He Mo‘olelo no Kawelo.
MOKUNA I.
KA HÄNAU ‘ANA A ME KA WÄ KÖLI‘U‘LIU O KO KAWELO NOHO ‘ANA.–KONA HELE ‘ANA I O‘AHU A ME KA LOA‘A ‘ANA O KA HANOHANO MA LAILA.
‘O MAIHUNA ka makuakäne, ‘o Malaiakalani ka makuahine, ‘o Hanamä‘ulu i Kaua‘i ka ‘äina hänau o Kawelo. ‘Elima ka nui o ko Kawelo mau hanauna; ‘o ka mua ‘o Kawelomahamahai‘a; ‘o kona muli, ‘o Kaweloleiko‘o; he mau keiki käne läua, ma hope hänau ‘o Kaenaküokalani, he wahine ia. ‘O kona muli mai ‘o Kaweloleimakua, a ‘o kona muli iho ‘o Kamalama,‘o ka mea nona këia mo‘olelo ‘o Kaweloleimakua, ‘o ia ‘o Kawelo.
‘O nä makua o Malaiakalani, he mau mea akamai läua i ka hähä a me ka nänä i ka wä ‘u‘uku o ke keiki, ‘a‘ole e nalo iä läua ke ‘ano a me ka hana a ke keiki ke nui a‘e, ke koa a me ka ikaika, ke keiki kü i ka moku. Pëlä ka hana a ua mau mäkua nei, i nä kaikua‘ana o Kawelo, a hiki iä Kawelo, hähä nö läua a ha‘i aku i kona ‘ano a me käna hana, i nä makua o Kawelo: "E, ‘auhea ‘olua, ‘o këia keiki a ‘olua, he keiki koa, he keiki ikaika, he keiki e kü ana i ka moku." No laila lawe a‘ela läua iä Kawelo a hänai ihola. Ma hope o laila, hänau o Kamalama ko Kawelo kaikaina pono‘ï.
Ma hope o laila, ho‘i a‘ela nä küpuna o Kawelo i Wailua e noho ai, me kä läua mo‘opuna ‘o Kawelo. I këia wä e hänai ‘ia nei ‘o Kawelo, hänau ‘o ‘Aikanaka he keiki ali‘i, a hänau nö ho‘i ‘o Kauahoa no Hanalei ia, ‘akolu läkou ia wä ho‘okahi i hänai ‘ia ai.
He keiki ikaika loa ‘o Kawelo ma ka ‘ai ‘ana, ho‘okahi umu ho‘okahi ‘ai ‘ana, pëlä aku, a pëlä aku, a ana nä küpuna o Kawelo, i ke kahumu ‘ai nä Kawelo, no laila, ‘imi ihola läua i mea e walea ai ‘o Kawelo. Pi‘i akula läua i ke kälai wa‘a, a ho‘i maila, käpili a pa‘a, hä‘awi akula iä Kawelo, hoehoe ihola ‘o Kawelo i uka i kai o Wailua, a lilo ihola ia i mea nanea iä ia i nä lä a pau loa.
Ma këia hana a Kawelo, ‘ike maila o Kauahoa i kä Kawelo mea nanea, he wa‘a, hana ihola ia i lupe ho‘olele näna, a ho‘olele a‘ela, a ‘ike ‘o Kawelo i këia mea, makemake ihola ia, ho‘i akula ‘ölelo i nä kupuna e hana i lupe näna. A hana ihola nä kupuna o Kawelo i lupe näna, a pa‘a, ho‘olele a‘ela ‘o Kawelo i käna lupe, a ‘ike ‘o Kauahoa ho‘olele pü a‘ela i nä lupe a läua. Ma këia lele like ‘ana o nä lupe a läua, hihia a‘ela kä Kawelo lupe me kä Kauahoa, a moku ihola kä Kauahoa lupe, a lilo akula i ka makani, a hä‘ule i Koloa ma ke komohana; ‘o kahi i hä‘ule ai, ‘o Kaho‘oleinäpe‘a, a hiki i këia lä, no ka hä‘ule ‘ana o ka pe‘a a Kauahoa, këlä inoa o ia wahi.
Ma këia moku ‘ana o ka lupe a Kauahoa iä Kawelo, nänä akula ‘o Kawelo i ko Kauahoa ki‘i mai e pepehi iä ia, a li‘uli‘u, no‘ono‘o ihola ‘o Kawelo, ‘a‘ole nö e pakele ‘o Kauahoa iä ia, inä läua e kaua ma hope, no ka mea, he nui ‘o Kauahoa, he ‘u‘uku ‘o Kawelo, akä, ua maka‘u na‘e ‘o Kauahoa iä Kawelo.
A ma hope o ka ho‘olele lupe, ho‘okahekahe wai ihola läua, a ‘oi akula nö ko Kawelo i mua o Kauahoa, no laila, no‘ono‘o ihola nö ‘o Kawelo, ‘a‘ole nö e pakele ‘o Kauahoa iä ia ma hope aku ke kaua. ‘O Kawelo a me Kauahoa, ‘a‘ole läua i ka‘awale aku, ua pili nö ma ka hänau ‘ana, a pëlä nö ke ali‘i ‘o ‘Aikanaka, ua pili nö iä läua, no laila, lilo ‘o ‘Aikanaka i kaikua‘ana haku no läua. Ma nä mea a pau a ‘Aikanaka e ‘ölelo mai ai, ma laila läua e ho‘olohe ai, inä he kui lei, a he mea ‘ë a‘e paha, ‘a‘ole a läua hö‘ole, he ‘ae wale nö.
Iä Kawelo mä e noho ana i Wailua me ‘Aikanaka mä, holo maila nä kaikua‘ana o Kawelo me ko läua mau küpuna, mai Kaua‘i mai a noho i Waikïkï ma O‘ahu nei. ‘O Käkuhihewa ke ali‘i o O‘ahu nei e noho ana ia wä, a aia ho‘i me Kakuhihewa, he kanaka ikaika loa i ka mokomoko. A ‘o ua kanaka lä, ‘o ia ka hoa mokomoko o nä kaikua‘ana o Kawelo, ‘a‘ole na‘e he hina i nä kaikua‘ana o Kawelo. A he mea mau i nä kaikua‘ana o Kawelo ka he‘enalu, i ka nalu ‘o Kalehuawehe, a pau ka he‘enalu, ho‘i akula a ka muliwai o ‘Äpuakehau ‘au‘au, a pau, ho‘i akula a ka hale mokomoko, ‘a‘ole na‘e he hina ‘o ke kanaka o Kakuhihewa i nä kaikua‘ana o Kawelo.
Ma këia noho ka‘awale ‘ana o nä kaikua‘ana o Kawelo i O‘ahu nei, hü a‘ela ke aloha i nä küpuna o läkou e noho ana me Kawelo i Wailua, no laila, holo maila nä küpuna me Kawelo i O‘ahu nei, a pae ma Waikïkï, ‘ike ihola i nä kaikua‘ana, a noho ihola i laila. Ma këia noho‘ana i laila, mahi‘ai ‘o Kawelo, a moe ihola i laila i ka wahine, ‘o ia ‘o Känewahineikiaoha, kaikamahine a Kalonaikaha‘ilä‘au, a noho pü ihola läua he käne a he wahine.
Iä Kawelo e mahi‘ai ana, lohe akula ia i ka pihe ‘uä o kai, ‘uä ka pihe a ha‘alele wale, a laila, nïnau aku ‘o Kawelo i nä küpuna: "He aha këlä pihe o kai e ‘uä mai nei?" ‘Ï maila nä küpuna: "Ou kaikua‘ana; hele akula i ka he‘enalu, a ho‘i maila mokomoko me ke kanaka ikaika ‘o Kakuhihewa, a hina ihola kekahi, ‘uä a‘ela, a no laila këlä pihe äu e lohe la i ka ‘uä." A lohe‘o Kawelo, ‘oli‘oli ihola ia e iho e ‘ike, akä, ‘a‘ohe ‘ae o nä küpuna ona, no laila, i kekahi lä, iho akula ‘o Kawelo ma kona mana‘o a hiki i kai, e he‘enalu ana nä kaikua‘ana a me ka lehulehu i ka nalu ‘o Kalehuawehe. Nonoi akula ‘o Kawelo i papa nona, a loa‘a maila, ‘au akula ia i ka he‘enalu a loa‘a nä kaikua‘ana, he‘e ihola läkou i ka nalu, a pau ka he‘enalu ‘ana, ho‘i akula läkou a ka muliwai o ‘Äpuakehau ‘au‘au wai, a pau ka ‘au‘au ‘ana, ho‘i akula läkou i ka hale mokomoko. A hiki läkou i ka hale, kü a‘ela ‘o Kawelo me ke kanaka ikaika i ka mokomoko. ‘Ï mai nä kaikua‘ana: "He ikaika nö ‘oe e kü nei, a hina kä ho‘i maua nä mea i o‘o ka iwi, ‘ole loa aku ‘oe he ‘öpiopio?" ‘A‘ole ‘o Kawelo maliu aku i këia ‘ölelo a kona mau kaikua‘ana, kü ihola no ‘o Kawelo, a pëlä nö ho‘i ua kanaka lä. Ia wä, ‘ölelo mai ua kanaka ikaika lä iä Kawelo, penei: "Inä wau e kähea penei, 'Kahewahewa, he ua!' a laila, küla‘i käua." Ha‘i akula no ho‘i ‘o Kawelo i käna ‘ölelo ho‘oulu, penei: "Kanepua‘a! Ke nahu nei! Alia! Alia i ‘oki ka ‘äina o Kahewahewa, he ua!" Iä Kawelo e ‘ölelo ana peia, lilo ihola ka ‘ölelo mua i ke kanaka ikaika o Kakuhihewa, a i ke küla‘i ‘ana, ‘ane‘ane nö e hina ‘o Kawelo, a no ka ikaika nö o Kawelo, ‘a‘ole i hina. Ia manawa ho‘omäkaukau ‘o Kawelo i käna ‘ölelo ho‘oulu, a i ko Kawelo küla‘i ‘ana hina ihola iä ia a kau ihola ‘o Kawelo ma luna, a ‘uä a‘ela nä kanaka a pau loa.
A ‘ike nä kaikua‘ana o Kawelo, i ka hina ‘ana o ke kanaka ikaika i ko läua kaikaina, hilahila ihola läua, a ho‘i akula i ka hale me nä ‘ölelo ho‘opunipuni i nä küpuna, me ka uë, a me ka waimaka. Nïnau maila nä kupuna: "He waimaka aha këia ?" ‘Ï akula läua: "I pehi ‘ia mai nei mäua e Kawelo i ka pöhaku, no laila, e ho‘i ana mäua i Kaua‘i." A ho‘i nä kaikua‘ana o Kawelo i Kaua‘i, noho ihola ‘o Kawelo me käna wahine, a me kona pöki‘i me Kamalama. Ma hope o laila, a‘o ‘o Kawelo i ka hula, a ‘o ka loa‘a ‘ole o ia, ha‘alele ‘o Kawelo ia mea, a a‘o ihola i ke kaua me kona makuahünöwai me Kalonaikaha‘ilä‘au; a‘o ihola nö ho‘i ‘o Kamalama, a me Känewahineikiaoha. A pau ke a‘o ‘ana i ke kaua, a‘o ihola ‘o Kawelo i ka lawal‘a. ‘O Ma‘akuakeke he kumu lawai‘a a Kawelo, no Wai‘alae.
I ke kakahiaka nui, ala a‘ela ‘o Kawelo a hele akula mai Waikïkï aku, a Kaluahole, Ka‘aläwai, hiki i Wai‘alae, paha akula ‘o Kawelo penei:
E Ma‘akuakeke,
Hoa lawai‘a o Kawelo nei lä,
E ala. ua ao, ua mälamalama,
Ua hiki ka lä, aia i luna;
Lawe mai nä kïhele makau,
Me ka ipu holoholona pü mai,
Me ka ‘upena mai a käua;
E Ma‘akuakeke,
Ka hoe nakeke,
Ke kuapo‘i nakeke,
Ke kä nakeke, e ala ua ao.
Ma këia paha a Kawelo, lohe ka wahine a Ma‘akuakeke, ho‘äla akula i käna kane: "E, e ala, ‘a‘ole au i.lohe i ka le‘ale‘a o ko inoa i kou mau küpuna, ‘a‘ole ho‘i i nä mäkua, a iä Kawelo ‘akahi nö au a lohe i ka le‘a o kou inoa."
Ala a‘ela ‘o Ma‘akuakeke, ho‘omäkaukau i nä mea a pau a Kawelo i kähea mai ai, hele akula a kau i luna o ka wa‘a, a holo akula läua. Ia läua e holo ana, kähea mai ‘o Ma‘akuakeke iä Kawelo, penei:
E Kawelo-lei-makua, e pae,
E kama hana a ka lapa o Puna,
Nä maka o Häloa i luna,
Ku‘u haku, ku‘u lawai‘a ali‘i o Kaua‘i.
"Io e, io e," maila ‘o Kawelo.
‘Ölelo mai ‘o Ma‘akuakeke iä Kawelo: "Eia nö ko mäkou wahi e lawai‘a ai, loa‘a nö ka i‘a, ho‘i aku i uka, ‘o ka wahine, ‘o ke keiki." ‘Ï aku ‘o Kawelo: "‘A‘ole këia ‘o ka i‘a; aia kahi o ka i‘a, ‘o ka lae o Ka‘ena." ‘Ï hou aku ‘o Kawelo iä Ma‘akuakeke: "E noho a pa‘a i luna o ka wa‘a, o kulana." Ho‘okahi no mäpuna hoe a Kawelo, hele ana läua ma waho o Mamala, i ka lua o ka mäpuna hoe, komo i Pu‘uloa, i ke kolu, komo i Wai‘anae.
Ia läua i hiki ai i Wai‘anae, lälau akula ‘o Kawelo i ke kukui, mama ihola a pupuhi i ke kai, i malino, ‘ike ia ‘o lalo, no ka mea, he lawai‘a käkä uhu kä läua lawai‘a. Lawai‘a akula läua mai ka papa‘u a ka hohonu, ua nui nö nä i‘a i loa‘a iä läua. Ma këia holo ‘ana a läua i ka hohonu, no‘ono‘o ihola ‘o Ma‘akuakeke, e hiki ana läua i kahi o Uhumäka‘ika‘i (he i‘a kupua ia), no laila, ‘ölelo aku ‘o Ma‘akuakeke iä Kawelo ma ka paha penei:
E Kawelo-lei-makua, e pae,
E kama huna a (kala) ka lä o Puna,
Nä maka o Haloa i luna,
Ku‘u haku, ku‘u lawai‘a ali‘i o Kaua‘i.
"I oe–a, i oe–a," pëlä mai ‘o Kawelo.
‘Ï aku ‘o Ma‘akuakeke: "E ho‘i käua, ua pö." Ho‘i maila läua a hiki i Wai‘alae, hopu ihola no ‘o Kawelo i nä uhu ‘elua, ho‘okahi a Kamalama, ho‘okahi a ka wahine a Känewahineikiaoha, ho‘i maila ia a hiki i Waikïkï.
