mai këia wahi aku ho‘ouna akula ‘o ia iä Kale I o Roumania i ke Ke‘a Ho‘ohanohano o Kamehameha no kona lawe ‘ana i ka inoa mö‘ï no ia Aupuni. Ma ka lä 31 o Augate, pae ka huaka‘i ali‘i no
LÄDANA, ‘ENELANI.
Sept. 1, mäka‘ika‘i i ka luakini o Sana Paula a me nä hë kupapa‘u o Walinetona a me Nelekona. Sept. 2, i ke Towera o Lädana. Loa‘a he Ke‘a Ho‘ohanohano o ke Ke‘a Hemolele o Vasa. Sept. 3, hele mäka‘ika‘i i nä hale hana pü. Sept. 4, hele i ka pule i Sana Paulo. Sep. 6, ha‘alele iä Ladana, ma hope o ka päna‘i aloha ‘ana i ka ho‘oilina mö‘ï me käna ali‘i wahine ma Malborough Hale, a kämoe akula no Sekotia. Ka‘ulua iki ka huaka‘i no ‘one‘i i loko o nä ho‘okipa hanohano i lü ‘ia mai e ko laila mau kama‘äina make‘e a punihei ali‘i. Sept. 13, ha‘alele i ke külanakauhale ‘o Livapula, ma luna o ka mokuahi Celtic no Nüioka. Sept., pae ka huaka‘i ali‘i ma Nüioka, a ho‘ouna ‘äwïwï akula ka mö‘ï he palapala ho‘älohaloha iä Mrs. Garfield, me ka ho‘ouna pü ‘ana aku iä Mr. E. H. Allen, ke kanikela Hawai‘i ma Nüioka i Wasinetona, e hele ma ka huaka‘i ho‘olewa o Peresidena Garfield ma kona inoa. Ua huli ho‘i mai ‘o Kalani Ka‘apuni Honua a hö‘ea i Kapalakiko; ma ka lä 29 o ‘Okatoba, ua pae maila ‘o ia a me kona mau hoa i Hawai‘i nei. A ‘o ka panina ihola këia o ka mo‘olelo ka‘apuni honua a ke ali‘i ka mö‘ï, a no këia huaka‘i ka‘ahele a Kalani i ke ao nei, a ‘ike i nä aupuni kaulana o ka honua nei, ‘a‘ole loa ‘o ia i poina i kona wahi aupuni ‘u‘uku e o‘io‘ina ana i loko o ka moana hohonu o ka Päkïpika, a nona käna i kaena a‘e ai, "‘O Hawai‘i nö ka ‘oi." A eia iho ke kaena a Kalanikaulïluaikeanuwai‘ale‘ale:
KE KAENA A KA MÖ‘Ï KALÄKAUA
Ua ka‘ahele au ma luna o ka ‘ili honua me nä moana,
A ‘Ïnia mamao, a me Kina kaulana;
Hö‘ea i nä ‘ae kai o ‘Aferika, a nä palena o ‘Europa,
A häläwai me ka ikaika o nä ‘äina a pau;
A ia‘u i kü ai ma ka ‘ao‘ao o nä po‘o aupuni,
Ka po‘e mana ma luna o kä läkou, me ka hiehie ali‘i;
Ho‘omaopopo ihola i ka ‘uku iki, a näwaliwali o ko‘u,
Me ko‘u noho ali‘i i ho‘okahua ‘ia ma luna o kahi pu‘u pele;
A ma kahi o nä miliona i ho‘okö i kä këia mau mö‘ï,
He mau tausani wale iho nö ma lalo o ko‘u malu;
Akä, ke ‘upu nei loko, na‘u ke kaena hiki.
Aia he mau nani ma loko o nä pö‘ai o ko‘u mau ‘ae kai
I ‘oi aku ka makamae i kä o‘u mau hoa mö‘ï.
‘A‘ohe o‘u kumu hopo ma loko o ko‘u aupuni,
He hiki ke hui me ko‘u lähui me ka weli ‘ole;
‘A‘ohe maka‘u no‘u iho, me ke kia‘i pili pa‘a ‘ole ‘ia
A na‘u ke kaena, he momi i ho‘ouna ‘ia mai luna mai na‘u
Eia ia‘u ke aloha ‘oia‘i‘o o ko‘u aupuni.