Hele akula ‘o Kawelo e ‘au‘au i ka muliwai o ‘Äpuakehau, a pau ka ‘au‘au ‘ana, ho‘i maila ia i ka hale, kähea akula i kanaka ‘ä‘ïpu‘upu‘u, iä Puikikaulelehua i ‘ai, i i‘a. Lawe maila ka ‘ä‘ïpu‘upu‘u, he kanahä ‘umeke poi, he kanahä laulau pua‘a, ‘ai ihola ‘o Kawelo a pau, ‘a‘ole i mä‘ona, kähea hou akula, e lawe hou mai, lawe hou maila nö e like me ma mua, ‘ai ihola ‘o Kawelo, a mä‘ona ihola.
A kokoke ka lä e napo‘o i lalo o ka ‘ilikai, kähea akula ia i ka wahine, iä Känewahineikiaoha:
E Känewahineikiaoha e,
Lawe ‘ia mai ka moena o Halahola,
A me ka uluna o Kaukekeha,
A me ke kapa o Ma‘aku‘iaikalani,
E nänä a‘e i ka ‘opua o ka ‘äina;
He ‘opua hao wale nei lä e Kamalama,
Ua holo ka hahana i ku‘u piko lä e!
Pau e! pau Kaua‘i i ke ahi e!
Pau e! pau Hä‘upu i ke ahi e !
Pau e! pau ‘o Kalanipu‘u i ke ahi e!
Pau e ! pau ‘o Kalalea i ke ahi e !
Pau e! pau Kahiki i ke ahi e!
Pau e ! pau Ka‘onina a ka puhi i ke ahi e !
Ke kau mai nei ka haili aloha,
O Maihuna makua o Kawelo nei la!
Ua make paha o‘u makua e!
‘Ï mai ‘o Känewahineikiaoha iä Kawelo: "‘Emo‘ole ‘oe e Kawelo i holo aku nei i Kaua‘i a ho‘i mai nei, a ‘ike i ka make ou mau mäkua." Ia wä paha hou ‘o Kawelo, penei:
Inä paha he make no kou makua,
Kulu kou waimaka i ke aloha,
Kahe lä ho‘i kou ‘üpë i lalo,
‘O ka make o ko‘u makua,
Makua o Kawelo nei lä.
Moe ihola ‘o Kawelo ia pö a ao, hele hou akula ia i Wai‘alae i käna kumu lawai‘a iä Ma‘akuakeke, a holo hou läua i ka lawai‘a.
Ma këia holo ‘ana, hiki läua i ka lae o Ka‘ena, ma Wai‘anae.
(E like me nä ‘ölelo paha mua, pëlä nö ma këia wahi, no laila, e ha‘alele ka ‘ölelo ‘ana, no ka mea i pa‘a mua, a e hele aku ma kahi i ‘ölelo ‘ole ‘ia.)
Ma këia holo ‘ana a läua i ka lawai‘a, ua nanea loa ‘o Kawelo, i ka huki i ka uhu. Iä Kawelo e lawai‘a ana, hiki maila ka ua me ka makani, a me ka ‘ino pü. A ‘ike ‘o Ma‘akuakeke i këia mau mea, koi akula ia iä Kawelo e ho‘i, no ka mea, ua ma‘a loa ‘o Ma‘akuakeke, inä e ua, a e makani, a laila, hiki ua i‘a nei ‘o Uhumäka‘ika‘i. No laila, kona koi iä Kawelo e ho‘i, ‘a‘ole na‘e he ‘ae mai ‘o Kawelo. Ua ‘ike nö ‘o Kawelo, e häläwai ana läua me këlä i‘a, me Uhumäka‘ika‘i. No laila, ho‘omau nö ia i ke külou ‘ana me ke puhi i ke kukui. Iä ia e hana ana pëlä, kä‘alo ana ‘o Uhumakaikai. A ‘ike ‘o Kawelo, ho‘omäkaukau i ka ‘upena, a hei a‘ela ‘o Uhumäka‘ika‘i, ia wä läua nei i huki ‘ia ai e ka i‘a i ka moana loa, i nänä aku ka hana iä uka o Wai‘anae ua nalowale kauhale a me ke po‘i nalu ‘ana. No laila, kähea aku ‘o Ma‘akuakeke iä Kawelo penei:
E Kaweloleimakua,
E pae e.
E kama hänau a ka lapa o Puna,
Nä maka o Häloa i luna,
Ku‘u haku, ku‘u lawai‘a ali‘i o Kaua‘i.
Kahea mai ‘o Kawelo: "I ‘oe–a, i ‘oe–a."
‘Ï aku ‘o Ma‘akuakeke: "E oki aku ka i‘a a kaua, e ho‘i käua." ‘Ölelo mai ‘o Kawelo: "E ‘oki ho‘i ka hoa paio o ka lawai‘a i ke aha?" Ia manawa, ‘äha‘i ka i‘a iä läua a nalowale ke kuahiwi ‘o Ka‘ala, a no ke komo o ke kai i loko o ka waha o ka wa‘a, i ka ikaika o ka holo a ka i‘a, moe ihola ‘o Kawelo i ka waha o ka wa‘a, a pa‘a ihola ke kai. Ia wä, ‘alawa a‘ela ‘o Ma‘akuakeke, i uka, ua nalowale ka ‘äina, ‘o O‘ahu nei, no laila, makau ihola i ka make.
Ma këia ‘äha‘i ‘ana a Uhumakaikai ia pö a ao a‘e, hö‘ea mai läua ma ka mole mai o Ni‘ihau, ‘o Manawaikeao ia wahi, ma laila mai läua a waho o Huläi‘a i Kaua‘i. A hiki läua ma laila, ‘Ï aku ‘o Ma‘akuakeke iä Kawelo: "E, ka ‘äina nui ma uka o käua; ‘o wai këia ‘äina?" ‘Ï aku ‘o Kawelo: "‘O Kaua‘i." ‘Ï aku ‘o Ma‘akuakeke iä Kawelo: "E, i noho käua a i holo käua e kaua iä Kaua‘i, a i he‘e, ‘o Kapa‘a ko‘u ‘äina." ‘Ï mai ‘o Kawelo: "Nou ia." Holo maila no läua a ma waho o Hanalei, nïnau nö ‘o Ma‘akuakeke iä Kawelo: "‘O wai këia ?" ‘Ï aku ‘o Kawelo: "‘O Hanalei ia." Nonoi mai ‘o Ma‘akuakeke: "No‘u ia ‘äina, ‘o Hanalei."
Ma hope o laila, huli maila läua a ho‘i i O‘ahu nei, mana‘o ihola ‘o Ma‘akuakeke i ko läua ola, ua ho‘i i ka ‘äina. A kokoke läua i kahi o Uhumäka‘ika‘i i hei ai i ka ‘upena, ala a‘ela ‘o Kawelo a kü i luna, kü ihola i käna pule, penei:
‘O kahi ka pö, ‘o lua ka pö,
‘O kolu ka pö, ‘o hä ka pö,
‘O lima ka pö, ‘o ono ka pö,
‘O hiku ka pö, ‘o walu ka pö,
‘O iwa ka pö, lele wale.
Ka pö kinikini,
Ka pö lehulehu.
Hänau oho pipi‘i,
Hänau oho kälole,
Hänau oho mäewaewa,
Hänau ‘o Mä‘ewa‘ewa.
E ala e ui, hei akula ‘oe,
Make akula ‘oe i ke aho ka‘alua,
I ke aho a ku‘u kupunawahine,
I hilo ai lä e, a la e–
E ho‘i ka ua a ka maka o ka lehua lä e,
Ho‘i ka opua a Kahiki noho,
Noho mai ‘ea.
A pau ka pule a Kawelo, unuhi a‘e ia iä Uhumäka‘ika‘i mai ke kai a‘e, ua make i ka pule a Kawelo. A pa‘a ua i‘a nei ‘o Uhumäka‘ika‘i, ho‘opili maila ‘o Kawelo ma ka ‘ao‘ao o ka wa‘a, mai mua a hope i ua i‘a nei.
I ka wä i make ai ‘o Uhumäka‘ika‘i, hiki maila nä ‘elele ki‘i o Kawelo mai Kaua‘i mai, nä kona kaikuahine i ho‘ouna mai. ‘O Kaweloikiako‘o a me Ko‘oakapoko, nä ‘elele näna i ki‘i mai, no ke kaulana aku o ka ikaika o Kawelo i Kaua‘i. ‘O ke kumu o këia ki‘i ‘ana mai iä Kawelo, ‘o ke pa‘i ‘ana o ‘Aikanaka i nä mäkua o Kawelo mai Hanamä‘ulu a‘e. Ma këia pa‘i ‘ana a ‘Aikanaka i nä mäkua, lawe ‘ia a‘ela ka ‘ai a me ka i‘a, a me nä pono a pau loa, a noho wale ihola läkou ‘a‘ohe ‘ai, ho‘okahi ‘ai ‘o ka ‘uku a me ka lia o ke po‘o.
I ka pa‘a ‘ana o Uhumäka‘ika‘i iä Kawelo, holo maila ‘o Kaweloikiako‘o me kekahi akua o Kawelo, ‘o Külanihehu ka inoa, holo maila läua ma luna o ko läua wa‘a, ‘o ka läua ‘ai, he mau ‘uku, ‘ehä a kekahi, ‘ehä a kekahi. Hiki läua i waenakonu o Ka‘ie‘iewaho, i ka moana ma waena o Kaua‘i a me O‘ahu, lälau ihola läua i nä ‘uku, a ‘ai ihola, ma këia ‘ai ‘ana o läua, ‘a‘ole läua i kaumaha ke akua, poina loa iä läua. Ma hope o ka läua ‘ai ‘ana puni ihola läua i ka ‘ino, no laila, lohi ihola läua, a ao ka pö; no‘ono‘o ihola läua i ke kumu o këia ‘ino, ‘o ka poina o ke akua iä läua i ka wä a läua e ‘ai ana i ka ‘uku. No laila, ho‘omana‘o a‘ela läua i ke akua ma këia pule ‘ana, penei:
‘O ‘akahi ka pö, ‘o ‘alua ka pö,
‘O ‘akolu ka pö, ‘o ‘ahä ka pö,
‘O ‘alima ka pö, ‘o ‘aono ka pö,
‘O ‘ahiku ka pö, ‘o ‘awalu ka pö,
‘O ‘aiwa ka pö, lele wale ka pö.
A pau këia pule ‘ana, mälie ihola ke kai, a holo maila läua, a ao a‘ela ‘ike maila läua i ke kuahiwi ‘o Ka‘ala, mana‘o läua i ka hiki i O‘ahu nei; ia kakahiaka a ‘aui ka lä, komo läua i Waikïkï. A hiki läua i Waikïkï, e noho ana ‘o Kamalama; nïnau akula läua iä Kawelo: "Auhea ‘o Kawelo?" ‘I<˜ mai ‘o Kamalama: "Ua holo i ka lawai‘a, mai nehinei a pö, mai neia pö a ao, ‘a‘ole i ho‘i mai." ‘Ölelo akula nä ‘elele iä Kamalama: "I ki‘i mai nei mäua iä ia aia nä mäkua lä he make wale iho nö koe, he ‘uku, he lia o ke po‘o, ka ‘ai e noho lä; no ka mea, ua lawe a‘ela ‘o ‘Aikanaka, i ka ‘äina ‘o Hanamä‘ulu, i ka ‘ai a me ka i‘a, no laila, ki‘i mai nei mäua iä Kawelo e holo i Kaua‘i."
Kena a‘ela ‘o Kamalama i kekahi mau känaka, iä Kalohipikonui, a me Kalohipikoikipüwa‘awa‘a, e ki‘i iä Kawelo. He mau känaka leo nui këia a ‘elua, inä läua e kähea i Waikïkï, ua lohe ‘o Ewa, a inä i Ewa e hea ai, ua lohe ‘o Wai‘anae, a ‘o ia ke kumu o Kamalama i ho‘ouna ai iä läua, e ki‘i iä Kawelo.
Ma mua o ko läua ki‘i ‘ana iä Kawelo, ‘ölelo aku ‘o Kamalama: "E ho‘opa‘a ‘olua i ka inoa o neia mau känaka mai Kaua‘i mai, i nïnau mai ‘o Kawelo ua loa‘a iä ‘olua, a ‘ike ‘olua iä Kawelo i kahi ‘ë, ha‘i aku ‘olua, mai oi aku ‘olua a kokoke."
Iä läua i holo ai, kahuli ihola läua, a lilo ihola läua i ke kä, i ka hoe, pëlä läua i ‘apa ai, a poina ihola ka inoa o ua mau känaka ala o Kaua‘i mai. A ‘ike läua iä Kawelo, kähea akula läua: "E Kawelo ë, ua pae mai ou mau mäkuakäne mai Kaua‘i mai." Nïnau mai ‘o Kawelo: "‘O wai ‘ea?" ‘Ï aku läua: "Ua loa‘a nö iä mäua ka inoa, holo mai nei a kahi i kahuli ai, ke kä, i ka hoe, i laila nö a poina, nalowale ka inoa; ua lohe akula nö ‘oe he makua, näu nö e no‘ono‘o iho, eia mäua ke ho‘i nei." No laila, ho‘opuka mai ‘o Kawelo i käna ‘ölelo paha, penei:
Holo ana na‘e ho‘i ‘o Hiki‘ula,
‘O Hikikea i kepakepa o ka wa‘a,
‘Ohiki ‘eli i kona lua,
‘A‘ama holo i ka malo‘o,
Pai‘ea noho i ka mawae,
Ka ula noho i ka naele,
Ka puhi lapa i ke ‘ale,
‘Öpule ka‘i i ka lä uli,
Kekë ka niho o ka halahala,
Aloha mai nei Auau ‘o Apehe,
Nä hoa noho o ‘Ulalena ë,
Kü ana ho‘i ku‘u houpo e läua lä,
I ka wä kamali‘i–ë.
He mea ‘ë ka pili–ë.
‘Ï aku ua mau wahi känaka nei: "‘A‘ohe inoa ‘ä‘ä, he inoa ‘oko‘a iho nö." Paha hou mai ana ‘o Kawelo, penei:
Kü Kila i ke ahiahi,
Moe ka pua‘a a‘aua,
Kaumaha i ke akua iä Käneikapualena,
Akua mana o ku‘u kupunakäne,
Make ka ua me ka makani,
Make ke kaiko‘o me ke kai pi‘i,
Holo akula i ka moana,
He ‘uku ke ö o nä ‘elele,
‘O Kaweloikiako‘o, ‘o Koapoko,
Muli o Malaia ku‘u makuahine,
‘O läua na‘e paha kai uka–e.
‘Ae akula ua mau wahi känaka nei: "‘Ae, ‘o ka inoa ia ou mau mäkua, a me ko akua pü nö ho‘i, ‘o Külanihehu." No ka ‘ölelo ‘ana aku a läua i ke akua, huhü loa ‘o Kawelo, a mana‘o ihola e pepehi iä läua a make, i loa‘a ke kanaka a ke akua ona. No laila, alualu maila ‘o Kawelo iä läua ma hope, a kokoke e loa‘a läua iä Kawelo, ia wä, ho‘okomo läua i ko läua wa‘a ma loko mai o ke kua‘au o Wai‘anae, a ‘ike ‘o Kawelo, hahai maila ma hope o läua. Ma këia hahai ‘ana a Kawelo ia läua, ili ihola ‘o Uhumäka‘ika‘i i kua‘au, no këia ili ‘ana o käna i‘a, ho‘iho‘i hou ‘o ia i kona wa‘a ma waho o ka hohonu. Lilo ‘o Kawelo i laila, hiki ua mau känaka nei i Waikïkï, ha‘i akula läua i ka pakele mai make iä Kawelo. I mai ‘o Kamalama: "Ua ‘ölelo aku wau iä ‘olua, mai ho‘okokoke aku ‘olua." Iä läkou e kama‘ilio ‘ana, pae maila ‘o Kawelo, ‘o Ma‘akuakeke, ‘o Uhumäka‘ika‘i, a lele a‘ela i kapa.
Kü ana ‘o Kauluiki, Kaulunui, Kauluwaho, Kaulukauloko, Kauluikiala‘ala‘a, Kaulu‘a‘ai‘ole, Kaulupämakani, ‘o këia po‘e a pau loa, me ka läkou mau ihe, he po‘e läkou i a‘o ‘ia i ka ‘ö‘ö ihe. Ia wä, ‘ö‘ö like läkou i nä ihe ia Kawelo, ‘o Kawelo ho‘i, he wai ‘au‘au ia nona. Ma këia ‘ö‘ö ihe ana, ‘ölelo mai nä ‘elele o Kaua‘i iä Kawelo: "E! ‘o ka hou ‘ë mai nö kä ‘oukou i ka ihe a kü mai, make ‘ë iho, ‘a‘ole e hiki i Kaua‘i." ‘Ï aku ‘o Kamalama: "‘O ka wai ‘au‘au ia."
Ia wä, kü maila ‘o Ka‘elehä läua ‘o Kalaumeki, a hou i ka läua mau ihe iä Kawelo, a pau kä läua ‘ö ‘ana, kähea akula ‘o Kawelo iä Kamalama ma ka paha penei:
E Kamalama iki,
Ku‘u pöki‘i e, ku‘u pöki‘i,
Lawe ‘ia mai nä wahi ihe
Kukü ‘o‘oi a käua.
Lälau ihola ‘o Kamalama iä Kapuaokekau a me Kapuaokaho‘oilo, he mau ihe läua. ‘Ï aku ‘o Kamalama iä Kawelo:
E haka kö maka i ku‘u ihe,
‘Imo kö maka lä kü ‘oe.
‘Eli‘eli ihola külana ‘o Kamalama, a hou akula i ka ihe iä Kawelo.
I ka hou ‘ana o ka ihe iä Kawelo, pä akula i ka umauma, lele a‘ela i luna a hä‘ule akula i kua‘au ma waho loa, hopu hou ‘o Kamalama i ka lua o ka ihe, a hou iä Kawelo, a laila, paha mai ‘o Kawelo, penei:
Welelau lua ana ka ihe a Kamalama i ku‘u piko,
He ‘äina aku paha ka hope ë.
A pau ka ‘ö‘ö ihe ‘ana, hele akula ‘o Kawelo e ‘au‘au i ka muliwai o ‘Äpuakëhau, a pau ka ‘au‘au ‘ana, ho‘i maila a ka hale, kënä akula i ka ‘ä‘ïpu‘upu‘u ‘ana iä Puikikaulelehua, e lawe mai i ‘ai, i i‘a. Lawe maila ia he kanahä ‘umeke poi, he kanahä laulau pua‘a, ‘ai ihola ‘o Kawelo, a mä‘ona ‘ole, ki‘i hou nö e like me ma mua, ‘ai ihola ‘o Kawelo a mä‘ona ihola.
A pau ka ‘ai ‘ana, nïnau aku ‘o Kawelo i nä makuakäne mai Kaua‘i mai: "He aha kä ‘olua huaka‘i ‘o ka hiki ‘ana mai i O‘ahu nei ?" ‘Ï mai nä makuakäne: "I ki‘i mai nei mäua iä ‘oe, aia ou mau mäkua lä, ua kïpaku ‘ia a noho i kahi ‘ë, ‘a‘ohe ‘ai, ‘a‘ohe i‘a, ho‘okahi ‘ai ‘o ka ‘uku a me ka lia o ke po‘o. No ke kuku‘i o ko ikaika i Kaua‘i, no laila, kauoha mai nei ou mäkua iä ‘oe e holo ‘oe e kaua me ‘Aikanaka, ‘o ia mäua i ki‘i maila iä ‘oe, e holo käkou."
A lohe ‘o Kawelo i këia ‘ölelo a nä ‘elele o Kaua‘i mai, kähea akula ia i käna wahine, iä Känewahineikiaoha, e ki‘i i kekahi häuna lä‘au a ko läua makuakäne i Ko‘olau, a Kalonaikaha‘ilä‘au. "O ka häuna lä‘au o Wahieloa käu e nonoi aku." ‘Ae maila ‘o Känewahineikiaoha. ‘Ï aku nö ‘o Kawelo: "Me kekahi kïko‘o pana ‘iole mai, a me ke ko‘i kua wa‘a mai, i mea kaua nä käua iä ‘Aikanaka." A pau ka ‘ölelo a Kawelo i ka wahine, pi‘i akula ‘o Känewahineikiaoha, a hala ka muliwai o ‘Äpuakëhau, a me nä niu o Kua‘aka‘a, ‘ï aku ‘o Kawelo iä Kamalama: "E ukali aku ‘oe ma hope o ka wahine a käua, i lohe ‘ia nä ‘ölelo ‘ino a ko käua makuahünöwai."
MOKUNA II.
HO‘OMAKAUKAU ‘O KAWELO IÄIA IHO NO KE KAUA ‘ANA IÄ ‘AIKANAKA.–KA HÖ‘EA ‘ANA I WAILUA, KAUA‘I.
‘O IA ko Kawelo makuahünöwai, ‘o käna kaikamahine, ‘o Känewahineikiaoha, a ‘o kä Kawelo kumu nö ia näna i a‘o i ke käkä lä‘au, a me nä ‘ano kaua ‘ë a‘e. A no ka noho i Ko‘olau, kënä aku ai ‘o Kawelo e ki‘i i ka häuna lä‘au, i ka pana ‘iole, i ke ko‘i kua wa‘a. Ma këia hele ‘ana i Ko‘olau, ma mua ‘o Känewahineikiaoha, ma hope ‘o Kamalama, ‘a‘ohe ‘ike mai o ka wahine i ke käne ‘öpio, ma këia hele ‘ana. Pëlä no‘ läua i pi‘i ai a hiki i Nu‘uanu, a laila, napo‘o ka lä, iho mua akula ‘o Känewahineikiaoha, a lalo ‘au‘au ihola, ‘o Kamalama ho‘i pe‘e ihola ia ma waho.
Ma këia hiki ‘ana i ka hale, ua hele ‘o Kalonaikaha‘ilä‘au ma mua, e kapu ‘awa ai no ke akua, he hale kapu ia i nä wahine, ‘a‘ole e komo ‘ia. Eia na‘e, ‘o ka makuahine wale nö ke noho ana, lele maila ia uë, ma këia uë ‘ana, lohe akula ke käne, ho‘ouna maila ia i ke kanaka e nïnau i ka uë, ha‘i akula ka wahine, ‘o ke kaikamahine ‘o Känewahineikiaoha. Ho‘i akula ke kanaka a hiki, ha‘i akula iä Kalonaikaha‘ilä‘au, a lohe ia, ho‘onoa a‘ela i ka pule a noa. Ho‘i maila a hiki i ka hale, nïnau akula ia i ke kaikamahine: "He aha ka huaka‘i a ku‘u kaikamahine ‘o ka hiki ‘ana mai ‘o ka pö‘ele‘ele, ‘o ke akua lapu o ke aumoe nei lä ë?" Ha‘i aku ke kaikamahine: "He huaka‘i, i ki‘i mai nei au i kekahi häuna lä‘au, ‘o ia o Wahieloa, na mäua me ku‘u käne, e holo ai i Kaua‘i e kaua me ‘Aikanaka." A laila, oli mai ‘o Kalonaikaha‘ilä‘au, penei:
E o e (‘E‘oe) kü ka häuna lä‘au a käua, i ko käne,
He kolea kö käne, he wäwae li‘ili‘i,
He ‘ülili kö käne, he holoholo kahakai,
Pä ‘ia e ke kai nui, e hina wale ana nö,
He nui pü mai‘a kö käne, kü ikaika,
He pühala kö käne, he a‘a kiolea,
Kü nö ka lä‘au a käua i ko makuakäne,
He nui nö mai luna a lalo,
E pä ke Kona, ‘a‘ole e hina,
E pä ka Moa‘e, ‘a‘ole e hina,
He hina no‘u no ke ‘a‘ali‘i kü makani, akapü (‘äka‘a pü)*.
‘Ï aku ‘o Känewahineikiaoha: "‘O nä ‘ölelo äu lä ua lohe ‘ia akula nö e ku‘u kane, ‘a‘ole e nalowale iä ia." ‘Ï mai ka makuakäne: "He keu kä ia o ka pepeiao lohe, aia ia i Kona, eia käua i Ko‘olau nei, ua lohe akula nö kä ia, kupanaha!" ‘Ï mai ke kaikamahine: "‘A‘ole e nalo i ke akua mana o ku‘u käne, ‘o Kalanikilo, ua lohe ‘ia." Nïnau hou mai ka makuakäne: "He aha ka huaka‘i nui a ku‘u kaikamahine ‘o ka hiki ‘ana mai, ‘o ke ahiahi pö‘ele‘ele, ‘o ke akua lapu o ke aumoe nei lä?" ‘Ï aku ke kaikamahine: "I ki‘i mai nei au i kekahi mau kïko‘o pana ‘iole a käua, na mäua me ku‘u käne, e holo mäua i Kaua‘i e kaua me ‘Aikanaka." A laila, oli maila ‘o Kalonaikaha‘ilä‘au, penei:
Makehewa ka ma‘i o ku‘u kaikamahine,
I ke käne pana ‘iole,
Pana i ka ‘iole a kü kä ha‘i ‘ai,
Hä‘awi mai na‘u nä ka makuahünöwai;
Pana i ka ‘iole a kü kä ha‘i ‘ai,
Näu na ka wahine e ‘ai;
Pana i ka ‘iole a kü kä ha‘i ‘ai,
Na Kamalama, na ke kaikaina punahele;
Pana i ka ‘iole a kü kä ha‘i ‘ai,
Na Käkuhihewa kahi i noho ai.
‘Ï aku ke kaikamahine: "‘O neia mau ‘ölelo äu, ua lohe akula nö ku‘u käne i këia mau ‘ölelo äu, ‘a‘ole e nalowale." ‘Ï mai ka makuakäne: "Aia nö a ‘ölelo ‘oe ka‘u mea i hänau ai, a laila, lohe ‘ia." Nïnau hou mai ka makuakäne, ‘o ke kolu ia: "He aha ka huaka‘i a ku‘u kaikamahine ‘o ka hiki ‘ana mai ?" ‘Ï aku ke kaikamahine: "I ki‘i mai nei au i ke ko‘i kua wa‘a a käua, na mäua me ku‘u kane, e holo ai i Kaua‘i e kaua me ‘Aikanaka." Ia wä oli mai ka makuakäne, penei:
Makehewa nö ho‘i ka ma‘i o ku‘u kaikamahine,
I ke käne kua wa‘a la;
Kua akula i ka wa‘a a waiho i ka nahele,
Ho‘i a‘ela a ka pua‘a a ka holona,
Pau i kälua,
Loloa hewa ka huluhulu o ka ma‘i i ke käne kua wa‘a.
Ma këia ‘ölelo a ka makuakäne pane hou aku ‘o Känewahineikiaoha "‘O neia mau ‘ölelo äu, ua lohe ‘ia akula nö e ia, ‘a‘ole e nalo." ‘Ï mai ka makuakäne: "Aia kona lohe, a he kanaka o waho, e kü mai nei, a laila, näna e lawe aku a ‘ölelo." Ma këia ‘ölelo, ua lohe ‘o Kamalama, a holo akula ma kahi ‘ë, e pe‘e ai, huli ‘ia a‘ela ‘o waho o ka hale, ‘a‘ole na‘e i loa‘a ‘o Kamalama.
A wehe a‘ela kaiao, ho‘i maila ‘o Kamalama a hiki i Nu‘uanu, nänä akula, e pi‘i mai ana ‘o Känewahineikiaoha, me ka makuakäne, a me nä kaiko‘eke, a me nä mea a pau loa.
Ho‘i ‘ë akula ‘o Kamalama a hiki i Waikïkï, a kü akula ma kapa o ka muliwai o ‘Äpuakëhau. A laila, paha maila ‘o Kawelo i nä ‘ölelo a kona makuahünöwai i ‘ölelo ai ma Ko‘olau, i käna wahine, o Känewahineikiaoha. Penei ka paha a Kawelo:
E o e (‘E‘oe) kü ka häuna lä‘au a käua, i ko käne,
He kolea kö käne, he wäwae li‘ili‘i,
He ‘ülili kö käne, he holoholo kahakai,
Pä ‘ia e ke kai nui, hina wale nö,
He nui pü mai‘a kö käne, kü ikaika,
He pühala kö kane, he a‘a kiolea,
Kü nö ka lä‘au a käua i ko makuakäne,
He nui nö mai luna a lalo,
E pä ke Kona, ‘a‘ole e hina,
E pä ka Moa‘e, ‘a‘ole e hina,
E pä ka Ho‘olua, ‘a‘ole e hina,
He hina no‘u no ke ‘a‘ali‘i kü makani,
Ala pü me ka lepo o lalo.*
A pau ka paha ‘ana a Kawelo, ‘ölelo aku o Kamalama iä Kawelo: "Kulikuli! He kanaka lohe nö kä ho‘i ‘oe, kënä ho‘i ‘oe ia‘u e hele i këlä wahi makamaka ‘ole. E ho‘i ana au e ‘ai he pöloli ko‘u." Kena akula ia i kä läua ‘ä‘ïpu‘upu‘u iä Puikikaulehua, i ‘ai, i i‘a, lawe maila ia ho‘okahi kanahä kuala pa‘a, ho‘okahi kanahä laulau pua‘a, ‘ai ihola ‘o Kamalama a mä‘ona, hiki maila ko läua makuahünöwai me ka wahine. ‘Ike maila ‘o Kawelo iä läkou, paha maila ‘o Kawelo e like me nä paha a ka makuahünöwai i Ko‘olau, e like me nä paha i ‘ölelo mua ‘ia ma këia mo‘ölelo. Ma hope o ka paha ‘ana a Kawelo, ‘ölelo aku ‘o Känewahineikiaoha i ka makuakäne, iä Kalonaikaha‘ilä‘au: "Aia ho‘i paha lä, e ‘ölelo aku ana au iä ‘oe, ‘a‘ole e nele ka lohe o ku‘u kane, no ka mea, he akua ‘ike kona ‘o Kalanikilo." ‘Ï aku ka makuakäne: "‘Ae, ‘akahi nö au a ‘ike i ke käne lohe o käu, ma Ko‘olau e ‘ölelo ai, he lohe ‘ana ko Kona nei."