KING KALÄKAUA’S BOAST.
O’er land and sea I’ve made my way
To farthest India and great Cathay;
Reached Africa’s shore, and Europe’s strand,
And met the mighty of every land;
And as I stood by each sovereign’s side
Who ruled his realm with royal pride
I felt how small my sway, and weak:
My throne based on a mere volcanic peak,
Where millions do these Kings obey,
Some thousands only own my sway.
And yet I feel that I may boast,
Some good within my sea-bound coast,
Richer than any of my grander peers.
That I, within my realm, need have no fears:
May mingle with my people without dread;
No fear for my unguarded head,
And boast a treasure, sent me from above
That I have indeed, my people’s love.
KE AU HO‘OPONOPONO AUPUNI O KA MÖ‘Ï KALÄKAUA
He mea makehewa no ka mea käkau mo‘olelo ke kueka‘a ‘ana i nä mea a pau i hana ‘ia a i ‘ike ‘ia i loko o kona ho‘okele ‘ana i ka wa‘a aupuni o Hawai‘i nei, ‘oiai, ua kama‘äina ka hapa nui o ia mau mea i kona mau maka‘äinana e noho nei me ke kümäkena nona. He ‘oia‘i‘o na‘e ua ho‘okele ‘o ia i kona aupuni me ka no‘iau kamaha‘o loa i mahalo nui ‘ia e nä aupuni holomua ‘ë a‘e o ka poepoe honua. Ua häläwai nö ka wa‘a aupuni o Hawai‘i nei ‘oiai ka hoe uli ma lalo o käna pailata ‘ana me nä po‘ina nalu ‘ökaikai e ho‘onaue ‘ia ai ka ‘iliwai like o ka pahe‘e maika‘i ‘ana o ka ne‘e ‘ana i mua; akä, ua hala a‘e ia mau ‘ale po‘ipü me ka ‘alo ho‘omanawanui ‘ana o ke ali‘i, a hiki wale i ka waiho ‘ana o kona mau iwi i ka ‘äina mamao, i ke kanalima kumamähä o kona mau makahiki a me nä mahina keu ‘elua.
‘A‘ole hiki ke hö‘ole ‘ia, ‘a‘ole ‘o ia i hi‘ipoi hiwahiwa i nä ho‘oholomua ‘ana i nä pömaika‘i o kona aupuni a me kona lähui kanaka, a me he mea lä, ke ‘ole ka mea käkau e kuhihewa, na ia mana‘o ho‘okahi nö i ho‘olale iä ia e ‘au hou i ke kai loa o ka Päkïpika, i loko o ka näwaliwali o kona kino, a no ia mea, ua make! Ua hala! Ua nalo! Pale nä maka! ‘O Kaläkaua I, Ka ‘Imi Pono! Ka Na‘i Pömaika‘i! Ka Ho‘olaupa‘i Waiwai O Ka ‘Äina! Ka Ho‘olako Hale O Ka Lähui! ‘Oiai nö ‘o ia e hana ana i ka hana ho‘olaupa‘i waiwai no kona aupuni, a i ka ‘umi kumamähiku o nä makahiki o kona ho‘okele ho‘omanawanui ‘ana iä Hawai‘i Aloha.
Eia ma hope a‘e nei ka mo‘olelo piha o ka Huaka‘i Hele Loa a Kalani no Kaleponi.
KA MÖ‘Ï NO KA ‘ÏPUKA GULA.