‘Ölelo aku ‘o Känewahineikiaoha iä Kawelo, e ‘ai läkou a mä‘ona, a laila käkä lä‘au. Hö‘ole mai ‘o Kawelo, me ka ‘ölelo pa‘a a Kawelo i ka wahine penei: "E lepo nui auane‘i he pua‘a kälua."
Ma këia ‘ölelo a Kawelo, ukiuki ihola ka makuahünöwai, a laila, ‘ölelo akula iä Kawelo, e käkä lä‘au ‘ë ma mua, e like me kä Kawelo ‘ölelo. Kënä akula ‘o Kalonaikaha‘ilä‘au, i käna keiki, iä Mauiakekai, e kü a‘e me Kawelo e käkä lä‘au ai. A lohe ‘o Kawelo i këia kënä a kona makuahünöwai iä ha‘i, paha akula ‘o ia penei:
‘O ke kumu ‘o ka haumana,
Hele a‘e i waho ‘eä.
Eia ko Kawelo mana‘o ma këia ‘ölelo ‘ana, he mana‘o nö kona, ‘o ia nö ‘o ka makuahünöwai, no ka mea, ua ukiuki loa ia i käna mau ‘ölelo ‘ino‘ino iä ia. A no këia paha a Kawelo, ua piha loa ‘o Kalonaikaha‘ilä‘au i ka huhü iä Kawelo, no laila, kü a‘ela ia me käna lä‘au pälau, ‘o Wahie‘ekaeka ka inoa. Kü läkou lä ‘ekolu, kü ‘o Kawelo ho‘okahi. E käki‘i mai ana ‘o Kalonaikaha‘ilä‘au i käna lä‘au, e hu‘e lepo a‘e ana ‘o Kawelo i käna lä‘au, pä nö ma ka ‘ao‘ao o Kalonaikaha‘ilä‘au waiho i lalo, a kapalili akula ka mänea o ka wäwae, a laila, paha ‘o Kawelo penei:
Ke lawelawe la na‘e ho‘i,
A make akula ‘oe iä Ku‘ika‘a,
Iä Ho‘oka‘a, iä Ka‘akua, iä Ka‘aalo,
E ‘ike auane‘i ‘oe i ka nao ho‘opai a Malailua.
Ka lä‘au e wali ai ko papa ‘auwae,
E oki ai ‘o ka nao ho‘opa‘i,
E ‘ike auane‘i ‘oe ‘apöpö,
I ka moa i hänai ‘ia i ka lä ë!
A pu‘upu‘u ka lepo,
A ‘äka‘aka‘a ka hulu,
Me he moa kau uahi lä,
A eina ka hulu,
Ho‘okahi nö peku ‘ana a ka moamahi,
Pükö ana -- pükö ana!
Hele maila ‘o Känewahineikiaoha a nini i ka wai, iä Kalonaikaha‘ilä‘au, a pohala a‘ela, a laila, ‘ölelo akula iä Kawelo, penei: ‘O ka hahau ‘ana ihola nö ia o ka lä‘au, ‘a‘ohe wahi i koe iä ‘oe."
Ma hope o këia , kënä akula ‘o Kawelo iä Kamalama, Kalaumeki, Kauluiki mä, e holo i Pu‘uloa e noi i wa‘a iä Käkuhihewa, ke ali‘i o O‘ahu nei ia wä. A hiki läkou i Pu‘uloa, nïnau mai ‘o Käkuhihewa: "He aha kä ‘oukou?" ‘Ï aku ‘o Känewahineikiaoha: "I ki‘i mai nei mäkou i mau wa‘a no mäkou." Nïnau hou mai ‘o Kakuhihewa: "I wa‘a aha?" "I wa‘a no Kawelo e holo ai i Kaua‘i, e kaua me ‘Aikanaka." A lohe ‘o Käkuhihewa, hä‘awi maila ia i mau wa‘a no Kawelo e holo ai, no ka mea, e noho ana nö ‘o Käkuhihewa me ka maka‘u iä Kawelo, o kipi iä ia, no laila, hä‘awi i wa‘a no Kawelo e holo ai, i noho i Kaua‘i.
A loa‘a nä wa‘a, he mau kaulua, ho‘i maila läkou a pae ma Waikïkï, ho‘omäkaukau ka holo, a holo nö ia lä, ia wä, ho‘olä‘au mai ‘o Kou kekahi wahine a Kawelo e holo pü i Kaua‘i, hö‘ole aku ‘o Kawelo. Holo akula läkou mai Waikïkï aku a Wai‘anae, pae läkou ma laila, kükulu ihola läkou i ka heiau no nä akua o Kawelo, a pa‘a ka heiau, hö‘ulu‘ulu a‘ela ‘o Kawelo i nä akua ona. Eia nä akua, ‘o Käneikapualena, a me Külanihehu. Ka‘ika‘i a‘ela ‘o Kawelo i nä akua ona, a luna o ka heiau, paha akula, penei:
E Käneikapualena.
E kü e hele käua i Kaua‘i,
A ulu a noho, a noho a ulu.
Ma këia paha ‘ana a Kawelo, kolili nä ka hulu moa i luna o ka lae o ke akua ona; paha hou akula ia:
‘O ku‘u akua mana nö ho‘i,
Mai o‘u küpuna mai,
E Külanihehu, e kü,
E hele käua i Kaua‘i–a,
Maka‘u ihola këia akua,
‘O ua akua mana ‘ole nei o‘u -- a,
Mai o‘u küpuna mai -- a.
A laila, hopu ihola ‘o Kawelo i ka lä‘au äna iä Ku‘ika‘a, a paha akula, penei:
A make akula ‘oe iä Ku‘ika‘a,
Iä Ho‘oka‘a, iä Ka‘akua, iä Ka‘aalo,
E ‘ike auane‘i ‘oe i ka nao ho‘opai a Malailua.
I ka lä‘au e wali ai ko ‘auwae,
E oki ai ‘o nä kä ho‘öla,
E ‘ike auane‘i ‘oe ‘apöpö,
I ka moa i hänai ‘ia i ka lä,
A pu‘upu‘u i ka lepo,
A ‘äka‘aka‘a ka hulu;
Me he moa kau i ka uahi,
A eina ka hulu,
Ho‘okahi nö pekuna äu a ka moa i mahi lä,
Pükö -- a, pükö -- a.
A pau këia paha ‘ana a Kawelo, ia ahiahi, holo läkou mai Wai‘anae aku a waena o ke kai o Ka‘ie‘iewaho, ma waena o Waia‘nae a me Kaua‘i, hü maila ke aloha o Kawelo iä Kou, ka wahine äna i waiho ai ma Waikïkï; no laila, paha maila ‘o Kawelo, penei:
Aloha Kou e, Aloha Kou,
Ke aloha mai nei Kou ia‘u,
Ka hoa hele i ka makani,
I ka ‘äpa‘apa‘a anu o Ahulu nei,
E ualo mai ana ia‘u nä niu o Pai,
E ‘ena‘ena mai ana i ku‘u maka,
Ke ‘a‘ä o Kuamanu‘unu‘u
‘I‘i au e ki‘i, e kui, e lei -- e,
Nä ‘äkulikuli papa o Huia nei lä,
E ualo mai ana ia‘u -- e.
Ma këia paha a Kawelo, pane aku ‘o Kamalama: "Ua ‘ike nö kä ‘oe he aloha wahine kou, e noho ‘ia aku nei nö e ‘oe, ‘o wau nö lä ke holo e kaua me ‘Aikanaka."
Ma këia ‘ölelo a Kamalama, mana‘o ihola ‘o Kawelo, he ‘ölelo huhü këlä a Kamalama, no laila, paha akula ia penei: "Ko‘u ‘ike lä ho‘i auane‘i he mea hewa ia nou?"
Ma këia holo ‘ana a läkou i Kaua‘i, ‘ike mua ‘ia maila ‘o Keolewa i ka lele mai, i loko o ke ao, a laila, paha akula ‘o Kawelo:
Eia ‘o Keolewa i ka ihu o ka wa‘a ë,
Eia ‘o Keolewa i ka ihu o ka wa‘a ë.
Ia wä, pane mai nä makuakäne mai Kaua‘i mai, ‘o ia ‘o Kaweloikiako‘o mä: "Wahahe‘e ‘oe e Kawelo. ‘O kä mäkou moana nö këia e holo ai me ou mäkua, mai ke ahiahi a ao a awakea, ‘ike ‘ia aku ‘o Keolewa i ka lele mai me he manu lä i luna." Ma këia holo ‘ana a läkou, wehe maila kaiao o ke kakahiaka nui, ‘ike akula läkou iä Keolewa e lele mai ana i luna, a ‘o ka pu‘u ho‘i o Kalanipu‘u e ‘au mai ana i ke kai. A laila, ‘äpono aku läua i ka ‘ölelo a Kawelo; ma këia holo ‘ana, küpono läkou i waho o Hanamä‘ulu, ‘ölelo aku ua mau makuakäne nei iä Kawelo:
E Kaweloleimakua,
E pae ë, e pae ë,
E kama hänau a ka lapa o Puna,
Nä maka o Häloa i luna,
Ku‘u haku, ku‘u ali‘i.
E Kaweloleimakua,
Ku‘u haku, ku‘u ali‘i.
"I o–e, i o–e." ‘Ï mai iä Kawelo: "E pae käkou i ‘ane‘i, ‘ike i nä mäkua, nä kaikua‘ana, kahu i ö a hele i ke kaua."
A laila paha mai ‘o Kawelo i käna ‘ölelo paha, penei:
E Kamalama iki ku‘u pöki‘i,
I Wailua ka ihu o nä wa‘a ë
I Wailua, ë.
A lohe ‘o Kamalama i këia ‘ölelo a Kawelo, ho‘iho‘i a‘ela ia i ka ihu o nä wa‘a i Wailua, holo akula läkou a hiki i Wailua, lana pono ihola läkou ma kai o ke külanakauhale. Alaila, paha akula ‘o Kawelo i kona kaikaina, iä Kamalama, penei:
E Kamalama iki ku‘u pöki‘i,
E kei ka noho,
E hume ka malo,
E ‘ai ka ‘ai me ka i‘a.
A lohe ‘o Kamalama i këia ‘ölelo a Kawelo, kënä a‘ela ia iä luna o nä wa‘a, e ‘ai; ‘ai ihola läkou a mä‘ona. Iä läkou e lana ana ma kai o Wailua, ‘ike maila nä kanaka o luna o ka pu‘u o Nounou i këia mau wa‘a nui e lana nei, ho‘äla akula läkou iä ‘Aikanaka. A ‘ike ‘o ‘Aikanaka, ho‘ouna maila iä Ka‘ehuikiawakea käna kükini mämä loa, ‘ölelo maila ‘o ‘Aikanaka iä ia: "E iho ‘oe e nänä i këia mau wa‘a, inä he wa‘a kaua, e pae mai nö i uka, eia iho nö Kuahulu a me ‘Oni‘onikaua i lalo, nä pükaua, kaua iho nö. Inä ho‘i he mau wa‘a mäka‘ika‘i e pae mai nö, eia iho nö ‘o Kuahulu a me ‘Oni‘onikaua, aia iä läua ka ‘ai, ka i‘a, ke kapa, ka malo, ka hale." A laila, holo akula ‘o Ka‘ehuikiawakea, a hiki i kahakai, ‘au akula ia. Iä ia e ‘au aku ana, ‘ike maila ‘o Kamalama, a laila, paha maila iä Kawelo penei:
E Kaweloleimakua,
E pae ë, e pae ë,
Kama hänau a ka lapa o Puna,
Nä maka o Häloa i luna,
Ku‘u haku, ku‘u ali‘i.
"I o–e, i o–e," maila ‘o Kawelo.
Pane mai ‘o Kamalanla: "I ke kanaka a ke akua o käua, eia lä, ke ‘au mai nei." ‘Ï mai ‘o Kawelo: "‘O käu kanaka nö ia ‘o ka mana‘o ‘ana aku, ‘o ko käua pöki‘i, ‘o Ka‘ehuikiawakea."
A hiki ‘o Ka‘ehuikiawakea i nä wa‘a, pi‘i akula a hiki i luna, nïnau akula: "He mau wa‘a aha këia ?" ‘Ï mai ‘o Kamalama: "He mau wa‘a kaua." ‘Ölelo hou mai ‘o Ka‘ehuikiawakea: "A kaua, ‘o wai ka pükaua?" ‘Ölelo mai ‘o Kamalanla: "‘O wau nö." Nïnau hou ua wahi kanaka nei: "Auhea ‘o Kawelo?" "Aia nö i O‘ahu." Nïnau hou këlä: "A he aha ho‘i këia ‘ope‘ope nui i luna o ka pola o nä wa‘a?" "‘O ko mäkou mau wahi ukana nö," pëlä aku ‘o Kamalama.
A laila, kü a‘ela o Ka‘ehuikiawakea, a ke‘eke‘ehi ihola i luna o ka ‘ope‘ope, me ka ‘ölelo iho i ka ‘ope‘ope nui. Nïnau akula ia iä Kamalama: "Pehea käkou e kaua ai ?" ‘Ï mai ‘o Kamalama: "E pae mäkou a uka, a laila, häpai ‘oukou i nä wa‘a o mäkou a kau i uka, a laila, hele mäkou e ‘au‘au, a ho‘i mai, a laila, ‘ai a mä‘ona, pü‘ali nä malo a pa‘a, a laila, ia wä käkou e kaua ai." ‘Ae akula ‘o Ka‘ehuikiawakea, me ka ‘ölelo aku iä Kamalanla, "‘A‘ole e pau ke aho iä oukou, no ka mea, ua noho akula no ‘o Kawelo, ka mea i kaulana mai i ka ikaika." Ma hope o këia mau ‘ölelo ‘ana, ho‘opuka aku ‘o ia i käna ‘ölelo ho‘onäukiuki iä Kamalama, penei: "E ho‘i hou ‘oukou i O‘ahu, ‘a‘ole këia ‘o nä wa‘a e ki‘i mai ai e kaua iä Kaua‘i nei."
Aia he wa‘a nui,
He wa‘a iki, he wa‘a loa,
He wa‘a poko,
A laila, ki‘i mai e kaua iä Kaua‘i nei.
Iä läua e kama‘ilio ana i luna o nä wa‘a, pa‘a maila ‘o uka i nä känaka, me nä pükaua ‘elua, ‘o ia ‘o Kuahulu a me ‘Oni‘onikaua. ‘O nä koa ma lalo o läua, ‘elua lau kanaka ka nui, ‘a‘ole i helu ‘ia nä wahine me nä keiki.
A pae läkou i ke one, änehe mai nä kanaka e kaua, ‘ï aku ‘o Ka‘ehuikiawakea: "Alia e kaua, e häpai käkou i nä wa‘a a kau i ke one malo‘o, hele läkou nei e ‘au‘au a ho‘i mai, ‘ai a mä‘ona, pü‘ali nä malo a pa‘a, a laila, kaua käkou." ‘Ae maila nä känaka, a me nä pükaua. Häpai a‘ela läkou i nä wa‘a me ke amo i luna o nä hokua, ma loko a ma waho o nä wa‘a; ‘o Kawelo, a me Kamalama, nä mea a pau loa, eia nö i luna o nä wa‘a kahi i noho ai.
A laila, nïnau malü akula ‘o Kawelo iä Kamalama: "Eia käkou i hea ?" Pane malü mai ‘o Kamalama: "Eia käkou i ke one malo‘o, me ka mau‘u kukü." ‘Ï hou mai ‘o Kawelo iä Kamalama: "E ho‘i ‘oe ma ku‘u mau wäwae." Ho‘i a‘ela ‘o Kamalama a ma nä wawae, huki a‘ela i ka piko o ke kaula i pa‘a ai i ka ‘ope‘ope ‘ia, a hemo a‘ela ‘o Kawelo. Ia wä ala maila ‘o Kawelo me käna lä‘au pälau ‘o Ku‘ika‘a. A ‘ike nä känaka a pau e hahai ana ma waho o nä wa‘a iä Kawelo, kähea a‘ela läkou me ka leo nui: "E, make ‘oukou! Eia ‘o Kawelo ke kü nei i luna o nä wa‘a!" A lohe nä kanaka, nänä a‘ela a ‘ike iä Kawelo, kiola ihola i nä wa‘a i lalo, a pëpë ihola kekahi po‘e he nui wale, a ‘o kekahi po‘e ho‘i, no ka maka‘u nui loa iä Kawelo, ‘a‘ole e hiki ke holo. Nänä akula ‘o Kawelo iä Wailua, ua ‘ino‘ino ke one, ua mälualua, ua kahawai, ua ‘a‘ä, a laila, paha akula ‘o Kawelo i kona ‘ike ‘ana aku i nä känaka, me he haki lä a ka nalu, penei:
He mea ‘ë nei lä kaiko‘o nui o kai,
Ke ‘au‘au nei ka moana,
He kai paha no Kahinali‘i,
Ua kü ke ‘ä, ka hälelo,
Ke ahua pöhaku i Wailua nei lä,
‘O ua one maika‘i nei,
Ua mälualua, ua kahawai,
I ka pöhaku o Kaua‘i,
‘O Kaua‘i nui moku lehua,
‘Äina make kau aloha ‘ole,
Pili makamaka ‘ole iä Kawelo nei lä.
A pau këia paha ‘ana, paha hou akula nö ‘o Kawelo:
Pueo -- ë, Pueo -- ë,
Pueo ‘opili i ka ua,
Pueo kanikani i ka ua,
Pä na‘u na Kawelo,
Na ke koa i ke awakea,
He kaha pu‘e wai no Wailua,
Ke alo hiki i Kaupea,
Kuhi au ka luhi kaua,
O ‘Oni‘onikaua.
Pau nä känaka i ka lae one,
He loa‘a i loko o Ku‘ika‘a,
Ke po‘o kapu o Hihimanu,
Nau nä ku‘i -- ë;
Nau nä ku‘i -- ë.
‘O ka po‘e a pau i maka‘u ‘ole iä Kawelo, pau loa läkou i ka make i ka lä‘au pälau a Kawelo, iä Ku‘ika‘a. A make kekahi ‘ao‘ao iä Kawelo, hiö a‘ela nä wa‘a, ia hiö ‘ana, e hahau hou iho ana ‘o Kawelo i käna lä‘au pälau i kekahi ‘ao‘ao, pau loa i ka make. Ma këia make ‘ana, ua make nä pükaua ‘elua e noho ana i Wailua. Ia wä, ho‘ouna ‘o Kawelo ia Kamalama, ke kaikaina, nä keiki, ‘o Ka‘eleha, Kalaumeki, ‘o Kauluiki mä.
MOKUNA III.
HO‘OMAKA KE KAUA A KAWELO ME KO KAUA‘I PO‘E.
A LOHE ‘o Kamalama i këia ‘ölelo a Kawelo, ho‘onoho iho ia ‘ekolu mahele kaua. ‘O Ka‘eleha, a me kekahi mau koa Ulu ma kekahi ‘ao‘ao o ka wa‘a kaua; ‘o Kalaumeki a me kekahi mau koa Ulu ma kekahi ‘ao‘ao; ‘o Kamalama i waena o ke kuamo‘o kaua. I ko läkou kaua ‘ana, ‘a‘ole o läkou mea i make, eia na‘e, ua komo ka maka‘u i loko o Kauluiki mä, i nä koa o Kaua‘i. No laila, ha‘alele ihola läkou i ke kaua ‘ana, ho‘i akula a nä wa‘a o läkou.
Nïnau mai ‘o Kawelo: "Pehea ke kaua?" ‘Ölelo aku ua po‘e Ulu nei: "‘A‘ohe pono i koe, ha‘alele aku nei mäkou, ‘ane‘ane e he‘e mai kö kaikaina a me äu keiki i këlä ‘ao‘ao. No laila, ho‘i mai nei mäkou e ha‘i aku iä ‘oe, ‘o nä wa‘a no o käkou a lana aku i kai, a laila, nänä aku ‘o ka ho‘i mai o kö kaikaina, me äu keiki, akä, i make mai, ho‘i nö käkou i O‘ahu."
A lohe ‘o Kawelo i këia mau ‘ölelo a ka po‘e Ulu, ko‘o akula kona mau wäwae i ka moena a pa‘a, pa‘a a‘ela ho‘i nä lima, hakahaka o loko o ka maka moena, nänä maila o Kawelo ma laila. ‘Ike akula ia i ke koa o kona kaikaina, ‘o Kamalama, a me nä keiki, ‘ane‘ane e ‘auhe‘e këlä ‘ao‘ao, mahalo akula ia i ke koa o läkou. A ma hope, ‘ike akula ia e luku ana ‘o Kamalama mä i këlä ‘ao‘ao, a ‘o ke koena i koe, e holo aku ana i luna o ka pu‘u ‘o Nounou.
Aia ho‘i i luna o ka pu‘u o Nounou, ‘o ‘Aikanaka ke ali‘i, a me Kauahoa, ke koa ikaika o Kaua‘i. No laila, mana‘o ihola ‘o Kawelo, o make ‘o Kamalama iä Kauahoa, no laila, paha akula ia, penei:
Pau iki, pau nui,
Pau loa, pau poko,
Pau a‘u lehua i ka manu,
Ke ‘aina maila e ka manu.
Nä pua lehua i ‘aina e ka manu a koe koena,
Kalohe ua kamali‘i lä, ko lelehu,
Lehulehu maila ke one,
Hopu i ka papa he‘e i ka nalu,
Käkala e Kamalama,
‘O ‘oe lä ke ko‘i, ‘o wau ka helu ‘ai,
Pau ka pili, ‘ele ka ‘ai i ka maha,
O -- e ‘ohi ka pili,
I lalo kuli o Kamalama,
Pau ana ka ‘ai i ke poho,
Mö ka ihu i ka ‘iliohae,
Hae ka pua‘a i kona kahu,
Hae ka manö i ke kala,
Hae ka pühi i ka maunu,
‘Eu‘eu kolea i ka pupua,
Pelua kuli, hana a noho,
Iä Kuahilau ka luahi a käua,
Ka‘a i ke oho, helu päpälua,
He lä koa, he lä he‘e,
He lä malu nei e Kamalama,
Ke lolelua nei ka ihe i ka lima,
Ke ku‘i nei ka ihe i ka pali lehua,
Moa keiki, kukü ka heuheu
‘Okala ka hulu o ke ke‘a i hälala,
He püko‘a wawahi wa‘a ‘o Kamalama no Wailua nei,
Ho‘ouka ia i nä koa,
He‘e kuamo‘o me ka huna lewa,
‘Auhe‘e li‘ili‘i, ‘io‘io moa i ka nahele
I ka lï a ke ‘auhe‘e nui,
E ao ka loko e Kamalama,
Aia mai ka maha lä‘au
‘O ka o‘a o Mamalahoa.
‘O kauwila o Pu‘ukapele,
‘O ka hapupue o Ha‘alelea,
‘O Ke‘ë lä o Kalalau,
I wai ‘au‘au no Kamalama,
E Kamalama e ku‘u pöki‘i, e ho‘i.
Ma këia paha a Kawelo, ho‘i maila ‘o Kamalama a me Ka‘elehä mä läua ‘o Kalaumeki, a hiki läkou i kahi o Kawelo mä, nïnau maila ‘o Kawelo: "Pehea ke kaua?" ‘Ï aku ‘o Kamalama: "Ua pau ‘o Kuahulu mä i ka make, a ‘o nä kanaka i koe, ‘o ia nö këlä e pi‘i lä i ka pu‘u o Nounou, a ‘o ka hoahanau nö o kaua ke koa nui o luna i koe, ‘o Kauahoa."
A lohe ‘o Kawelo i këia ‘ölelo a kona kaikaina, maopopo ihola iä ia he ho‘opunipuni ‘o Kauluiki mä, mana‘o ihola ia he po‘e koa hohe wale, no laila, paha akula o Kawelo, penei:
‘A‘ole ho‘i no ‘oukou kahi aloha,
No ka pöhaku i ka‘a aku nei;
Komo hewa ko‘u wa‘a,
Pau hewa ka‘u i‘a me ka‘u ‘ai,
Pau hewa ko‘u kapa me ko‘u malo.
Kaino he koa no ka lä nui,
‘A‘ole he koa no ka lä iki;
Wahäwahä i ka lä‘au nui,
He iki ho‘i ke kïhäpai,
‘O ka noho ‘ana kä iä Kaua‘i,
Noho i kalukalu o Puna,
Lilo Puna iä Ka‘eleha,
Lilo Kona iä Kamalama,
Lilo Ko‘olau iä Kalaumeki,
Pau ka ‘äina i nä koa,
Mihi i ka hune e Kauluiki mä.
Aloha i ka ho‘i wale e nä pöki‘i ë,
Nele e nä pöki‘i i ka ‘äina ‘ole lä.
A lohe ‘o Kauluiki mä, pane akula läkou: "Kä! E aho nö kä ho‘i ka noho ‘ana me Käkuhihewa, he ‘ai i kalo mo‘a, he ‘ole loa kä ho‘i ka holo ‘ana mai nei me Kawelo. Ua pau ka ‘äina i nä koa, ‘o ke aha lä kä käkou?" No laila, mana‘o ihola läkou e ho‘i i O‘ahu nei.
MOKUNA IV.
E PILI ANA NO KA‘EHUIKIAWAKEA.
NO KAIHUPËPËNUIAMOUÖ A ME MUNO.
NO WALAHE‘EIKIO A ME MO‘OMO‘OIKIO.
‘IKE ihola ‘o Ka‘ehuikiawakea, ua make nä pükaua o lalo o Wailua, pi‘i akula ia i luna o ka pu‘u o Nounou, e ha‘i aku iä ‘Aikanaka i ka make o nä pükaua a me nä känaka o lalo. Ma këia pi‘i ‘ana o Ka‘ehuikiawakea i luna o ka pu‘u o Nounou, ‘ike akula o Kawelo, a paha akula ia iä Kamalama:
E Kamalama iki ku‘u pöki‘i,
Ku‘u pöki‘i ë, ku‘u pöki‘i.
Ö maila ‘o Kamalama: "Ö." ‘Ï aku o Kawelo: "E alualu aku ‘oe i kahi pöki‘i o käua, a wehe mai ‘oe i kahi malo, a wawa‘u aku ‘oe ma ka ‘ao‘ao, a ho‘oku‘u aku." A lohe ‘o Kamalama, alualu akula ia, a loa‘a ‘o Ka‘ehuikiawakea, a laila, kähea akula: "A make! A make!! A make ‘oe e Ka‘ehuikiawakea !!!" Ma këia mau leo pü‘iwa a Kamalama, ua maka‘u loa ‘o Ka‘ehuikiawakea, a kokoke loa e pau kona mämä. A hiki ‘o Ka‘ehuikiawakea i luna o ka pu‘u o Nounou, lälau akula ‘o Kamalama, kä‘ili a‘ela i ka malo, a wawa‘u maila i ka ‘ao‘ao, a ho‘oku‘u akula. A hiki ‘o Ka‘ehuikiawakea i mua o ‘Aikanaka, huli ihola i lalo kona alo. Nïnau maila ‘o ‘Aikanaka, penei: "A hua a pane! A pane ka waha, he ho‘olono ko ‘one‘i." ‘Ï mai ‘o Ka‘ehuikiawakea: "Ua pau loa käkou, ‘a‘ohe kanaka i koe, ua pau loa i ka make." Nïnau aku ‘o ‘Aikanaka: "‘O wai nä wa‘a ?" "‘O Kamalama ka ha‘i mua ‘ana mai i kai, i ka pae ‘ana mai i uka, ‘o Kawelo kä këia ‘ope nui e waiho nei."
KAIHUPËPËNUIAMOUO A ME MUNO.
He mau koa këia no ‘Aikanaka, i luna o ka pu‘u o Nounou kahi i noho ai. Iä Ka‘ehuikiawakea e ‘ölelo ana iä ‘Aikanaka, kü a‘ela ‘o Kaihupëpënuiamouö a me Münö, a iho akula me ko läua mau lau kanaka ‘elua. A hiki läkou i lalo, kaua ihola me Kamalama, a pau loa ihola läkou i ka make iä Kamalama mä. A koe akula ‘o Ka‘ehuikiawakea, ho‘i akula ia a luna o ka pu‘u o Nounou, ‘ölelo akula ia iä ‘Aikanaka: "Ua pau loa nä känaka i ka make, a ‘o wau wale nö koe. ‘A‘ohe nö këlä he kaua o lalo, he ahi maoli nö. Inä e hou mai ‘o Kamalama i ka ihe äna, he ‘umi känaka e kü i ka pahu ho‘okahi ‘ana, a laila ma‘alili ka ihe."
WALAHE‘EIKIO A ME MO‘OMO‘OIKIO.
Iä Ka‘ehuikiawakea e ‘ölelo ana iä ‘Aikanaka, kü maila këia mau koa ‘elua a liki i ke kaua me Kamalama. Iho akula läua me ko läua mau känaka, ho‘okahi lau.
Kaua ihola läkou, me Kamalama, Ka‘eleha, Kalaumeki, he mau känaka ikaika loa läua ma ke kaua ‘ana. He pololei kä läua ihe ke ‘ö, ‘a‘ole e hala, he kukü ka ihe, he kü ka puamau‘u, ka naonao, ka nalo, ka ‘ukulele. Ma këia kaua ‘ana, ua pau loa nä känaka i ka make, a koe nö ua mau wahi koa nei, a ho‘omau nö läua i ke kaua me Kamalama. Ma këia kaua ‘ana, ua pä ka lima o Ka‘elehä i ka lä‘au, a emi hope maila, a ho‘omau akula ‘o Kamalama me Kalaumeki i ke kaua, a ma hope emi maila ‘o Kamalama, a ‘ane‘ane nö e make, i nä wahi koa.
A ‘ike ‘o Kawelo i ka näwaliwali o Kamalama, a i ke koa o Kalaumeki a laila, paha maila ‘o Kawelo, penei:
Ia ho‘oka‘a o Kalaumeki i hope,
Pohu ke kai, malino ke au,
Ho‘olana ka wa‘a i ke po‘i,
Nalo köli‘a ka pu‘u o Kama‘e,
I ke ‘ehu o nä wäwae,
Kü akula i ke kai,
‘O ua koa nui nei, ‘o Kamalama.