I loko o nä lä o ka hapa hope o ka makahiki 1890, ua ho‘omaopopo ‘ia ke ‘ano maika‘i ‘ole o ke ola kino o Ke Ali‘i Ka Mö‘ï. Ma muli o ia kumu, ua ‘upu a‘ela ka pö‘ai o ke aloali‘i e ‘imi i kahi o nä ea ‘olu‘olu no ka ho‘olana ‘ana aku i ke ola o ka mö‘ï, A i ka ho‘omaopopo ‘ana o ka ‘adimarala Baraunu o ka moku kaua ‘Amerika Kaletona i këia mea, ua hä‘awi akula ia i ka polo‘ai i ke ali‘i e holo i Kapalakiko, ma ka pähola ‘ana aku i kona moku kaua nui a maika‘i ma lalo o ko ka mö‘ï ‘olu‘olu ke ‘ae mai, no ka lawe ‘ana aku iä ia no ka ‘imi ‘ana i ka ‘olu‘olu ma ia ‘äina. Ma hope o ka no‘ono‘o ‘ia ‘ana o këia polo‘ai a ka ‘Adimarala, ua ho‘oholo ihola ka mö‘ï a me kona ‘aha kuhina e ‘apo aku i ia mana‘o; a no laila, ma ka lä Po‘alua, lä 25 o Novemaba, ua kau akula ia ma luna o ua moku kaua lä, a ‘au akula i ke kai no ka ‘Ïpuka Gula o Kaleponi.
Me nä hö‘ike ‘ana a ke aloha ali‘i i kona mau maka‘äinana i hä‘awi aku ai iä ia i ko läkou mau mana‘olana ohohia me nä pule no ka loa‘a i ko läkou mö‘ï o ka palekana a me ke ola maika‘i ma käna huaka‘i, a me ka huli ho‘i hou mai i loko o nä ha‘awina maika‘i me ka ikaika o kona kino.
I ka hala ‘ana aku o ka moku i waho, ua pi‘i a‘ela ka mö‘ï i luna o kahi ki‘eki‘ena o ka ‘oneki, a huli maila kona mau maka me ke aloha ‘äina a nänä maila i ka waiho aku o ua one ‘öiwi nei. Pëlä i kau mai ai kona mau maka a nalowale ‘o O‘ahu, nalo maila ho‘i ‘o Maui mä, a ke pi‘i ala ka moku ma ka ‘äkau a‘e o Hawai‘i. A i ka hö‘ea pono ‘ana ma luna aku nei, ‘ike ‘ia akula ke kilihune iho o ka Uhiwai o Mänä, a kokolo a‘ela ho‘i ka ‘ohu a hünä akula i ka ‘äina mai nä ‘önohi ali‘i aku; i ia manawa i ‘ike ‘ia aku ai ka hälo‘ilo‘i ‘ana mai o kona mau waimaka, a uë ihola ia. Me he lä, ua hä‘upu häli‘ali‘a wale a‘e nö i loko ona, ‘o nä kulu waimaka ia o ka ‘äina e kanikau aku ana nona, a e hailona mai ana ho‘i ka noe i ka hünä ‘ana aku, ‘o käna ‘ike hope loa ‘ana ia; a ‘eha ihola, a uë kani‘uhü ihola. Aloha! Aloha wale ka puana ‘ana a‘e o kona pu‘uwai i nä mana‘o kaukau, a minamina wale ka lohe ‘ole ‘ia o ia mau kokoina no ka ‘äina; a me he lä, e puana a‘e ana i nëia mau mämala ‘ölelo:
Ke häli‘ali‘a ho‘älohaloha a‘e nei loko,
Ke anoano a‘e nei nou e ka ‘äina;
Ke hä‘upu a‘e nei, ‘o ka hopena paha auane‘i këia,
‘Akahi ke anu mä‘e‘ele walania i ku‘u houpo
Aloha! E hele au me ka ukana, he waimaka.
HÖ‘EA I KAPALAKIKO.
Ma ke kakahiaka o ka lä 4 o Dekemaba, 1890, ua ho‘okomo akula ka moku kaua ‘Amelika Kalekona ma loko o ka ‘Ïpuka Gula o ke awa o Kapalakiko i me ka welo ha‘aheo ‘ana o ka hae kalaunu o ke aupuni Hawai‘i ma kona kia hope. E lawe aku ana i ka Mö‘ï Kaläkaua ma nä ‘ae kai o Kaleponi, no ka ho‘ohala ‘ana i kekahi manawa ma laila, a no ka hö‘olu‘olu ‘ana ho‘i i kona ola kino, ‘oiai, ua luhi kona no‘ono‘o ma muli o ka nui o nä hana i loko o ke kau ‘aha‘ölelo e noho ana, a ‘a‘ole nö ho‘i i maika‘i loa kona ola kino.