A lohe ‘o Kamalama i këia paha a Kawelo, huhü ihola ‘o Kamalama, a ho‘i akula. ‘Ike maila ‘o Känewahineikiaoha i ka ho‘i ‘ana o Kamalama, ‘ölelo akula ia iä Kawelo: "E, ua huhü paha kö kaikaina iä ‘oe, eia akula ke ho‘i maila." A ‘ike ‘o Kawelo, paha akula ia penei:
Ea mai ana ke ao ua o Ko‘olau,
Ea mai ana ma Nihoa,
Ma ka mole mai o Lehua,
Ua ihola pulu ke kahawai,
Pulu a‘u lehua i ka makoa,
Kahe ka wai ke hanini nei i kai,
He mea ‘ë nei wai nui o uka.
Ke ö nei ka leo o ka piha‘ä,
Na ku‘u kaikaina punahele
Na ke koa nui, ‘o Kamalama,
E Kamalama ku‘u pöki‘i ë,
Ho‘i mai, kämau lia.
No laila paha ka ikaika ‘ole.
A lohe ‘o Kamalama i këia paha a Kawelo, huli akula ia e kaua hou, a loa‘a akula ‘o Kalaumeki, kaua ihola läkou, a he‘e ‘o Kamalama mä, a no këia he‘e ‘ana, ua hiki ke kaua i ke alo o Kawelo. A hiki ‘o Walahe‘eikio i mua o Kawelo, paha akula ‘o Kawelo, penei:
Aia ho‘i hä käu wahine o ku‘u kaikuahine,
‘O ka hänai a Malaiakalani,
‘O käu wahine ia, ‘ea?
Hö‘ole maila ‘o Walahe‘eikio iä Kawelo: "‘A‘ole paha näu e hä‘awi mai ka wahine a ke koa; ‘o ‘oe nö kä mäkou a make a‘e, ha‘i nö ‘o ‘Aikanaka iä ‘oe i luna o ka lele, puni nö ‘o Kaua‘i nei iä mäkou, ‘ai nö i kalo mo‘a." A laila, paha hou akula ‘o Kawelo, penei:
E ‘ö lä ho‘i e uha‘i ka maka o kö ihe,
A laila, pahu mai iä Kawelo.
‘Ï aku ‘o Walahe‘eikio: "‘A‘ole paha e uha‘i ka maka o ka‘u ihe iä ‘oe, no ka mea, ‘o ‘oe nö e kü mai nei, ‘o ka häkala hale, ua like, ‘a‘ole e hala këia ihe iä ‘oe ke pahu aku." a laila, paha hou ‘o Kawelo, penei:
E ‘ö lä ho‘i e hou mai ua ihe äu,
A ka‘i a‘e i ka pola o ka malo,
A kü aku i ka lepo nui,
Ho‘i aku a lohe ‘o ‘Aikanaka,
Kahi i noho ai iä Kaua‘i nei,
He ma‘i nui nou ka hilahila.
A lohe ua wahi kanaka nei, hou maila ia i käna ihe, a ‘ike ‘o Kawelo, hoaka a‘ela ia i ka ihe i ka pola o ka malo, a kü akula ka ihe i ka lepo, ‘a‘ole iä Kawelo, hilahila ihola, a holo akula. Ma këia holo ‘ana o Walahe‘eikio, mai ke alo aku o Kawelo, hahau akula ‘o Kawelo i käna lä‘au iä Ku‘ika‘a, a make ihola ‘o Walahe‘eikio.
Make këlä koa, koe ‘o Mo‘omo‘oikio, a laila, paha aku ‘o Kawelo, penei:
E Mo‘omo‘oikio -- ë,
Eia käu wahine ‘o ku‘u wahine,
‘O Känewahineikiaoha,
‘O käu wahine ia, ‘ea?
[Ma ‘anei ua like nä ‘ölelo ‘ana me ko këlä koa, me ko Walahe‘eikio, no laila, e waiho i ke käkau ‘ana ma ‘ane‘i.]
A make ihola o Walahe‘eikio a me Mo‘omo‘oikio iä Kawelo holo akula ‘o Ka‘ehuikiawakea a hiki i luna o ka pu‘u o Nounou, ‘ölelo akula iä ‘Aikanaka, i ka make o këia mau koa ‘elua. ‘Ï maila ‘o ‘Aikanaka: "‘Akahi a komo ke anu ia‘u, ua nahä akula ka hale e malu ai."
MOKUNA V.
NO KAHAKALOA.–KONA MAKE ‘ANA MA O KAWELO ALA.
IÄ Ka‘ehuikiawakea e ‘ölelo ana iä ‘Aikanaka, kü maila këia koa ‘o Kahakaloa a paha, e ‘ölelo ana, ‘a‘ole e pakele ‘o Kawelo iä ia. Wahi a Kahakaloa: "Inähea kä Kawelo a‘o ‘ana i ke koa, a käkou i noho iho nei a holo aku nei i O‘ahu, a moe akula i ke kaikamahine a Kalonaikaha‘ilä‘au; inä ‘o käna häuna lä‘au a na ka makuahünöwai ona, ‘a‘ole ia e pakele ia‘u. No ka mea, ua kaua no mäua me ka makuahünöwai ona, ua ko‘ele nä lä‘au a mäua, ‘a‘ohe make, ‘a‘ohe make." A pau ka ‘ölelo ‘ana a Kahakaloa, iho maila ia me kanahä känaka ‘elima, a hiki ia i lalo, kaua ihola läkou.
Luku maila ‘o Kamalama i nä känaka a pau loa, a koe ‘o Kahakaloa, ‘ike akula ‘o Kawelo iä Kahakaloa, paha akula ia penei:
‘O ka haka nui, ‘o ka haka iki, ‘o ka haka loa,
‘O ka haka kau a ipu,
Këia lä paha ‘ea?
‘Ï mai ‘o Kahakaloa iä Kawelo: "‘A‘ole paha i ‘ölelo ‘ia mai ko‘u inoa ‘o Kahakakauaipu; ‘o Kahakaali‘iokaua‘inei ko‘u inoa." Ia wä, kü like läua, kü ‘o Kawelo me käna lä‘au ‘o Ku‘ika‘a. Kü nö ho‘i ‘o Kahakaloa me käna lä‘au pälau, a ho‘äla i nä lä‘au pälau a läua, käki‘i maila ‘o Kahakaloa i käna lä‘au pälau, a loa‘a ihola ka ‘a‘a o Kawelo, newa akula ia. Ia wä, e hu‘e lepo a‘e ana ‘o Kawelo i käna lä‘au, ‘o Ku‘ika‘a, moku kahi manamana iki o ka wäwae, ma ia ‘ao‘ao nö, moku ka ‘ili manamana iki o ka lima, ma ia ‘ao‘ao ho‘okahi nö, moku ka welelau o ka pepeiao.
Ma hope o laila, hä‘ule ihola ‘o Kawelo i lalo, a waiho ihola. A waiho ‘o Kawelo i lalo, ‘ölelo aku ‘o Ka‘ehuikiawakea iä Kahakaloa, e hahau hou iho ‘oe i lä‘au hou, i make loa ‘o Kawelo, eia nö lä ke ‘a‘ä mai nei nä maka. A lohe ‘o Kahakaloa i këia mau ‘ölelo, pane maila ia:
Ua make he lä‘au na ka u‘i.
Ho‘okahi nö lä‘au a ka u‘i make,
O iho auane‘i a hiki i lalo iö Milu,
‘Ï aku i hahau ‘alua ‘ia e Kahakaloa.
Make ai ke koa nui ‘o Kawelo.
‘Ï aku ‘o Kahakaloa iä Ka‘ehuikiawakea: "E ho‘i käua e ‘ai a mä‘ona, a laila, iho mai au e ho‘omake i ku‘u luahi;" a laila, ho‘i akula läua. A hiki läua i luna o ka pu‘u o Nounou, ‘ölelo akula ‘o Kahakaloa: "Ua make ‘o Kawelo ia‘u. I ho‘i mai nei au e ‘ai a mä‘ona, iho hou aku e ho‘omake i ku‘u luahi." A lohe ‘o ‘Aikanaka, ho‘olale a‘ela ia i käna mau ‘ä‘ïpu‘upu‘u ‘elua, iä Kapinaonuianio, a me Nioiwawalu, ‘elua läua, püholo i ka moa a Kahakaloa. A ‘ike akula ‘o ‘Aikanaka, ua moku ka mänea ‘u‘uku o ko Kahakaloa wäwae, nïnau akula ia: "I aha ‘ia kou mänea i moku ai?" ‘Ï akula o Kahakaloa: "‘Ae, moku nö ia wahi, he kihikihi aia i waho." Nïnau hou o ‘Aikanaka: "Ko manamana lima iki ho‘i, i aha ‘ia?" "‘Ae, moku nö ia wahi, he wahi peleleu aia i waho." "Ko pepeiao?" "‘Ae, moku nö he manamana aia i luna loa."
A mo‘a ka moa, ‘ai ihola ‘o Kahakaloa a mä‘ona, pau a‘ela ka ‘ai o ka ‘umeke, päpale ihola ‘o Kahakaloa i ka ‘umeke i ke po‘o, a iho akula. A hiki i lalo, ‘ike maila ‘o Kamalama, a laila, ‘ölelo akula ia iä Kawelo: "He kanaka ‘öhule, e iho mai nei, hinuhinu launa ‘ole ka lae." ‘Ï aku ‘o Kawelo iä Kamalama: "‘A‘ole paha ia he ‘öhule, ‘o Kahakaloa, ho‘i akula ‘ai a mä‘ona, pau ka ‘ai o ka ‘umeke, kau ihola i ka ipu i ke po‘o, no laila ka hinuhinu."
A hiki ‘o Kahakaloa i mua o Kawelo, nänä akula ia iä Kawelo e noho mai ana i luna, ‘ölelo maila ‘o Ka‘ehuikiawakea, iä Kahakaloa: "Ola hou ‘o Kawelo, no laila, ‘o ‘oe ke make, ‘o ke koa, ‘a‘ole au e make, ke kükini." Kü ‘o Kawelo i luna, kü ‘o Kahakaloa i luna, a laila, kïko‘u maila ‘o Kawelo i ka lä‘au, a pä ma ka lae o Kahakaloa, nalowale ihola nä maka o Kahakaloa i ka ‘umeke äna e päpale ana i ke po‘o, a laila, hahau hou ‘o Kawelo i käna lä‘au pälau, iä Ku‘ika‘a, a make loa ihola ‘o Kahakaloa. A make ‘o Kahakaloa, ho‘i akula ‘o Ka‘ehuikiawakea i ka pu‘u o Nounou, e ha‘i iä ‘Aikanaka i ka make o Kahakaloa. A hiki i luna, nïnau maila ‘o ‘Aikanaka: "Auhea ‘o Kahakaloa?" "Ua make." ‘Ölelo mai ‘o ‘Aikanaka: "Na wai nö lä ke ola o ka mea i kau ke ‘älina. I waiho ‘ia mai nei paha a ‘ike au; ‘o kä ke ali‘i pua‘a kä ho‘i, ua moku ka pepeiao."
MOKUNA VI.
HOPOHOPO ‘O KAWELO NO KA PAIO ‘ANA IÄ IA. ‘IMI I WAHI E LILO MAI AI ‘O IA MA KE MELE. PANE ‘O KAUAHOA.
‘O KAUAHOA, ‘o ia ke koa kaulana o ‘Aikanaka i ka nui a me ke ki‘eki‘e, a ‘o ia ho‘i ke koa a Kawelo i lï ai ka ‘i‘o i ke anuanu a me ka hu‘ihu‘i o ka maka‘u, a ua ‘apo ‘ia mai ‘o Kawelo e nä kukuna weliweli o ko Kauahoa külana u‘i, a me ke koa. A no laila, ua kau ka weli.
Iä ‘Aikanaka e kama‘ilio ana no Kahakaloa i ka make iä Kawelo, lohe akula ‘o Kauahoa. Iho akula ia me käna lä‘au pälau ‘o Kahehumakua ka inoa, he koa makua ‘ole no Kahihikolo. (Ua ‘ölelo ‘ia i loko o këia mo‘ölelo he lä‘au nui loa ‘o Kahehumakua, ‘o ke kumu nö ‘o ka lau, ‘o nä lälä, inä e lawe ‘o Kauahoa, kau nö ka manu i luna a kani nö.) A ‘ike ‘o Kawelo iä Kauahoa e iho mai ana mai ka pu‘u mai o Nounou, nui launa ‘ole, malu ka lä iä Kauahoa, no ke ki‘eki‘e a me ka nui launa ‘ole. A hiki ‘o Kauahoa i mua o Kawelo, ala maila ‘o Kawelo a hopu akula i käna lä‘au ‘o Ku‘ika‘a, a me ka wahine, ‘o Känewahineikiaoha, ma ka ‘äkau, a ‘o ke kaikaina ma ka hema, ‘o nä keiki ma hope.
Ma këia kü ‘ana a Kawelo me käna lä‘au ‘o Ku‘ika‘a, nona ka loa he ‘umi anana, ua like kona lö‘ihi mai ka mänea wäwae a‘e o Kauahoa a ka piko i waena, koe a‘e ‘o luna, me he mea lä, he iwakälua anana ke ki‘eki‘e o Kauahoa. Ma këia kü ‘ana, ua ho‘opuni ‘ia ‘o Kawelo e ka weliweli o ka maka‘u iä Kauahoa. No ka mea, ‘elua wale nö ‘ano lä‘au i loa‘a iä Kawelo, ma lalo a‘e, a ma luna iho, ‘a‘ole i loa‘a iä Kawelo ka lä‘au hïkau pe‘a. No laila, no‘ono‘o ihola ‘o Kawelo i ke kaua e make ai ‘o Kauahoa iä ia, ‘a‘ole na‘e he loa‘a, a hopo ihola ia. Ma këia kü ‘ana a Kawelo, ua lö‘ihi loa ke kü ‘ana e no‘ono‘o, a loa‘a ihola kona no‘ono‘o, e kaua nö a make ma muli o ke kaua.
Hü a‘ela ke aloha o Kawelo iä Kauahoa, i ko läua wä e noho li‘ili‘i ana me ko läua kaikua‘ana haku me ‘Aikanaka. No laila, paha akula ia me ka hö‘älohaloha aku nö na‘e i ua hoahänau nei, aia ho‘i i kona mana‘o ke kaua a me ka ‘ole; penei ka paha ‘ana:
Pehu kaha ka limu o Hanalei,
Pehu ka limu i ka maka o ka ‘öpua,
Ha‘i hewa ka lima i ke kaua kamali‘i,
Eia aku ke kaua i ka hope,
Me he kü lä na ke kai hohonu,
Me ka hiwahiwa a Kauakahi,
He ‘öpu‘u ‘oe, he kakala këlä,
Na ka ‘ole ka hu‘e a ke kai ë,
Ea Kauahoa ka u‘i o Hanalei,
Ala ‘o Kamalama ka u‘i o Kualoa,
Ala ‘o Kawelo ka u‘i o Waikïkï,
Ala ‘o Ka‘elehäpuna ka u‘i o ‘Ewa,
Ala ‘o Kalaumeki ka u‘i o Wai‘anae,
Huhu‘e aku käua moe i ke awakea,
Käpae ke kaua e ka hoahänau
E waiho ia‘u i kou hoahänau
‘A‘ole ho‘i nä lä o ku‘u hö‘ike,
Ku‘u hoa hele o ka wä kamali‘i,
Hoa kui lehua o Waikae‘e,
A käua e kui käne ai,
I lei no ke kaikua‘ana haku o käua,
E Känewahineikiaoha,
Ko pïkoi ho‘olei ‘ia i luna.
I helua, i hele lua,
I kaupoku o Hanalei.
E ala e Hanalei.
A lohe o Känewahineikiaoha i këia paha o Kawelo, ‘o kona manawa ia i ho‘olei ai i ka pïkoi i luna, a lohe a‘ela ‘o Kawelo i ka nakeke ‘ana o luna, nänä a‘ela ia e lele ana ka pïkoi, a laila, paha hou a‘ela ‘o Kawelo, penei:
Hanalei ‘äina anuanu, ‘äina koekoe,
‘Äina a ka pe‘a i noho ai,
Ea Kauahoa ka u‘i o Hanalei.
‘Ölelo maila ‘o Kauahoa: "‘A‘ole e käpae nei lä‘au iä ‘oe, i ka lä o ke kaua; ua noke ‘ia mai nei kä ho‘i mäkou e ‘oe a pau loa i ka make, a pehea e käpae ai këia lä‘au iä ‘oe? Näu nö ho‘i paha, he ma‘i nö ho‘i käu e nänä iho; a na‘u aku nö ho‘i, he ma‘i nö ho‘i ka‘u e nänä iho."
Ma këia ‘ölelo a Kauahoa, ua ho‘opuni ‘ia ‘o Kawelo i ka maka‘u a me ka weliweli no Kauahoa, akä, ho‘omana‘o nö na‘e ‘o Kawelo i ko läua wä kamali‘i, i ko läua wä e ho‘olele lupe ana me Kauahoa. Moku a‘ela kä Kauahoa lupe iä Kawelo, ‘a‘ole na‘e he huhü aku ‘o Kauahoa iä Kawelo; no laila, mana‘o nö ia e make ana nö iä ia. No laila, paha hou akula ‘o Kawelo iä Kauahoa, penei:
‘O Hanalei 'äina ua,
‘Äina anuanu, ‘äina ko‘eko‘e,
‘Äina a ka pe‘a i noho ai,
Noho ana e li‘u ana ë,
Mäewa ana ka ‘Ükiukiu o Honokoa,
I ka pali o Kalehuawehe;
Pua ka lama me ka wiliwili,
‘O ka ua lele ma waho o Mämalahoa,
‘O Kauahoa ‘o ka me‘e u‘i o Hanalei,
‘O ke kanaka a Kamalama i hopo ai ‘o Kauahoa,
He mea ‘ë ka nui - e - a!
Eia kä ho‘i ua kanaka nui
O Kaua‘i, ‘o Kauahoa.
MOKUNA VII.
KA NUI O KAUAHOA. PEPEHI ‘IA E KAWELO ME KA NEWA. HE‘E ‘O ‘AIKANAKA IÄ KAWELO.
MA ‘ANE‘I e maopopo ai iä käkou ka nui o Kauahoa, kona ki‘eki‘e a me kona laulä. ‘Ewalu kahakü. ‘Ewalu ka mana kahawai, ‘ewalu ka po‘e kaua. Eia ke ‘ano o këia mau helu. ‘Ewalu kahakü, ua like ia me nä anana he iwakälua, ‘o ia nä kapua‘i he hanele me iwakälua.
Pëlä nä mana kahawai ‘ewalu. Ua like ka nui o Kauahoa me kekahi kahawai nui, ‘ewalu ona mau manamana ma ‘ö a ma ‘ane‘i, pëlä ho‘i nä po‘e kaua ‘ewalu. Ua like ko Kauahoa ikaika a me kona nui, me ka nui o nä känaka i loko o nä po‘e ‘ewalu. Inä he kanahä ka nui o nä känaka o ia po‘e, pëlä a pau nä po‘e ‘ewalu, ‘o ia ko Kauahoa mea e like pü ai. Ua like ia me nä känaka ‘ekolu hanele me iwakälua ke ho‘onui ‘ia. Iä Kawelo e paha ana i mua o Kauahoa, nänä a‘ela ia i käna wahine ‘o Känewahineikiaoha, a paha a‘ela, penei:
E Känewahineikiaoha ë;
Kö pïkoi ho‘olei ‘ia i luna,
I helelua, i helelua,
I kaupoku o Hanalei lä.
E ala e Hanalei e,
A make ‘o Kauahoa iä ‘oe,
‘Ai a‘e iä Hanalei,
‘A‘ahu a‘e i ka päwehe o Ni‘ihau,
‘Ai lä ‘oe i ka manu o Ka‘ula.
A pau ka paha ‘ana a Kawelo, ‘ölelo akula ia i ke kaikaina iä Kamalama, me nä keiki ho‘okama ‘o Ka‘elehä läua ‘o Kalaumeki: "E, inä oukou i ‘ike i kahi e pohä ai ka lä, ma laila nö ‘oukou e kü ai, i hahau iho nö ‘o Kauahoa i ka lä‘au äna, ‘a‘ole ‘oukou e loa‘a, puka nö ‘oukou ma laila, a pakele nö."
Ma hope o këia ‘ölelo a Kawelo iä läkou, ia wä i ho‘omoe ai ‘o Kauahoa i ka lä‘au äna, lele akula ‘o Kawelo ma waho o ka hu‘a (reach) o ka lä‘au a Kauahoa, a kü ihola, ma hope mai o Kauahoa. Ia wä, külou ihola ‘o Kauahoa i lalo, a ho‘äla maila i ka lä‘au äna. Iä Kauahoa i ho‘äla ai i ka lä‘au äna, ia wä ‘o Kawelo i hahau ai i käna lä‘au pälau Ku‘ika‘a iä Kauahoa, a nahae ihola ‘o Kauahoa mai luna a lalo, a kokoke e lele loa, maka‘u ‘ë ihola ka lä‘au a Kawelo, i ka maea o ka honoä o Kauahoa. A make ihola ‘o Kauahoa, ‘o ka pau nö ia o nä koa o ‘Aikanaka i ka make.
A pö ua lä nei, ‘ölelo aku ‘o Kawelo iä Kamalama mä: "Ke pi‘i nei mäua i luna o ka pu‘u o Nounou; inä ‘oukou i nänä a‘e a ‘ä ke ahi i këia pö i luna o ka pu‘u, ua puni ‘o Kaua‘i nei iä käkou." Pi‘i akula ‘o Kawelo me käna wahine i luna o ka pu‘u o Nounou. A hiki läua i ka hülili, a laila, paha akula ‘o Kawelo, penei:
E ‘Aikanaka, ali‘i o luna nei,
E noho ana i ka pu‘u o Nounou;
E hele mai ‘oe e ‘ike käua,
A ‘ai no käua iä Kaua‘i,
A e moe i ka moena.
A lohe ‘o ‘Aikanaka i këia paha a Kawelo, ‘ölelo akula ia: "‘O Kawelo këia." Hö‘ole kekahi po‘e: "‘A‘ole ia e hiki mai, ua luhi i ke kaua i ke ao, no laila, ua hiamoe akula kona pö." ‘Ï aku ‘o ‘Aikanaka: "‘O Kawelo nö këia leo e paha mai nei." Iä läkou e ho‘opa‘apa‘a ana, paha hou maila ‘o Kawelo, penei:
‘O ‘oukou wale nö ‘ea.
‘A‘ohe mea ‘ë a‘e o luna e?
A lohe ‘o ‘Aikanaka, ha‘i akula ia: "He mau känaka nö ko ka pu‘u nei i koe. Eia nä inoa o ia po‘e:
‘O Ka‘ehuikiawakea, ‘o Wäkea 1,‘ O Wäkea, 2,
‘O Kamakaokahökü, ‘o Paoa 1, ‘O Paoa 2,
‘O Hilinuiwäwae‘ahu, ‘o Ähua 1, ‘O Ähua 2,
‘O Kapinaonui‘anio, ‘o Koinanaulu 1, ‘O Koinanaulu 2.
‘Ölelo hou mai ‘o ‘Aikanaka: "‘O nä känaka ihola no‘ ia o ka pu‘u i koe, ‘a‘ohe mähuahua, ua pau loa nä känaka i ka make" A pau ka ha‘i ‘ana aku a ‘Aikanaka iä Kawelo, ‘ölelo akula ia i käna mau kähuna, a me nä kilo, ke kuhikuhipu‘uone: "E iho au e ‘ike me Kawelo." Wahi a ‘Aikanaka i nä kahuna: "Kainö paha no Kawelo nei 'äina e kaua mai nei, ‘a‘ole ka! No‘u nö. ‘O wau nö ma luna, ‘o ia nö ma lalo." ‘Ï mai nä kähuna iä ‘Aikanaka: "Pehea ‘oe e hele aku ai e ‘ike, he ali‘i ‘oe, he kauä ia, he helu ‘elelü kona kupuna, no ka uka a‘e nei o Kulahuhu lä, ‘o Nähänaimoa ka inoa."
A lohe ‘o Kawelo i këia ‘ölelo a nä kahuna, ka‘a akula ia i ka pali, a ‘ike ‘o Känewahineikiaoha i ke ka‘a ‘ana o Kawelo i ka pali, ho‘olei akula ia i käna pïkoi, a pa‘a maila ‘o Kawelo. ‘Ï aku ‘o Känewahineikiaoha: "He aha iho nei këia ou e Kawelo?" ‘Ï mai ‘o Kawelo: "I hilahila au iä ‘oe, i ku‘u ‘ölelo ‘ia mai nei i ke kauä." ‘Ï aku ‘o Känewahineikiaoha: "Kupanaha ‘oe! Kainö e no‘ono‘o mua ‘oe a maopopo he kauä ‘i‘o; e ‘ole au e ‘ike aku nei iä ‘oe, inä ua make ‘oe." A laila, no‘ono‘o ihola ‘o Kawelo a paha akula, penei:
He ali‘i ka moa,
Kau ana ka moa i luna o ka hale,
A hï ‘ia kö po‘o e ‘Aikanaka
‘O ka moa kou mea e ala ai,
He ali‘i ka moa ë, he ali‘i.
Ma këia paha ‘ana a Kawelo, ‘ölelo aku ‘o ‘Aikanaka, i nä kähuna: "Ke ‘ölelo mai nei ‘o Kawelo, he ali‘i ka moa."
‘Ï mai nä kähuna iä ‘Aikanaka: "E ‘ölelo aku ‘oe iä Kawelo he kauä ka moa." A lohe ‘o Kawelo i këia ‘ölelo a ‘Aikanaka, paha akula ia penei:
Haku ‘ia na‘e ho‘i ka hulu o ka moa,
I kähili i mua o nä ali‘i,
Kähili ‘ia na‘e ho‘i kö kua e ‘Aikanaka;
No laila, he ali‘i ka moa.
He ali‘i ka moa e ‘Aikanaka,
‘A‘ohe kauä ë.
Ma hope o këia paha ‘ana a Kawelo, ‘a‘ohe wala‘au hou mai ‘o luna o ka pu‘u o Nounou, no ka mea, ua maka‘u läkou iä Kawelo, a ua hele malü mai ka pu‘u aku o Nounou, a uka o Hanapëpë ma Kö‘ula, a ma laila ‘o ‘Aikanaka i noho ai.
A hiki ‘o Kawelo i luna pono o ka pu‘u o Nounou, me käna wahine me Känewahineikiaoha, ‘a‘ohe ‘i‘o nö he kanaka, ‘a‘ole ho‘i ke ali‘i ‘o ‘Aikanaka. Ia wä pupuhi läua i ke ahi, a ‘ike maila ‘o Kamalama, me nä keiki, ‘o ia o Ka‘elehä me Kalaumeki.
MOKUNA VIII.
KA MAHELE ‘ANA O NÄ ‘ÄINA O KAUA‘I.–LILO ‘O ‘AIKANAKA I MEA MAHI‘AI.
A LILO ‘o Kaua‘i iä Kawelo a puni, a laila, mahele maika‘i akula ia i ka ‘äina i kona mau kökua a hoa lawehana ma ke kaua ‘ana; ‘a‘ole ‘o ia i ‘älunu a make‘e i ka ‘äina a me ka waiwai. Penei ka mahele ‘ana o Kawelo iä Kaua‘i, no Kamalama, Ka‘elehä a me Kalaumeki:
‘O Ko‘olau no Kalaumeki;
‘o Puna no Ka‘elehä;
‘o Kona no Kamalama;
‘o Kaua‘i a puni no Kawelo.
Ma këia puni ‘ana o Kaua‘i iä Kawelo, noho ihola ia ma Hanamä‘ulu, me käna wahine ‘o Känewahineikiaoha. ‘O ‘Aikanaka ho‘i, noho ihola ia ma Hanapëpë me ka ‘ilihune, ‘a‘ohe ‘äina, ‘a‘ohe hanohano, ‘a‘ohe ‘ai, ‘a‘ohe i‘a, ‘a‘ohe kapa, ‘a‘ohe hale. Ho‘okahi a ‘Aikanaka hana, ‘o ka mahi‘ai i ‘ai na läkou.
Iä ‘Aikanaka e noho ana i laila, hele akula ‘o Ka‘elehä mai Kapa‘a aku, ma ka ‘ao‘ao hikina o Kaua‘i, a hiki ma ke komohana o Kaua‘i ma Hanapëpë, kahi o ‘Aikanaka e noho ana. Ma kahi a Ka‘elehä i hiki mua ai, ma Wahiawa, i kahi o Ahulua e noho ana, i laila läua i hui ai me ‘Aikanaka; ua hele mai ia mai Ko‘ula mai a laila, i ka lawai‘a a me ka ‘au‘au kai. ‘Ike maila ‘o ‘Aikanaka iä Ka‘elehä, ho‘okipa maila ia i kahi ‘ai a me kahi i‘a, a me käna kaikamahine ‘o Kawelowai. Ma këia mau mea a ‘Aikanaka i hä‘awi mai ai iä Ka‘elehä, ua ku‘ia kona mana‘o, no ka hilahila i käna uku ‘ole e uku ai iä ‘Aikanaka.
No laila, hele mäka‘ika‘i akula ‘o Ka‘elehä a hiki i Mänä, a lei i ka pahapaha o Polihale, ho‘i maila a hiki i Wahiawa. Ma këia ho‘i ‘ana o Ka‘elehä, ‘a‘ole i kipa i ko Kamalama wahi, no ka mea, ua komo kona makemake i ke kaikamahine a ‘Aikanaka, ‘o ia ‘o Kawelowai. Ho‘i akula ‘o Ka‘elehä me ‘Aikanaka i uka o Ko‘ula, ma uka o Hanapëpë. Ma këia noho ‘ana, ua lö‘ihi ko läkou manawa i noho ai. No laila, ua hilahila ‘o Ka‘elehä i kona makuahünöwai iä ‘Aikanaka.