Ua ‘apo ‘ia maila ‘o ia me nä ho‘ohiwahiwa a pau e nä kupa o ia ‘äina kaulana, a ua ho‘okipa aku me ke aloha pumehana ma ke ‘ano he malihini kamaha‘o na ke aupuni, a he malihini mö‘ï ho‘i na nä maka‘äinana.
I ka pae ‘ana aku o ka mö‘ï i uka o ka ‘äina, mai ia hora mai ka wehe ‘ia ‘ana o nä ‘aha‘aina ho‘olaule‘a a me nä hui ho‘olauna hanohano no ka ho‘okipa ‘ana aku iä ia. Ua hä‘awi ‘ia ka ‘aha‘aina mua loa e ka ‘Ahahui Bohemiana o Kapalakiko, ‘o ia ho‘i ka ‘ahahui a nä keiki ‘öiwi o ka moku‘äina Gula; ua ‘ölelo ‘ia, ‘a‘ole lua i ‘ike ‘ia ma laila e like lä me ka nani o këia ‘aha‘aina.
I loko o nëia mau ho‘olaule‘a a me nä ho‘okipa ‘ia ‘ana, ‘a‘ole loa i poina ka mö‘ï i ka no‘ono‘o a‘e, aia nö he manawa no këia mau ha‘awina o ke kino, a aia nö he manawa no nä ha‘awina o ka ‘uhane, a ua hele akula ‘o ia ma ke anaina haipule ma ka luakini Tirinite ma ke Sabati. Ua hele pü aku nö ho‘i ‘o ia ma kekahi mau ‘aha ‘imi manawale‘a, a ua hä‘awi aku i käna mau kökua no ka ho‘oholomua ‘ana, ‘o ia ho‘i nä mea e pili ana i ke Home o nä Keiki Makua ‘Ole.
NO NÄ KÜLANAKAUHALE KÜWAHO.
I loko o këia manawa, ke hä‘awi ‘ia nei i këlä a me këia lä, a i këlä a me këia pö, nä ‘aha‘aina a me nä ho‘ohiwahiwa nani, a ua ‘ike ‘ia akula ka ho‘omaka ‘ana a‘e o ka möhala mai o nä helehelena o ka mö‘ï. A ma muli o nä leo ualo ikaika o nä maka‘äinana o nä wahi ‘ë a‘e i ake nui e hö‘ike mai i ko läkou aloha iä ia, ua ‘ae akula ia e mä‘alo iki aku ma waho o nä palena o ke külanakauhale ‘o Kapalakiko; a no laila, ua ha‘alele ihola ia i ia wahi ma ka lä 27 o Dekemaba, ma luna o kekahi ka‘a mähu i ho‘omäkaukau ‘ia nona a me kona mau ukali, a holo akula no nä külanakauhale ‘o Los Angeles a me San Diego.
Ma kekahi lä a‘e, ua holo akula ia i Los Angeles, a ua lilo koke akula ‘o ia i malihini hiwahiwa na ko laila mau luna aupuni a me nä kama‘äina, a ua wehe äkea ‘ia ka noa o nä wahi a pau o ke külanakauhale iä ia. Ua hä‘awi maila nä luna aupuni i kä läkou mau ho‘ohiwahiwa ki‘eki‘e, a ua nui nä papa ‘aina i pähola ‘ia mai i mua ona.
I loko o këia manawa, ua ho‘omaopopo ‘ia ka maika‘i o ke ola o ka mö‘ï, a ua ikaika kona mau hi‘ohi‘ona, ‘a‘ole ho‘i i hä‘upu ‘ia e kau aku ana ka pilikia. Ma hope o ka mäka‘ika‘i ‘ana i nä nani o ka ‘äina, ua loa‘a maila i ka mö‘ï he kono mai kekahi kanaka hänai holoholona, nona kekahi ‘äina nui he mau tausani ‘eka, a he mau lio nani kona. Ua ‘ölelo ‘ia, ‘o kona pä hänai holoholona ka ‘oi o ka nani ma ka moku‘äina holo‘oko‘a ‘o Kaleponi, a nona nö ho‘i nä lio maika‘i loa. Ua holo akula ka mö‘ï no ua wahi nei, he 80 mile ma waho aku o ke külanakauhale ‘o Los Angeles, a aia ma ia huaka‘i, ua pulu ihola ka mö‘ï me nä kulu paka ua, a ua loa‘a i ke anu.
Ua ‘ölelo ‘ia, ‘o këlä loa‘a ‘ana i ke anu ke kumu i ulu mai ai ka ma‘i ma luna o kona kino a lo‘ohia ai i ka pilikia. He mea nö paha i maopopo, ua ‘öma‘ima‘i nö ka mö‘ï i kona wä i ha‘alele iho ai i kona ‘äina hänau nei; akä, ‘a‘ole na‘e i mana‘o ‘ia, ‘o ia ihola ka ma‘i näna e lawe aku i kona ola. Mai loko mai o këlä anu i loa‘a ai i ka mö‘ï, ua loli a‘ela a lilo i fiva, a ua ‘äwïwï ka huaka‘i a ke ali‘i no ka huli ho‘i ‘ana no ke külanakauhale ‘o Kapalakiko, a ua pale ‘ia ka hele ‘ana aku i nä pä‘ina ho‘olaule‘a i ho‘omäkaukau ‘ia.
Ma ka Po‘akolu, ‘o ia ka lä 14 o Ianuari, me ke käohi ikaika aku nö o nä kauka, ua ha‘alele ihola nö na‘e këlä i kona wahi moe me kona ‘önäwaliwali nö, a hele akula i kekahi ‘aha‘aina nui i hä‘awi ‘ia no ka ho‘ohiwahiwa ‘ana aku iä ia e ka ‘Ahahui Malü (Free Masons), a ma muli o ia hele ‘ana o ke ali‘i i ia ‘aha‘aina, ua mana‘o ‘ia ‘o ia nö ke kumu näna i hö‘oi aku ka ikaika o ka pähola ‘ana iho o ka ma‘i pöpilikia ma luna ona.
Ua ho‘omaka koke maila ka näwaliwali, a ua hö‘ike manawa ‘ole pü maila nö ho‘i ke ‘ano ‘ë o nä helehelena o ke ali‘i. Ho‘omaopopo ihola nä kauka i këia, no ka mea, ua loa‘a ‘ole kekahi mau kähoaka e hä‘awi mai ana i nä hi‘ohi‘ona o ka palekana ma muli o nä lä‘au e hä‘awi ‘ia ana. Ua ‘ike ‘ia ke ‘ano ‘oi aku o ka ikaika o ka ma‘i ma mua o ka hiki i ka lä‘au ke paio aku. Ua mau këia mau ha‘awina ma luna o ke ali‘i a hiki i ka lä Sabati, ‘o ia ka lä 18 o Ianuari, ua ‘ano möhala iki maila nä hi‘ona o ka mö‘ï, a ‘upu nui ‘ia nä mana‘olana no ka pohala loa a‘e, akä, ‘a‘ole nö i ho‘okö ‘ia ia mau ‘i‘ini, no ka mea, ua kauhola hou ihola ka ma‘i ma ka pu‘upa‘a, ka ma‘i ho‘i i kapa ‘ia ‘o ka "Bright’s Disease," a ua ho‘omaopopo pü ‘ia nö ho‘i ka ho‘omaka ‘ana mai o ka hui pü o nä ‘ano ma‘i me ka ikaika, a i loko o ia külana ‘o ia i waiho ai no kanahä kumamäwalu hora, a ua hiki ‘ole iä ia ke moni aku i nä mea ho‘oikaika kino i hä‘awi ‘ia aku.
Ma ka pö Po‘akahi, lä 19 o Ianuari, ua ‘oi loa aku ka näwaliwali o ka mö‘ï, a ua ki‘i ‘ia ka Rev. F. H. Church, ‘o ia ho‘i ke kökua kahuna pule o ka luakini Tirinite o ka ‘oihana ‘ekalesia ‘Episekopale. Ua noho pü ia kahuna pule ma ka ‘ao‘ao o ka moe o ka mö‘ï i ia pö a ao, me ka hä‘awi mau i nä leo pule no ka ‘uhane o ke ali‘i i ‘ane‘ane e pauaho i ke kino a ha‘alele mai i këia ola ‘ana. A ua ho‘ä‘o ‘o ia e hä‘awi aku i mua o ke ali‘i i nä hö‘ailona hope loa o ka ‘ekalesia, ua hiki ‘ole na‘e iä ia ke ho‘omaopopo mai. Aia nö na‘e i loko o këia mau ha‘awina o ka näwaliwali, ua ho‘omaopopo ‘ia aku no ka ikaika o kona aho, me he lä e ho‘oikaika ana e pü‘ili pa‘a aku i nä ma‘awe o ke ola me ia no kekahi wahi manawa hou aku i hiki ai paha iä ia ke hö‘ike mai i kekahi mana‘o e hö‘oni ana i kona houpo a e haehae ana ho‘i i kona pu‘uwai. Aloha wale!
NÄ HORA HOPE LOA O KA MÖ‘Ï.
He ha‘awina kü i ke aloha a me ke ‘e‘ehia launa ‘ole ka i kauhola iho ma luna o ka rumi, kahi a Ke Ali‘i Ka Mö‘ï e moe ‘ä‘ume‘ume ana me ka ‘änela o ka make. Ma kekahi ‘ao‘ao o ka moe e kü ana he ‘elua mau kahuna pule, nä kauka ho‘i o ka ‘uhane, e lawelawe ana i kä läua hana, ‘oiai, ua waiho maila nä kauka o ke kino o ke ali‘i i ko läua ho‘omaopopo ‘ana iho me ka möakäka, ua pau ko Kaläkaua kuleana ma këia ao.
Ma ke po‘o o ka moe, e noho ana ka ukali o ka mö‘ï, ‘o ia ho‘i ‘o Konela Robert Hoapili Baker, a me kona pu‘ipu‘i a ikaika, ua hiki ‘ole iä ia ke ho‘opololei a‘e i kona kino, no ka mea, ua uhi pü ihola ke kauhola o ke kaumaha a külou ihola kona po‘o me ka hele makawalu ‘ana o nä waimaka, a me ka ho‘oikaika e ‘u‘umi aku i ka ha‘alulu kapalili o kona houpo. Lälau akula ‘o ia i ka lima hema o kona haku mö‘ï a pü‘ili maila me ka ho‘opë ‘ana iho o kona mau kuluwaimaka o ka ‘eha‘eha.
Aia ho‘i ma kekahi ‘ao‘ao o ka moe e külou mai ana ke Konela G. W. Makapölena, ka pu‘ukü o ke ali‘i, me kona helehelena i hele a lu‘ulu‘u, ‘oiai, ma muli o këia lo‘ohia ‘ia ‘ana o ka mö‘ï ma ka ma‘i küpiliki‘i, ua lilo ia i mea näna e hahau iho i ke kaumaha walania ma luna ona, a ua loa‘a ‘ia ‘o ia i kekahi ‘ano ‘öma‘ima‘i, a ua hö‘ike pü mai kona mau helehelena i ka ho‘opulupë ‘ia e nä waimaka.
Aia ma ke kü‘ono, e ‘öku‘u ana i lalo o ka papahele ‘o Kahikina Kahulu e uë hälo‘ulo‘u ana me ka hiolo o nä waimaka ‘eha‘eha o ke kanikau. E ‘alawa aku ana i nä hi‘ohi‘ona o kona haku ali‘i a huli hou ihola i lalo me ka pü‘iki ‘ana o kona mau lima i kona mau päpälina. A ‘oiai ‘o ia e noke ana i ka pa‘iäuma, aia ho‘i ‘o Kalua, këia kaikamahine Kilibati, ke waiho ala ma nä wäwae o ka moe o ka mö‘ï, e ho‘oikaika ana e ‘umi iho i kona leo kaukau piha walohia, akä, he mea hiki ‘ole, ‘oiai, ua nahä akula ‘o loko a mokumokuähua, ‘a‘ohe pa‘a aku o ka ukana a ka pu‘uwai i haehae ‘ia e ke kaumaha.
Aloha! Aloha wale ia pü‘ulu ukali o Kalani i ‘au pü aku ai i ke kai; aloha ko läkou noho pü ‘ana, ka hele pü ‘ana, ke kükä pü ‘ana, a ‘ike pü i nä nani o nä ho‘ohiwahiwa ali‘i. Auë! Ka piha ‘ü i ka mäna‘ona‘o a me ka lu‘ulu‘u minamina ë, i ka ‘ike hope loa ‘ana aku i nä hi‘ohi‘ona o ke aho hope loa o ko läkou Lani. Aloha ko läkou uë ‘ana aku me nä ohohia paumäkö e ake ana e ho‘olö‘ihi ‘ia mai ke aho o ka mö‘ï, a aloha ko läkou ‘ike ‘ana aku i ka lele kohana ‘ana aku a newa nipo ka ‘uhane, ha‘alele i ke kino ali‘i ma hope nei, ‘a‘ohe ‘oni, ‘a‘ohe leo, ua pau ‘o ia, ua ho‘i akula ma ‘ö.
He kïhei kilika ke uhi ana i ke kino o ke ali‘i, a ‘oiai ‘o ia i loko o nä ‘ä‘ili pauaho, ua kä a‘ela kekahi o kona mau lima a waiho wale; i ia manawa i ‘ike ‘ia aku ai ko Kalua kokolo ‘ana aku a lälau mälie akula i ka lima o ke ali‘i, a ho‘omaka ihola e lomi me ka ho‘oku‘u ‘ana aku i kona mau waimaka e hele makawalu. A i ka nänä ‘ana aku o nä makamaka kaka‘ikahi i ‘äkoakoa mai a puni këia moe hope loa o ka mö‘ï, a ‘ike akula i nä hana a kona kahu wahine, ua ho‘opiha ‘ia läkou me ke aloha küpouli a helele‘i like maila ko läkou mau waimaka.
I ke kakahiaka o ia lä, ua hö‘ea a‘e nä Kauka Woods, Watts, Sanger a me Taylor, a ua hui pü ihola läkou e no‘ono‘o no ko ka mö‘ï külana, a ua hö‘ike a‘ela, ma ko läkou mana‘o, ‘a‘ole e hala nä hora kakahiaka i ka mö‘ï, nalohia aku ‘o ia. I këia manawa, he kanahä a ‘oi hora o ko ka mö‘ï waiho ‘ana me ka ‘ike ‘ole a‘e i nä mea i mua ona, a ho‘okahi wale nö manawa i ho‘i mai ai ke ao ali‘i, ‘o ia kona ‘ike ‘ana mai i ka ‘Adimarala Baraunu a mino‘aka maila, me he lä e hä‘awi mai ana i käna mau känaenae aloha hope loa no ke ali‘i moku näna i hi‘ialo aku iä ia me ka hiwahiwa a hö‘ea i nä kapa kai o ia ‘äina kamaha‘o; a i ia manawa nö ho‘i ‘o ia i huli a‘e ai a pane a‘ela i käna mau hua ‘ölelo hope loa iä R. Hoapili Baker i ka pane ‘ana a‘e i nëia mau hua ‘ölelo o ka hö‘eha‘eha:
"Auë; he kanaka au, eia i loko o ke kükonukonu o ka ma‘i!"
‘O kä ke ali‘i mau hua ‘ölelo ao kanaka hope loa ihola këia, a ‘o ka pau ‘ana ia. Ma hope mai, he mau hua ‘ölelo wale nö i loko o ka wao nahele o ka no‘ono‘o i näwaliwali a i loko ho‘i o ka ‘auana; a i loko o ka manawa a kona kino wailua e ‘ane‘ane aku ana e niau palanehe i loko o nä ‘ëheu o ke awäwa küpouli o ka make, ua puana a‘ela ia i nä mea hope loa e kau ana i mua o nä ‘önohi o kona mau ho‘omana‘o ‘ana, a hö‘ike maila ua huli hope akula kona no‘ono‘o i loko o nä ‘auana a aia i waena o nä lä o kona au ma mua aku o ka noho ‘ana a‘e ma luna o ka noho ali‘i o Hawai‘i, he mau makahiki lehulehu ho‘i i hala hope akula. Ua puana a‘ela ia i käna mau mämala ma ka ‘ölelo o kona ‘äina makuahine nei, a hiki akula ma ka ‘ae one o Kaiakeakua, a me he lä, i loko o ia manawa, aia ‘o ia e kü kilakila ana me ka nänä ‘ana o kona mau maka ali‘i ma luna o nä nalu o ia kü‘ono kai malin