MOKUNA I.
KE KIPI ‘ANA O KA‘ELEHÄ, A ME ‘AIKANAKA IÄ KAWELO.–KO LÄKOU KAUA ‘ANA A ME
KA MANA‘O ‘IA ‘ANA UA MAKE ‘O KAWELO.
‘IKE akula ‘o Ka‘elehä i ka ho‘oikaika o kona makuahünöwai, ‘o ‘Aikanaka, i ka pö a me ke ao, hü a‘ela kona aloha. Nïnau akula ‘o Ka‘elehä iä ‘Aikanaka: "He nui nö ka po‘e ma hope ou, e kökua ana iä ‘oe?" ‘Ï maila ‘o ‘Aikanaka: "He nui nö." A lohe ‘o Ka‘elehä, ‘ölelo akula ia iä ‘Aikanaka: "Eia ko Kawelo kaua e make ai iä ‘oe. Ke kaua, ‘o ke kaua pöhaku, no ka mea, ‘a‘ole i a‘o ‘ia ‘o Kawelo i ka ‘alo." A lohe ‘o ‘Aikanaka i këia ‘ölelo a Ka‘elehä, lana hou kona mana‘o e kaua hou me Kawelo. A laila, ‘ölelo iho ‘o ‘Aikanaka i käna ‘ölelo kaena, penei: "Ola nä iwi i ka hunona." ‘O ke kumu o këia kipi ‘ana, ‘o ka hilahila o Ka‘elehä i kona makuahünöwai i käna waiwai ‘ole e uku aku ai. Ma ‘ane‘i e ‘ike käkou i ke aloha ‘ole o Ka‘elehä iä Kawelo, a me kona hilahila ‘ole, aloha ‘ole i kona mea näna i mälama küpono a lilo ai i ali‘i ‘aimoku no Kaua‘i.
Ma këia mau ‘ölelo a Ka‘elehä me ‘Aikanaka, ua ku‘i akula ia ‘ölelo a lohe ‘o Kawelo ma Hanamä‘ulu, ma ka hikina o Kaua‘i. Ho‘ouna akula ‘o Kawelo i ka ‘elele, e hele a loa‘a ‘o Kamalama ma Kona, e hele mai e nänä, e ho‘olohe, i ka ‘oia‘i‘o a me ka ‘ole o këia lohe. A hiki ka ‘elele i mua o Kamalama, ha‘i akula i nä ‘ölelo a kona kaikua‘ana, a Kawelo; a lohe ‘o Kamalama, hele maila ia a hiki i Waimea, a Hanapëpë, Wahiawa. Nänä akula ‘o Kamalama i ke kula o Kalae, ua lehulehu loa nä känaka e hö‘ili‘ili pöhaku ana; ‘o nä käne, ‘o nä wähine, ‘o nä keiki.
Iä Kamalama e nänä ana, häläwai maila kekahi kanaka me ia, a nïnau akula ia: "He aha ka hana a këlä lehulehu o ke kula e pa‘apü maila?" ‘Ï maila ke kanaka: "He hö‘ili‘ili pöhaku." "He pöhaku aha?" wahi a Kamalama. "He pöhaku kaua na Ka‘elehä läua ‘o ‘Aikanaka, me Kawelo." A laila, maopopo ihola iä Kamalama, he ‘oia‘i‘o nä ‘ölelo a ka ‘elele i ha‘i mai ai iä ia, a laila, emi hope akula käna ho‘i ‘ana, a hiki i ka hale, ho‘ouna akula ia i ‘elele, e ha‘i aku iä Kawelo.
A hiki akula ka ‘elele i mua o Kawelo ma Hanamä‘ulu, ha‘i akula ia iä Kawelo, i ka ho‘omäkaukau o Ka‘elehä a me ‘Aikanaka i ka pöhaku, no ke kaua hou. A lohe ‘o Kawelo i këia mau ‘ölelo, komo maila ka huhü wela loa iä Kawelo ia wä, no käna keiki no Ka‘elehä. Ia wä, hele maila ‘o Kawelo mai Hanamä‘ulu mai a hiki i Wahiawa, ma këlä ‘ao‘ao mai. ‘Ike maila ia i nä wa‘a kaua o Ka‘elehä mä, ma ke kua aku o nä ‘eho pöhaku. Aia ma nä ‘ao‘ao o ka ‘eho pöhaku, nä wahine me nä pöhaku i ka lima, a pëlä nä keiki ma kekahi ‘ao‘ao o ka ‘eho pöhaku, me nä pöhaku i ka lima. Ua mäkaukau läkou a pau loa no ke kaua ‘ana. ‘O nä mea kaua ma ko Kawelo lima, ‘o ka lä‘au pälau no äna ‘o Ku‘ika‘a, a me ka pïkoi a käna wahine, a Känewahineikiaoha. No laila, ‘alua wale nö äna mea kaua.
KE KAUA ‘ANA O KAWELO, ME KA‘ELEKÄ A ME ‘AIKANAKA MÄ.
Ma këia kaua ‘ana e ‘ike ai käkou i ke koa a me ka ikaika lua ‘ole o Kawelo, no ka mea, ho‘okahi ia, a he nui mai kona mau ‘enemi.
I ke kaua ‘ana, ‘a‘ole e hiki iä Kawelo ke alo a‘e, no ka nui loa o nä pöhaku e lele mai ana i luna ona. No laila, kü mälie ihola ‘o Kawelo i waena o nä pöhaku e hailuku ‘ia ‘ana. Ma këia hailuku ‘ana, ua pa‘a o Kawelo i nä pöhaku, ma këlä ‘ao‘ao a ma këia ‘ao‘ao, a ua like ho‘i ke ki‘eki‘e o nä pöhaku me kona ki‘eki‘e. No laila, lü a‘ela ‘o Kawelo i nä pöhaku, a hiolo ihola, ma ‘ö a ma ‘ane‘i o kona kino. I loko o ia wä a Kawelo e lü nei i nä pöhaku, lele hou maila nä pöhaku a luna, pëlä nö ka hana ‘ana a näwaliwali ‘o Kawelo. Ia wä, ua pa‘a ‘o Kawelo i nä pöhaku, mai lalo a luna loa a‘e o kono po‘o, a lilo ihola ‘o Kawelo i ‘eho pöhaku, a lilo nö ho‘i ka pöhaku i lua kupapa‘u nona ia wä. A ‘ike nä känaka a pau loa, ua pa‘a ‘o Kawelo ma lalo o nä pöhaku, mana‘o ihola läkou, ua make ‘o Kawelo, no ka nui o nä känaka e hailuku ana i nä pöhaku me ka ikaika loa. No laila, ho‘öki ihola läkou i ka hailuku ‘ana i nä pöhaku. Ki‘i akula nä känaka, a wehe a‘ela i nä pöhaku, a loa‘a ihola ke kino o Kawelo, ua palupalu loa, a ua pöholehole ka ‘ili a puni. Häpai a‘ela läkou, a hahau ihola i kona kino, a ho‘okokoke ihola ma kona ‘öpü e ho‘olono ana, i ka make loa, a i ka make ‘ole. A maopopo ihola iä läkou, ua make ‘i‘o nö ‘o Kawelo. No laila, ho‘oholo ihola läkou, ‘o ‘Aikanaka ke ali‘i o Kaua‘i a puni.
Ma këia hailuku ‘ia ‘ana o Kawelo, he mea kupanaha loa ia ma ka no‘ono‘o ‘ana iho, i ko Kawelo make ‘ole i loko o këia kaua ‘ana. Ua ‘u‘uku loa kona wahi ola i koe, ‘a‘ole nui loa, a he wahi hanu ‘u‘uku nö ho‘i i koe i loko ona, ‘a‘ole na‘e he ‘ike ‘ia, no laila, ua pakele ‘o ia i ka pepehi maoli ‘ia e kona mau ‘enemi. He wahi ma‘alea nö ia o Kawelo, ma ka wä i huli ‘ia ai kona hanu e nä ‘enemi.
MOKUNA TEN
KA UNU A ‘AIKANAKA.–OLA HOU ‘O KAWELO.–LUKU ‘O IA I KONA MAU HOA PÄONIONI, A LILO HOU ‘O IA I ALI‘I NO KAUA‘I.
‘O KA unu, he lele ia e kau ai ke kanaka, a me ka pua‘a, ka mai‘a, ka i‘a, ka ‘awa, a me nä mea a pau loa. Ua hana ‘o ‘Aikanaka he unu näna ma Maulili, aia ia wahi ma Koloa a hiki i këia lä. ‘A‘ole na‘e i ha‘i ‘ia i ke kanaka. A mana‘o ihola ‘o ‘Aikanaka e lawe iä Kawelo i laila e hai ai, no ka mea, he unu hou këlä, ‘a‘ole i kau ‘ia i ke kanaka ma mua. No laila, ‘auamo ‘ia akula ‘o Kawelo mai Wahiawa a hiki i Koloa. Ua lö‘ihi nö këlä mau ‘äina, ‘ane‘ane mai Honolulu aku a Luakaha, ua like me ‘eono mile.
A hiki ‘o Kawelo i laila, ho‘okomo ‘ia akula ma loko o ka pä o ka unu, me ka mana‘o o ‘Aikanaka, e waiho mai ia lä a pö, a ao, ia lä e kau ‘ia ai ‘o Kawelo i luna o ka lele, no ka mea, ua pö ia lä. No laila, ho‘omoe ‘ia ihola ‘o Kawelo, uhi ‘ia ihola a pa‘a i ka lau mai‘a. Ma këia moe ‘ana o Kawelo, ua loa‘a iä ia ka ‘olu‘olu a me ka maha no kona mau ‘eha. A ua ikaika hou kona kino e like me ma mua; no laila, no‘ono‘o ihola ia me kona mana‘o, ua hala kona wä make a me ka pö‘ino. Eia wale nö kona mana‘o ia wä, ‘o ka pepehi aku i kona mau ‘enemi a pau loa i ka make, ‘o ia no käna keiki, o Ka‘elehä, o ‘Aikanaka.
KE OLA HOU ‘ANA O KAWELo.
Ma ‘ane‘i e ‘ike ai käkou i ke ola hou ‘ana o Kawelo, a me kona lanakila ana ma luna o kona mau ‘enemi. I ka pö o Kawelo i ho‘omoe ‘ia ai me ka lau mai‘a, a like a like o ka pö, ‘o ia ka Huli‘anaokai‘a, a ‘o ke kau nö ia, loa‘a maila iä Kawelo ka ikaika a me ka ‘olu‘olu, a pau a‘ela kona ‘eha nui ‘ana. No laila, ala a‘ela ‘o ia a holoholo i ‘ö a i ‘ane‘i, e kakali ana ‘o ke ao a‘e, a e mana‘o ana nö ho‘i i ke komo mai o ‘Aikanaka a me Ka‘elehä, a me nä mea a pau loa.
‘O ko ‘Aikanaka mä wahi i moe ai, he lö‘ihi loa aku ia. Aia ho‘i, ua ho‘onoho o ‘Aikanaka he kia‘i no Kawelo, a ‘o ua kanaka ala, ua pili makamaka iä Kawelo. I ko Kawelo ala ‘ana aku, ‘ike maila ia iä Kawelo, ua ola hou. Nïnau maila ia: "‘O ‘oe nö ia?" ‘Ae maila ‘o Kawelo: "‘Ae, ‘o wau nö." Nïnau akula ‘o Kawelo i ke kia‘i: "Auhea ‘o ‘Aikanaka mä?" ‘Ï maila ke kia‘i: "Ua ho‘i i kahi e moe ai." A laila, nïnau hou akula ‘o Kawelo: "‘A‘ole na‘e paha e ho‘i hou mai." ÿÏ maila këlä: "E ho‘i hou mai ana nö i ‘ane‘i, i ke kakahiaka."
E kau ‘ia ‘oe i ka lele,
A e möhai ‘ia ‘oe na ke akua,
A i kanaka ‘oe no ka unu;
Eia kä e ola mai ana ‘oe.
‘Ï akula ‘o Kawelo i ke kia‘i: "E ala iki käua a li‘uli‘u, ho‘i au e moe. A i moe au, e uhi ‘oe ia‘u i ka lau mai‘a a pa‘a e like me ma mua, a hiki i ke ao ‘ana. E nänä ‘oe i ko läkou komo ‘ana i loko nei, a ‘ike ‘oe ua pau loa i ke komo, a laila, ki‘i a‘e ‘oe ia‘u e ho‘äla a‘e, a e luku aku au iä läkou a pau loa i ka make."
A pau ka ‘ölelo ‘ana a Kawelo i ke kia‘i, ho‘i akula ia moe, uhi akula ke kia‘i iä ia i ka lau mai‘a a pa‘a, mai nä wäwae o Kawelo a ke po‘o. Ma këia moe hou ‘ana o Kawelo, ‘a‘ole ‘o ia i hiamoe maoli, ‘a‘ole ho‘i i palaka, akä, ua maka‘ala loa ia, me ka ‘i‘ini o kona na‘au e ala a ‘ike i kona mau ‘enemi, a laila, ho‘opa‘i aku i ka make iä läkou. Ua uluhua loa ‘o Kawelo i ke ao ‘ole a‘e o ka pö, a i ke kali ‘ana iä ‘Aikanaka ma. A ao a‘ela, a hiki i ke kakahiaka nui, ‘a‘ole i hiki mai, mai laila a hiki i ke awakea ‘ana, hiki maila ‘o ‘Aikanaka mä. A ‘ike ke kia‘i ua komo ‘o ‘Aikanaka, ‘o Ka‘elehä, nä ali‘i a pau loa, nä koa, nä känaka he nui loa, nä käne, nä wähine, nä keiki, ‘a‘ohe mea koe i waho, ua pau loa i loko o ka pä o ka unu, no laila, hele malü akula ke kia‘i a ma ka ‘ao‘ao o Kawelo, häwanawana ihola penei:
E Kawelo ë, e Kawelo ë,
E ala ‘oe, e ala ‘oe,
Ua komo a‘ela ‘o ‘Aikanaka,
Ua komo ‘o Ka‘elehä,
Ua komo nä ali‘i,
Ua komo nä koa,
Ua komo nä käne,
Ua komo nä wähine,
Ua komo nä keiki,
Ua pau loa i loko nei;
E ala, e wiki ‘oe, mai lohi.
A lohe ‘o Kawelo i ka ‘ölelo a ke kia‘i, wikiwiki a‘ela ia i ke kiola i ka lau mai‘a, ma ‘ö a ma ‘ane‘i ona. Iä Kawelo e ala ana a kiola, kähea maila ke kanaka kia‘i iä loko a pau loa:
E! Ola hou ‘o Kawelo!
E! Ola hou ‘o Kawelo!
A lohe läkou i këia leo o ke kia‘i, huli maila läkou e nänä iä Kawelo, a ‘ike läkou, kau maila ka maka‘u a me ka weliweli ma luna o läkou. Ia wä i ho‘omaka hou ai läkou e kaua me Kawelo. A kokoke maila ‘o Kawelo, paha maila ia no Ka‘elehä a me ‘Aikanaka; penei ua paha lä: