Mo‘olelo Hawai‘i o

Päka‘a

a me

Küapäka‘a

MO‘OLELO HAWAI‘I O

NÄ KAHU IWIKUAMO‘O O

KEAWENUIA‘UMI

KE ALI‘I O HAWAI‘I, A ‘O NÄ MO‘OPUNA HO‘I A

--------------------------

KE KAMA‘EU NÄNA I HO‘OLAKALAKA NÄ MAKANI A PAU

O NÄ MOKUPUNI O HAWAI‘I NEI, A ‘UHAO I LOKO

O KÄNA IPU KAULANA I KAPA ‘IA ‘O KA

------------------------

‘Ohi ‘ia, hö‘ulu‘ulu, wae ‘ia a ho‘oponopono ‘ia e MOSES K. NAKUINA

7272727272

E ka Lähui Hawai‘i, mai Hawai‘i o Keawe a Kaua‘i o Mano, a welo loa aku i Ka‘ula, ka palena o nä moku, ka iwi o ku‘u iwi a me ke koko o ku‘u koko, ke kupa, ka ‘öiwi pono‘ï o ka ‘äina, Aloha ‘oukou:

He mau makahiki i hala a‘e nei, ma muli o ka ‘imi ‘ana i nä mo‘olelo Hawai‘i kahiko loa, ma ka nïnau ‘ana i ka po‘e kahiko, ua ‘ike ‘ia ko läkou waiwai inä e pa‘i buke ‘ia, a lilo i mea ho‘ona‘auao mai i ka lähui o këia au, no laila, ua ‘ohi, hö‘ulu‘ulu, wae a ho‘oponopono ‘ia ka mo‘olelo ‘o Päka‘a a me Küapäka‘a, käna keiki, a ‘o ia ka mo‘olelo mua e ho‘olauna mua ‘ia aku nei me ‘oukou, a inä e ‘apo ‘ia mai ana me ke ohohia, a laila, e ho‘opuka hou ‘ia aku ana kekahi mau mo‘olelo ‘ë a‘e.

He nui nä mana o këia mo‘olelo, a ‘o ua mau mana like ‘ole lä i loa‘a mai, ‘o ia ka i hö‘ulu‘ulu ‘ia, wae ‘ia, a ho‘oponopono ‘ia me ke akahele loa, a käkau ‘ia ma ka ‘ölelo Hawai‘i ‘oia‘i‘o maoli o ke au i hala.

Ua ‘ölelo kekahi po‘e he ka‘ao wale nö këia a ‘a‘ohe waiwai; he kuhihewa ia, no ka mea, he nui ka waiwai o këia mo‘olelo. ‘Akahi, ua käkau ‘ia ma ka ‘ölelo Hawai‘i ‘oia‘i‘o maoli o ke au kahiko. ‘Alua, ‘o nä mele, nä paha, a me nä kau i nalowale kekahi a e nalowale aku ana, ‘a‘ole loa ia e loa‘a hou inä ‘a‘ole e pa‘i buke ‘ia. ‘Akolu, ka inoa o nä makani o këlä a me këia mokupuni o ko Hawai‘i Pae ‘äina, a Teritore o Hawai‘i i këia wä. ‘Ahä, ‘o ka mea i ‘oi a‘e ma mua o nä kumu mua ‘ekolu i ha‘i mua ‘ia a‘e nei, ‘o ia ke Aloha Ali‘i ‘oia‘i‘o o nä känaka Hawai‘i i ke au i hala a hiki loa mai nö i këia au.

No laila, e ke aloha Ali‘i ‘oia‘i‘o, ke aloha Lähui ‘oia‘i‘o, ko Hawai‘i o Keawe, ko Maui o Kama, ko O‘ahu o Käkuhihewa, a me ko Kaua‘i o Mano, eia mai ‘o PÄKA‘A a me KÜAPÄKA‘A ke ‘imi akula iä ‘oukou; e ‘ike mai inä e ki‘ei aku ma ko ‘oukou mau ‘ïpuka, e hea mai a e ho‘okipa ma ko ‘oukou mau home.

MOSES K. NAKUINA

Honolulu, ‘Aperila, 1902 Mea Käkau.

MO‘OLELO HAWAI‘I O

NÄ KAHU IWIKUAMO‘O O

KEAWENUIA‘UMI

KE ALI‘I O HAWAI‘I, A ‘O NÄ MO‘OPUNA HO‘I A

-----------------------

KE KAMA‘EU NÄNA I HO‘OLAKALAKA NÄ MAKANI A PAU

O NÄ MOKUPUNI O HAWAI‘I NEI, A ‘UHAO I LOKO

O KÄNA IPU KAULANA I KAPA ‘IA ‘O KA

-----------------------

‘Ohi ‘ia, hö‘ulu‘ulu ‘ia, wae ‘ia a ho‘oponopono ‘ia e MOSES K. NAKUINA

‘O Küanu‘uanu ka makua käne o Päka‘a, a he kahu iwikuamo‘o ho‘i ‘o ia no Keawenuia‘umi, ke ali‘i o Hawai‘i, ke keiki a ‘Umi ke ali‘i, a me käna wahine, ‘o Kapukini. Ua noho aloha ‘o Küanu‘uanu me Keawenuia‘umi käna hänai a hiki i ka wä i ulu a‘e ai ka mana‘o i loko ona e hele mäka‘ika‘i ma nä mokupuni a pau o këia pae ‘äina.

I kekahi kakahiaka, ‘oiai ‘o Küanu‘uanu e lawelawe ana no nä pono kino o ke ali‘i, ua mana‘o ‘o ia ‘o ka wä küpono ia äna e noi aku ai i ke ali‘i no käna huaka‘i mäka‘ika‘i.

I ia wä ‘ï akula ‘o ia i ke ali‘i: "E ku‘u haku ali‘i, inä i aloha ‘ia mai kou kanaka, ke noi aku nei e ho‘oku‘u ‘ia mai no kekahi wä pökole no ka hele ‘ana aku e mäka‘ika‘i i kekahi o nä mokupuni ‘ë a‘e o këia pae ‘äina, ‘a‘ohe nö ‘oe e hemahema, ‘oiai, he nui kou mau kahu, a aia nö ho‘i i ka‘u hele ‘ana a i ho‘i koke mai nö ho‘i au ua pono ia, a i ho‘i koke ‘ole mai au, a ‘ike ‘oe i kou hemahema a me kou pilikia, ho‘ouna a‘e nö ‘oe i ka ‘elele a loa‘a au, ho‘i mai nö au me ‘oe."

I ka lohe ‘ana o Keawenuia‘umi i këia noi a kona kahu, ua kaumaha ihola kona mana‘o, no ka mea, ua nui ho‘i kona minamina iä ia no kona mäkaukau ma nä mea a pau e pono ai ‘o ia, akä, no kona ‘ae ‘ana mai e ho‘i mai inä e ho‘ouna ‘ia aku ka ‘elele e ki‘i iä ia, no laila, ua ‘ae aku ke ali‘i i ke noi a kona kahu, a pane akula: "He aha lä ho‘i, he nani ho‘i ia e hele ana nö ‘oe a ho‘i mai, no laila, ‘a‘ole au e ‘au‘a aku iä ‘oe; ua noho ‘oe me ka mälama maika‘i ia‘u i nä kau i hala a‘e nei a ‘a‘ole au i hemahema iä ‘oe, a ‘oiai, he hele mäka‘ika‘i käu, no laila, ke ho‘oku‘u aku nei au iä ‘oe me ka maika‘i, a na ke akua a me nä ‘aumäkua o käua e mälama maika‘i mai iä käua a hiki i ko käua hui hou ‘ana."

No ka ‘ae maika‘i ‘ana mai o ke ali‘i, no laila, ua ho‘omäkaukau koke ihola ‘o Küanu‘uanu i kona wahi kapa, malo, a me nä pono ‘ë a‘e o ka hele ‘ana, ha‘alele akula i nä ali‘i ma Waipi‘o, Hawai‘i, kau a‘ela ma luna o kekahi o nä wa‘a o ke ali‘i, a holo akula a pae ma ka malu ulu o Lele ma Lahaina, Maui.

‘Oiai, he kahu ‘o ia no ke ali‘i nui o Hawai‘i, a he koko ali‘i nö ho‘i kona, no laila, ua ho‘okipa maika‘i ‘ia ‘o ia e nä ali‘i o Maui, e noho ana ma Lahaina. E like me ke ‘ano mau o nä kahu iwi kuamo‘o o nä ali‘i, ka ‘ike i nä hana no‘eau a me nä le‘ale‘a o ke aloali‘i, no laila, ua komo pü aku ‘o ia ma ia mau hana a me nä le‘ale‘a.

I kekahi lä, ‘oiai e malino ana ke kai, a e ne‘e mälie mai ana ho‘i nä nalu kaulana o Uo, ua hö‘eu a‘ela nä kama‘äina e hele i ka he‘enalu, a ua hele pü akula ‘o Küanu‘uanu. Ma laila ‘o ia i hö‘ike ai i ka ‘ike he‘enalu o ke keiki o Hawai‘i, a ua ‘ike ‘i‘o nä ali‘i o Maui i kona ‘ike he‘enalu, no ka mea, he mio ka holo ‘ana a ke kanaka a he malo‘o ho‘i ke kino ‘a‘ohe uhi pü ‘ia e ka nalu, ‘oiai ‘o ia e holo ana i ka lala a ho‘i i ka muku. He kilakila ke külana o kona kino ke kü mai ‘o ia i luna o ka papa he‘enalu ‘oiai e pae ana, a inä ho‘i e kukuli mai, ke nänä aku ‘oe, me he manu ka‘upu lä e hehi ana i ka ‘ili o ke kai. Ua holo aku kona kaulana i ka he‘enalu a puni ka mokupuni ‘o Maui holo‘oko‘a.

He ‘elua paha malama o ko Küanu‘uanu noho ‘ana i Lahaina a ha‘alele akula ‘o ia i ia wahi, kau hou a‘ela ma kona wa‘a a holo akula a pae ma Waikïkï, O‘ahu, no ka mea, ‘o kekahi ia o nä wahi noho mau ‘ia e nä ali‘i o O‘ahu nei.

I ka lohe ‘ia ‘ana aku ua pae mai ke kahu iwi kuamo‘o o Keawenuia‘umi, ke ali‘i ‘aimoku o Hawai‘i, ua ho‘ouna maila nä ali‘i i ka ‘elele, a na ka ‘elele i lawe aku iä Küanu‘uanu a hiki i kahi a nä ali‘i e noho ana, a ho‘okipa maika‘i ‘ia akula ‘o ia, a ua pane aku ho‘i i nä nïnau e pili ana no käna ali‘i a me nä mea hou ‘ë a‘e o ke aloali‘i o Hawai‘i.

Ma muli o ke kuahaua a ke ali‘i o O‘ahu, ua lawe mai nä maka‘äinana i ka ‘ai, ka i‘a, a me nä pono ‘ë a‘e no ke kino, a ua ‘ai a ua lawa i ka lokomaika‘i o nä ali‘i a me nä maka‘äinana o O‘ahu.

A pau ko Küanu‘uanu noho ‘ana ma O‘ahu, kau hou a‘ela ‘o ia ma luna o kona wa‘a a holo akula a pae ma Kaua‘i. Hele mäka‘ika‘i a‘ela ‘o ia a puni ka mokupuni ‘o Kaua‘i, a i ka puni ‘ana o Kaua‘i iä ia, ho‘i maila ‘o ia a noho ho‘okahua hale ihola ma Kapa‘a, Kaua‘i. I ka ho‘okü‘ono‘ono ‘ana iho o kona noho ‘ana ma laila, ua nui nä käne, nä wähine a me nä keiki i kipa mai a launa pü me ia, e like me ke ‘ano i kuluma mau i nä känaka, ka pipili aku ma nä hale malihini hiki mai.

I loko o ia ‘äluka o ka po‘e i hele mai e ‘ike iä ia a e ho‘okama‘äina ho‘i, i ‘ike aku ai ‘o Küanu‘uanu i kekahi kaikamahine u‘i ‘öpiopio maika‘i, no Kapa‘a nö, a ‘o La‘amaomao kona inoa, a eia nö ke kaikamahine u‘i ho‘okahi o ia wahi. I ko läua häläwai mua loa ‘ana, ua komo ka makemake i loko ona e lawe i ua kaikamahine ‘öpiopio nei i wahine ho‘äo näna, e like me ke ‘ano mau o ka mare ‘ana o Hawai‘i nei i ia au, a ma ka ‘ao‘ao ho‘i o ke kaikamahine, ua hö‘ike mai nö ‘o ia i kona makemake a me kona ‘ae e lilo i wahine näna.

A hala nä anahulu ‘elua mai ko läua häläwai mua ‘ana, ua ho‘äo a‘ela läua a noho a käne a wahine. Ua nui nö nä ‘öpio o ia kaha i makaleho mai iä ia me ka ho‘ä‘o ‘ana e lilo iä läkou, akä, mai kahi ‘ë mai nö ke keiki o Hawai‘i a lilo akula iä ia ka mea maika‘i he wahine, he keiki ho‘i i pülama ‘ia me ka maika‘i a me ka ma‘ema‘e. He pili nä mäkua ‘o La‘amaomao i nä kähuna, no laila, he po‘e hanohano nö läkou, ‘a‘ohe na‘e i noho ‘aimoku, kalana, a ahupua‘a paha.

I ko Küanu‘uanu noho ‘ana iä Kaua‘i, ‘a‘ole ‘o ia i hö‘ike i kona ‘ano pili ali‘i, akä, ua noho nö ‘o ia ma laila me he maka‘äinana lä, no laila, i ka wä i ho‘äo ai ‘o ia me käna wahine, ua kü‘ë ‘ino loa mai nä makuahönöwai, me ka helu pü mai a me ka ‘ölelo iho, he ‘ae‘ahauka‘e. ‘A‘ole ‘o ia i noho maika‘i me ka ‘ohana o käna wahine, akä, ua ho‘omanawanui nö läua i loko o ko läua noho pilikia ‘ana.

Ua ho‘omaka akula ‘o Küanu‘uanu e mahi i ‘uala, kalo, mai‘a, kö, a me nä mea ‘ai küpono ‘ë a‘e no ko läua noho ‘ana o ia mua aku. A hala a‘ela ‘elua malama ma hope iho o ko läua ho‘äo ‘ana, kau maila nä hö‘ailona o ka ho‘ïloli keiki ‘ana ma luna o La‘amaomao. A maopopo loa a‘ela ua häpai ‘o ia, hau‘oli a‘ela läua, a mana‘o ho‘i ke ola o nä lä kaniko‘o, i ke keiki.

Ma hope iki iho o ka ‘ike ‘ia ‘ana o këia mau hi‘ona e ho‘ohau‘oli ai i ka na‘au, pae maila ka ‘elele a Keawenuia‘umi, a huli maila a loa‘a ‘o Küanu‘uanu. Ma hope o ka päna‘i aloha ‘ana, pane maila ka ‘elele: "I ki‘i mai nei au iä ‘oe, i kauoha mai nei kö haku, kö ali‘i, e ho‘i aku ‘oe, no ka mea, ua ho‘omanawanui mai nei i ka hemahema o nä kahu ona a ‘a‘ohe hiki ke ho‘omanawanui hou aku, no laila, ho‘ouna mai nei ia‘u me ke kaukau pü mai penei:

"E ‘ï aku ‘oe i ku‘u kahu ua hemahema au; he mea ‘oia‘i‘o, he nui nä kahu o‘u, akä, ‘a‘ole läkou i ma‘a i ka lawelawe ‘ana no‘u, no laila, ua pilikia au; ua lö‘ihi nö ho‘i nä lä o ka hele ‘ana ua lawa ihola nö ho‘i paha ka ‘auana ‘ana a e ho‘i mai ‘o ia e like me käna i ho‘opa‘a mua mai ai ia‘u ma mua o kona hele ‘ana."

I ka lohe ‘ana o Küanu‘uanu i këia, hü a‘ela kona aloha no käna hänai, a hälo‘ilo‘i maila ho‘i kona mau waimaka, a mihi ihola ‘o ia no kona hele ‘ana mai a hemahema ka hänai; no laila, pane akula ‘o ia i ka ‘elele:

" ‘Ae, e ho‘i aku käua i ku‘u ali‘i. Ua ho‘okama‘äina a‘e nei ho‘i ka noho ‘ana i këia ‘äina malihini, a ua ho‘äo a‘e nei au me ku‘u wahine, a ke kökö mai nei i ka ‘öpü ona; ‘auhea kä ho‘i ua mea aloha, ‘o ku‘u wahine me ku‘u keiki. ‘A‘ohe auane‘i o mäkou noho pono lä me ka ‘ohana o ku‘u wahine; e ‘auana hele ‘ana paha läua nei i ko ha‘i ‘ïpuka hale e ‘äne‘e ai i loa‘a kahi ‘ai, ‘oiai, ‘a‘ohe i o‘o kä mäua mau wahi mea kanu. ‘A‘ohe na‘e au e pa‘a ‘ia nei i ke aloha o ka wahine a me ke keiki, ‘oiai, na ku‘u hänai këia mau iwi, a he po‘o kälua ‘ia ho‘i ko‘u i ka imu, inä nö ‘o ia ka mea e nä ai ka inaina o ku‘u ali‘i, inä au e ho‘okuli i kona leo."

I ke ahiahi ‘ana iho, noho pü ihola ‘o Küanu‘uanu me käna wahine me ka hakanü, no ka mea, ua kokoke mai ko läua wä e ka‘awale ai; a i kekahi wä mehameha, ha‘i akula ‘o ia i käna wahine i kona mana‘o no ke kauoha a käna hänai ali‘i, a kauoha akula ‘o ia i käna wahine penei:

"Ke ho‘i nei au i Hawai‘i ma muli o ke kauoha a ku‘u haku, a Keawenuia‘umi, ma ka waha o ka ‘elele äna i ho‘ouna mai nei, no laila, iä ‘oe e noho iho ai i Kaua‘i nei, a i hänau mai he kaikamahine, e kapa iho nö ‘oe i ka inoa ma kou ‘ao‘ao o Kaua‘i nei, a inä na‘e ho‘i e hänau mai he keiki käne, e kapa iho ‘oe i kona inoa ‘o Päka‘a, i loa‘a ka inoa o ku‘u ali‘i, no ka päka‘a, a nakaka, a maea, a mähuna, a puahilohilo o ka ‘ili o ku‘u haku o Keawenuia‘umi i ka inu i ka ‘awa kau lä‘au o Pana‘ewa."

" ‘Akahi nö au a ha‘i i këia mea huna iä ‘oe, ‘o ia këia, ‘a‘ohe nö ho‘i au he löpä ‘ae‘ahauka‘e, akä, he kahu iwikuamo‘o au no Keawenuia‘umi." ‘Akahi nö a maopopo iä La‘amaomao he kaukau ali‘i kä käna käne.

I kahi lä a‘e, i ka mäkaukau ‘ana o nä mea a pau, honi akula ‘o Küanu‘uanu i ka ihu o käna wahine, a hä‘awi like akula i ke aloha i nä kama‘äina a pau o ka noho pü ‘ana, a kau akula ‘o ia ma ka wa‘a o ka ‘elele a ho‘i akula a pae i Hawai‘i.

I kona pae ‘ana aku, ua hui aloha hou a‘ela ‘o ia me kona haku, a me nä makamaka, a ua ho‘onoho hou ‘ia a‘e ‘o ia e ke ali‘i ma kona wahi mau, a ua hä‘awi pü ‘ia mai ho‘i kona mau ahupua‘a e like me ka wä ma mua iho ‘o kona hele ‘ana i ka mäka‘ika‘i.

I ka puni ‘ana o nä malama, ua hänau maila ‘o La‘amaomao i ke keiki, a i ka hemo ‘ana, ua ‘ike ‘ia ihola he keiki käne, no laila, ua kapa ‘ia ihola kona inoa ‘o Päka‘a e like me ke kauoha a Küanu‘uanu, kona makua käne. Ua loa‘a he mana‘olana iä La‘amaomao inä e hänau mai ke keiki, a laila, ‘o ia lä ho‘i ka mea e nä ai ka huhü o nä mäkua ona, akä na‘e, ua hä‘ule pahü ia mana‘o, no ka mea, ua mau nö ka huhü o nä mäkua, me ke kapa pü mai i ke keiki, he keiki kauä.

Ua mana‘o nö nä mäkua no ka u‘i o kä läua kaikamahine, ‘o ia lä ho‘i ka mea e loa‘a ai ‘o ke käne ‘aiahupua‘a a ‘aikalana paha, a pono lä ho‘i ka noho ‘ana o nä lä hapauea, akä, no ko La‘amaomao ho‘opa‘akikï, a häpai ma muli o ia ho‘opa‘akikï ‘ana, ‘o ia ka mea näna i ho‘okananuha i ka na‘au o nä mäkua.

I ke kä‘ala‘ala ‘ana a‘e o ke keiki, ua ho‘i akula ‘o La‘amaomao me ke keiki i ka hale o nä mäkua, akä, ua kipaku ‘ino ‘ia mai ‘o ia; no laila, ua hele aku ‘o ia a noho ma kekahi wahi lae kipapali kahakai, aia nö ma Kapa‘a, Kaua‘i, a ma laila ‘o ia i hänai ho‘okahi ai i kahi keiki äna.

I waena o ka ‘ohana a pau, he ho‘okahi kaikunäne o La‘amaomao i aloha iä ia, ‘o ia ‘o Mailou, a he mea punahele nö ho‘i kona kaikuahine iä ia ma kona wä ‘u‘uku mai a hiki wale aku nö i këia manawa, ‘oiai, ‘o ia kaikunäne nö ka mea näna i mälama a hänai i ke kaikuahine, a näna nö ho‘i e kua, hi‘i, a ha‘awe i ka wä li‘ili‘i, no laila, ua mau nö kona aloha, a i ke kïpaku ‘ino ‘ana o nä mäkua i ke kaikuahine; ua ho‘i pü aku ‘o ia a noho pü me ia ma ka lae kahakai, a kökua aku ma nä mea e pono ai ‘o ke kino a me ka mälama ‘ana i ke keiki.

‘O kä Mailou hana akamai, ‘o ke käpili manu, a ‘o ia käna hana i nä lä a pau a ma ia hana i loa‘a ai ko läua ola a me ke keiki pü. ‘O kekahi hana akamai a Mailou, ‘o ia ka ho‘opäpä, a he mäkaukau mau ho‘i ‘o ia me nä ‘ölelo ho‘ole‘ale‘a.

I kekahi wä, ua pilikia maoli nö laua, no laila, ua ho‘ouna aku ‘o La‘amaomao i ke kaikunäne e hele i kekahi mau kaikunäne ‘ë aku ona, a i nä kaikunäne a kaikaina ho‘i o ka makuahine, a me kekahi mau hoalauna ‘ë a‘e o nä mäkua i aloha mai iä läua nei, a ua ho‘olako ‘ia mai nö me nä mea a pau, ‘oiai, he aloha nö ko läkou iä La‘amaomao, akä, i mea e kü‘ë ‘ole ai me nä mäkua ona, no laila, ‘a‘ole i ho‘okipa nä makamaka iä ia ma ko läkou mau hale.

Ua hänai köko‘olua ‘o La‘amaomao a me Maikou, kona kaikunäne, iä Päka‘a, a hiki i kona manawa i nui ai, a hiki ho‘i iä ia ke ‘ölelo mai i kona makemake. I ia wä, nïnau akula ‘o Päka‘a i kona makuahine: "‘O wai ko‘u makua käne?"

Pane maila ka makuahine: "Aia nö ho‘i kou makua käne lä ‘o Mailou."

"He nui ho‘i ‘oe, a he ‘u‘uku ho‘i ‘o Maikou, a he lö‘ihi ho‘i au, ‘oiai nö na‘e au he ‘öpiopio wale nö. Me he mea lä he makua käne ‘oko‘a nö ko‘u," wahi a ke keiki.

Pa‘akikï maila nö ka makuahine, "‘A‘ole, ‘o Mailou nö kou makua käne."

Ua nïnau mau aku ‘o Päka‘a i kona makuahine no kona makua käne, e like me ia i ha‘i mua ‘ia a‘e nei, a no ka uluhua o ka makuahine i ka nïele mau aku o ke keiki, no laila, ua ha‘i maila ‘o ia i ka mea pololei, i ka ‘ï ‘ana mai:

"Kä, ‘akahi kä ho‘i kou koikoi, kai nö ho‘i ua ha‘i mua aku nö ho‘i au iä ‘oe i ka mea ‘oia‘i‘o, ‘o Mailou nö kou makua käne, ka mea näna ‘oe i mälama a hänai, a ‘o ko‘u kaikunäne pono‘ï nö ho‘i ia, akä, ‘o kou makua käne pono‘ï na‘e näna ‘oe i ‘imi iho, ‘a‘ohe ‘oe i ‘ike, a no kou päkela koi ho‘i, no laila, ke ha‘i aku nei au iä ‘oe, e nänä aku ‘oe i ka hikina i kahi a ka lä e puka mai ai, a ‘o kahi ho‘i a ka makani kama‘äina e pä maila, aia kä ho‘i i laila kou makua käne."

I ka lohe ‘ana o ke keiki i këia pane, ua noho mälie ihola ‘o ia me ka no‘ono‘o ‘ana, a ‘ike ihola ‘o ia ua pololei käna i koho mua ai, he makua käne ‘oko‘a nö kona. A ho‘omaopopo pü ihola nö ho‘i ‘o ia, ‘a‘ohe e loa‘a kona makua käne iä ia ke huli ‘o ia, no ka mea, ‘a‘ohe ona wa‘a e holo mai ai e ‘imi i kona makua käne, a ‘a‘ohe nö ho‘i ‘o ia i nui küpono no ka holo ‘ana ma nä kai ma waena o këia mau mokupuni, no laila, ua käohi mälie ihola ‘o ia i kona aloha makua a ho‘oholo ihola, ke hiki mai ka wä küpono, e huli ana ‘o ia a hiki i ka loa‘a ‘ana o kona makua käne.

I ko Päka‘a wä kamali‘i, ua hö‘ike mai ‘o ia i nä hi‘ona ‘ano ma‘alea, na‘auao, akamai, a puni hana ho‘i; ma kona hele ‘ana ma këlä a me këia wahi, a ‘ike ‘o ia i nä käne a me nä wähine e hana ana ma nä hana a läkou i mäkaukau ai, e noho ana nö ‘o ia ma laila e kia‘i ai, a ‘ike pono i ke ‘ano o nä hana like ‘ole, e like me ka mahi‘ai, käpili manu, kälai wa‘a, lawai‘a, a me nä hana akamai ‘ë a‘e a nä känaka o Hawai‘i nei i ia au.

Mai loko a‘e o nä hana a pau äna i häkilo ai, ua koho ‘o ia i ka ‘oihana lawai‘a, a ua ho‘oikaika nui ‘o ia a loa‘a mai iä ia ia ‘ike kaulana o ia wä.

I ka hiki ‘ana aku i ke kau lawai‘a mälolo, ua holo akula ka wa‘a o nä känaka i kai a ho‘i maila me ka mälolo, a hä‘awi maila ka po‘e aloha mai iä läkou nei i wahi mälolo na läkou, ‘a‘ohe ‘o ka nui, akä, ‘o kahi i‘a nö i lawa nö ka pä‘ina ho‘okahi ‘ana a‘e.

No ka ‘u‘uku o ka i‘a i loa‘a mai iä läkou nei, no laila, ua ho‘ohalahala ihola ‘o Päka‘a a nïnau akula ‘o ia iä La‘amaomao: "He aha ho‘i ko käkou mea e ‘ai mälolo ‘ole nei? A inä e loa‘a mai he loa‘a kaka‘ikahi wale nö, a ‘o këlä po‘e nö o käkou o këlä kauhale, ‘ai pinepine mai nö i ka mälolo."

"No ka moloä nö ho‘i paha o Mailou, kou wahi makua käne, aia nö a he käpili manu kä ia ala hana hoihoi, a mämä ho‘i ko ia ala mau ‘au i ke küo‘e hele i ke kuahiwi," wahi a ka makuahine.

"‘A‘ole nö anei e hiki ia‘u ke holo pü i ka lawai‘a me këlä po‘e känaka o këlä mau kauhale, mali‘a nö ho‘i o loa‘a nö ko‘u mähele mälolo?" wahi a Päka‘a.

Pane maila ka makuahine: "Me ‘oe ‘u‘uku nö lä hele aku ‘oe i ka lawai‘a, ‘o kou ‘ike ‘ole iho i ka ‘au, pehea ‘oe e pono ai, pïholo mai paha ‘oe i loko o ke kai, a ‘o kou make nö ia."

‘Ölelo hou akula ‘o Päka‘a: "Iä ‘oe e nanea ana i kauhale nei, ia‘u e ‘au‘au ana me kamali‘i i kahakai, no laila, mai maka‘u ‘oe no ko‘u pïholo aku i loko o ke kai."

I kekahi mau lä ma mua iho, ua ‘ike ‘o Päka‘a iä Mailou e holo ana ma luna o kekahi wahi wa‘a kialoa i kai, no laila, noi akula ‘o ia i ka makuahine: "A i ho‘i mai ‘o Mailou, e noi aku ho‘i ‘oe e häpai a‘e i kahi wa‘a kialoa äna i holo ai i këlä kakahiaka aku nei, i loa‘a ho‘i ko‘u wa‘a e holo aku ai i ka lawai‘a."

"He keu kä ho‘i kahi keiki koikoi ‘o ‘oe; inä pëlä ‘eä, a ‘apöpö holo pü me këlä po‘e i ka lawai‘a mälolo na käkou, i ‘ike ‘ia ho‘i ke ahu iho o käu e kënä wahi keiki wahapa‘a," wahi a La‘amaomao.

Mai kona koho ‘ana e lilo ‘o ia i lawai‘a, ua ulu i loko ona ka no‘ono‘o e hana i kekahi hana e luhi ‘ole ai ka po‘ohiwi i ka hoe i ka wa‘a, no ka mea, ua ‘ike ‘o ia i ka wä a nä känaka pü‘ä mälolo e holo ai, aia nö i ka moana kai uli, he hele nö a ‘ane uhi ‘ia nä kuahiwi o Kaua‘i e ke kai, a laila, loa‘a ka i‘a, no laila, ua ‘ike ‘o ia he hana nui ka hoe ‘ana i waho a me ka ho‘i ‘ana mai.

No laila, na ka makuahine ho‘i ka hua‘ölelo ho‘ohuake‘eo mai, e ho‘omäkaukau iho ana ho‘i këia i nä pono a pau no ka holo moana ‘ana; a ma waho a‘e o nä mea ma‘a mau, ua ki‘i akula ‘o ia a ‘oki ihola i kekahi mau wahi lä‘au nioniolo maika‘i ‘elua, he ho‘okahi anäna me ka muku ka loa, a ki‘i akula nö ‘o ia i nä pöka‘a lauhala a ka makuahine a ho‘omaka ihola e ulana i wahi moena ‘u‘uku, ma ke ‘ano huinahä, a i ka pa‘a ‘ana, näki‘i ihola ‘o ia i kekahi mau kihi ‘elua o ka moena a pa‘a i luna o ka lä‘au, a ‘o kekahi lä‘au ho‘i, näki‘i akula ‘o ia ma kekahi ki‘i o luna o ka moena a ho‘opa‘a ihola i ke kano o ia lä‘au i ka hapalua like o këlä lä‘au mua, a loa‘a ihola ke kia a me ka pe‘a ona e holo ai i ka lawai‘a mälolo, a ‘o ka ho‘okö ‘ia ‘ana këia o käna moe ‘uhane e pau ai ka luhi o ka po‘ohiwi i ka hoe.

I ke ahiahi ‘ana iho, ho‘i maila ‘o Mailou mai ke käpili manu mai me nä wahi huihui manu, unuunu ihola nö a kö‘ala a‘ela i ke ahi, a mo‘a, pä‘ina ihola läkou nei. A i ka pau ‘ana o kä läkou ‘ai ‘ana, ua kähea akula ‘o La‘amaomao iä Mailou:

"E Mailou--ë."

"Eö," wahi a Mailou.

"‘Apöpö auane‘i ‘eä, mai wikiwiki ‘oe i ka pi‘i i ke kakahiaka nui loa i käu hana e ho‘opapau nei, e häpai mua a‘e ‘olua i ko wahi ‘äpulu wa‘a no ke keiki. Ua noke iho nei ua keiki nei a käua i ke koi ia‘u i këia lä e ho‘oku‘u aku au e hele ia i ka lawai‘a mälolo, oi ‘au‘a aku nei ho‘i a ‘a‘ohe pa‘a iho. He keu aku ho‘i këia o kahi keiki koi ho‘ohu‘a nui wale. Kü lä ho‘i iä wai këia wahi keiki a ka ho‘opa‘akikï a me ka ho‘omano nui wale, ua kü nö paha i ka ‘ao‘ao o ka makua käne ona." (Poina koke ihola nö ‘o La‘amaomao i käna ho‘opa‘akikï ‘ana a lilo i wahine ho‘äo na Küanu‘uanu, a kuhi akula nö ka ‘ao‘ao o ka makua käne këia ‘e‘epa o ke keiki.)

"‘O ia ‘i‘o kä ho‘i," wahi a Mailou; "ke ‘ai nei nö ho‘i i ka i‘a he manu, a ke loa‘a mai nei nö ho‘i kä käkou mälolo mai këlä kauhale mai, ‘a‘ohe kä paha i lawa ihola ke keiki a Küanu‘uanu i ia i‘a, no laila, ke koikoi mai nei e holo i ka lawai‘a mälolo."

‘Ölelo maila ‘o Päka‘a: "Mai ‘au‘a ‘olua ia‘u, e hele au i ka lawai‘a na käkou, mali‘a ho‘i o loa‘a mai kä käkou mälolo holo‘oko‘a a mau käuna paha; ‘a‘ole ho‘i e like me këia a käkou e noho nei o ka ‘ai hakina, ‘ai pala niho, a ‘ai pala maunu ho‘i a ha‘i."

Hilahila ihola ‘o Mailou i këia pane a ke keiki, no laila, pane akula ‘o ia: "‘Ae, ua pono ‘oe, e ke keiki, o hele, ‘a‘ole mäua e ‘au‘a hou aku ana iä ‘oe, ‘apöpö holo ‘oe i ka lawai‘a mälolo."

‘Ölelo hou maila ‘o Päka‘a: "E uhaele käua e hoa i ku‘u wahi wa‘a a pa‘a."

"‘Ae," wahi a Mailou.

I ia ahiahi nö, ua mäkaukau ko Päka‘a wa‘a me nä pono a pau no ka holo ‘ana i ka lawai‘a mälolo. I kekahi kakahiaka a‘e, ala a‘ela läua a iho akula i kahi o ka wa‘a. Häpai akula ‘o ia i kahi hue wai ona a kau a‘ela ho‘i i nä lä‘au a me ke pälau moena äna i hana ai.

I ka ‘ike ‘ana mai o ka makua käne i këia mau mea a ke keiki, ua nïnau maila ‘o ia: "He mau lä‘au aha këia äu? A i pälau moena aha këia äu i lawe mai nei?"

"Älia ho‘i paha a loa‘a ka pane o kekahi nïnau, a laila, nïnau mai ana, ‘a‘ole ho‘i ka hao mai i ‘elua nïnau i ka wä ho‘okahi," wahi a Päka‘a. "Kohu kamali‘i nö ho‘i ‘oe i ka nïele."

"He nïele kä ho‘i kau i käu hana hana ‘epa, e ke keiki," wahi a Mailou; "he hele lawai‘a ho‘i käu, eia kä me nä lä‘au ‘elua a me ka pälau moena e loa‘a ai käu mälolo, hü nö ho‘i ka ‘aka iä ‘oe."

Pane maila ‘o Päka‘a: "Ua kuhihewa ‘oe e ku‘u hulu makua, ‘o këia lä‘au lä, he kia ia no ku‘u wa‘a, a ‘o këia lä‘au he ö lä nö ku‘u pe‘a, a ‘o këia pälau moena lä, he pe‘a ia no ku‘u wa‘a. Ua ‘ike nö ‘oe he loa ka hele ‘ana o ka pü‘ä mälolo, a i ka wä e loa‘a ai ‘o ka i‘a a ho‘i mai nä wa‘a, a laila, kükulu a‘e au i ke kia o ku‘u wa‘a, kau ka pe‘a, a pahu ke ö, pä käpaepae iho ka makahi këhau o Kapa‘a nei, ho‘okahi a‘u hana ‘o ka uli i ka hoe ma hope, na ka makani ka hana a pae i ke awa nei, a ‘a‘ohe e luhi ko‘u mau po‘ohiwi i ka hoe, ke ‘ike maila ‘oe?"

"‘Ae, ke ‘ike akula au i kou mana‘o, e ku‘u keiki," wahi a Mailou, "a e kaulana ana ho‘i kou inoa, no ka mea, ‘o ‘oe ho‘okahi ka mea mua loa näna i no‘ono‘o a penei ihola e pau ai ka luhi o ka po‘ohiwi i ka hoe."

A pau këia päpä‘ölelo ‘ana o läua, häpai akula läua i ka wa‘a a komo i loko o ke kai, a mäkaukau ho‘i nä mea a pau no ka holo ‘ana, ‘o ko Päka‘a ‘alakë a‘ela nö ia a kau ma hope o ka wa‘a, lälau ka lima i ka hoe a holo akula, a i ka nänä aku a kona makua käne, me he mea lä ua ‘ike mua i ka holo wa‘a, ua mimo ke ka‘i ‘ana i ka hoe, ‘a‘ohe kai nui, a he holo nö ho‘i ka wa‘a, me he mea ikaika lä ka mea näna e hoe ana i käu mea ‘o ka holo. Ua holo akula këia a häläwai me ka ‘auwa‘a, a ho‘okahi ka holo pü ‘ana.

Iä ia nei na‘e e holo aku ana ke ho‘öho maila nä känaka:

"Ä--ü! Eia a‘e kahi keiki lä a La‘amaomao ke holo mai nei ma luna o kona wa‘a, ‘o ia ho‘okahi wale nö, ‘auhea lä kä ho‘i kahi makua käne ona," wahi a kekahi po‘e.

"‘O ia ‘i‘o ho‘i, ‘o ka ho‘oku‘u ho‘okahi ‘ia mai nei kä ho‘i ia o ke keiki a läua, ‘a‘ohe ho‘i he kau pü mai ke keiki ma luna o ka wa‘a," wahi a kekahi po‘e. ‘Ölelo a‘ela nö ho‘i kekahi po‘e, "Aia nö paha kahi makua käne i käna puni nö ‘o ke käpili manu." Pëlä läkou i kama‘ilio ai a hiki wale nö i ka wä a läkou i mana‘o ai ‘o kahi küpono ia e pü‘ä ai ‘o ka mälolo.

I ke kokoke loa ‘ana i kahi e pü‘ä ai ‘o ka mälolo, ua kähea a‘ela ka lawai‘a nui, e ho‘omäkaukau nä wa‘a, e ho‘okuene pono, e ka‘i like, i ho‘okahi ka umauma o nä wa‘a. ‘O ko läkou nei holo like akula nö ia, aia na‘e ko Päka‘a wa‘a i waenakonu, a no ka hiki koke ‘ana o nä wa‘a kihi i nä wa‘a ‘upena, ua loa‘a ‘ë nö ka mälolo a nä lawai‘a o ia mau wa‘a.

I ka ‘ike ‘ana o Päka‘a i këia, ‘ï ihola ‘o ia i loko ona: "Aia kä kahi o ka i‘a lä i këlä po‘e kanaka o luna o nä wa‘a kihi, he ‘ole loa këia wahi, e holo ana au ma ‘ö." I ia wä, ho‘opupü ihola ‘o ia i käna hoe a kuemi hope maila kona wahi wa‘a, a i ke ka‘awale ‘ana mai, ua hö‘ea a‘ela këia ma waho a‘e o nä wa‘a a loa‘a nä wa‘a kihi, a no ka ‘u‘uku nö o ko ia nei wahi wa‘a, no laila, ua palamimo akula nö ko ia nei wahi wa‘a a komo ana ma waena o nä wa‘a kihi.

‘Äke‘ake‘a maila ka po‘e känaka makua me ka leo nui pü mai, ‘a‘ohe na‘e ‘o Päka‘a ho‘olohe aku, akä, pai a‘ela nö këlä i ka ‘alihi o ka ‘upena, a ‘o ka i‘a i hei, hopu ihola nö këlä a komo i ko ia ala wa‘a, a no ko ia nei päkela pipili a me ka pö‘alo ‘ana a‘e ma waena o ka ‘auwa‘a nui, ua mähuahua nö nä mälolo hopuhopu i loa‘a iä ia nei ma ka pü‘ä mua ‘ana, a pëlä aku nö ia pü‘ä ‘ana aku, a hiki wale i ka wä i ho‘i ai läkou nei.

Ma mua o ka ho‘i ‘ana, ua hä‘awi mua ‘ia mai ka ha‘awina lawai‘a o läkou nei, a i ka hui pü ‘ana o Päka‘a i kona mähele a me käna i‘a hopuhopu, ua hiki aku ka huina o käna i‘a i ka ‘elua ka‘au.

A mäkaukau läkou nei e ho‘i, ho‘ohaili a‘ela nö ‘o Päka‘a penei: "‘Eä, ‘o wai ‘o ‘oukou ke ‘a‘a mai e heihei wa‘a käkou, a ‘o nä mälolo nö ho‘i a käkou ka waiwai pili? Inä nö ho‘i au e make iä ‘oukou, lilo nö ho‘i ka‘u i‘a iä ‘oukou, a inä ho‘i ‘oukou e make ia‘u, lilo nö ho‘i kä ‘oukou i‘a ia‘u."

‘A‘a maila kekahi kanaka iä ia, a he ho‘okahi nö ho‘i ‘o ia ma kona wa‘a, he kanaka nui na‘e ho‘i këlä, a he wahi keiki ‘u‘uku wale nö ‘o Päka‘a.

" ‘O käua ke pili," wahi a ua kanaka nei.

Nïnau akula na‘e ‘o Päka‘a, " ‘Ehia äu mälolo?"

"‘Elua nö käuna," wahi a këia kanaka.

‘Ölelo hou akula ‘o Päka‘a, " ‘A‘ohe e pono, ‘o ‘oe ko‘u hoa e pili ai, no ka mea, he ‘u‘uku käu i‘a, aia a nui e like me ka‘u lä, a laila, ‘o ko‘u hoa pili ia."

" ‘Ehia äu mau mälolo?" wahi a këlä po‘e.

" ‘Elua a‘u ka‘au mälolo."

I ka wä i lohe ai kekahi po‘e ‘auwa‘a ‘ë aku i ka nui o ka i‘a a Päka‘a, ho‘okaha ihola läkou i ka i‘a a ke keiki, a makemake ho‘i e lilo iä läkou, no laila, kähea maila kekahi kanaka; " ‘O käkou ho‘i hä ke pili, no ka mea, he makemake ho‘i ‘oe i ka nui o ka i‘a. He ‘ewalu mäkou lä o ko mäkou wa‘a, a inä e pau mäkou o këia wa‘a i ka pä‘umi mälolo, ua like ia me ‘elua käuna a me nä i‘a keu ‘elua a ka mea ho‘okahi, ‘o ka lawa nö ia o nä ka‘au ‘elua e like me ka nui o käu i‘a."

"Aia nö paha ia iä ‘oukou," wahi a Päka‘a, "inä ‘oukou ua ho‘oholo like, a ‘a‘a ho‘i e heihei me a‘u, a laila, ua mäkaukau wau. Ke ‘ike ihola au e eo ana au iä ‘oukou, ‘oiai, ke ‘ike maila nö ‘oukou lä he wahi keiki ‘u‘uku wale nö au, ‘a‘ohe i pa‘a ka malo i ka hume, a ‘o ‘oukou ho‘i, he ‘ewalu ‘oukou känaka makua i lena ke ku‘i ma ko ‘oukou wa‘a, ‘a‘ohe a ‘oukou mea e hopohopo ai no‘u, ‘a‘ohe ho‘i e hihi ua hewa ‘ë ku‘u waha, no laila, ‘a‘ole au e ho‘i hope a höhë wale, akä, ke ‘a‘a nei au e heihei me ‘oukou."

I ia wä i pane pualu like mai ai ua po‘e känaka makua nei:

"Ke ‘a‘a aku nei mäkou e heihei käkou."

"He nani ia ua holo a‘ela ka heihei a käkou," wahi a Päka‘a, "no laila ‘eä, hö mai ka i‘a a ‘oukou ia‘u."

" ‘A‘ole," wahi a läkou lä, "iä mäkou paha ka mälama o ka i‘a a käkou."

" ‘A‘ole," wahi a Päka‘a, "ke ‘ike maila nö ‘oukou he wahi keiki wale nö au, a ‘a‘ohe o‘u ikaika e hiki ai ia‘u ke ‘au‘a iho i ka i‘a, a he hana palupalu loa ke ki‘i ‘ana mai i ka‘u i‘a a lawe aku, ke make au iä ‘oukou; akä, inä ho‘i e make ana ‘oukou ia‘u, e ‘au‘a auane‘i paha ‘oukou i ka i‘a ke ki‘i aku au a nele ho‘i au i ka pili, a pohö ho‘i ka luhi ‘ana o ko‘u mau po‘ohiwi."

"Ua pololei ‘oe, e ke keiki," wahi a läkou lä, "ua holo e like me kou makemake."

I ia wä i hoe aku ai ‘o Päka‘a a pili ma ka ‘ao‘ao o ka wa‘a nui a ho‘oili ‘ia maila ka i‘a a këlä po‘e, a i ka pau ‘ana, ‘ï maila ua po‘e känaka makua nei: " ‘O ka wa‘a e hiki mua ana i ke one malo‘o lä, lilo ke eo i ia wa‘a, ‘eä?"

" ‘Ae," wahi a Päka‘a.

I ka mäkaukau ‘ana o nä mea a pau, kü maila kekahi kanaka o kekahi wa‘a ‘öko‘a aku e ho‘okükü like i nä wa‘a, a i ke kaulike ‘ana o nä wa‘a, paha maila ‘o ia penei:

I ka ‘oia ‘ana, ‘o ka hoe akula nö ia o ka po‘e o ka wa‘a nui a holo akula läkou, a holo pü akula me ka ‘auwa‘a, a ke ‘apa wale nei nö ho‘i ‘o Päka‘a i hope i Muliwa‘a. A ka‘awale loa akula ka wa‘a nui, ho‘ohuli a‘ela ‘o Päka‘a i ka ihu o kona wa‘a i ka makani, a kükulu a‘ela i ke kia a me ka pe‘a äna i ho‘omäkaukau ai.

Huli maila nä känaka o ka ‘auwa‘a i hope a ‘ike maila i kä ia nei mau hana, ho‘omaka a‘ela läkou e kama‘ilio penei:

"Aia ua wahi keiki nei lä ke ‘apa maila, ‘a‘ohe ho‘i he holo mai," wahi a kekahi.

"Auë! ke ho‘ohuli ala i ka wa‘a ona i ka makani, i Kualoa, a i Hanamanuea ho‘i," wahi a kekahi.

"He aha lä ia mea äna e ho‘äla maila?" wahi a kekahi.

"He lä‘au me ka pälau moena, aia lä ke kükulu maila, he mea aha lä këlä äna e hana maila?" wahi a kekahi.

Kähea ho‘ohenehene maila ho‘i kekahi po‘e: "Lohia käu e nä keiki, ua ‘ike nö paha ‘a‘ohe ikaika i ka hoe, koi këia e koi ai i ka heihei."

I ke kü ‘ana o ke kia ona a kau ho‘i ka pe‘a, a laila, ho‘ohuli hou a‘ela ia i ka ihu o ka wa‘a ona i uka o ka ‘äina. Pä maila ka makani ma hope, pohö akula ka pe‘a, a i ka piha ‘ana i ka makani, ho‘omaka akula ka wa‘a e holo, pahu ihola këia i ka hoe a pa‘a, hilina‘i maila i hope a he uli wale nö ka hana i ka hoe, a ke ‘äha‘i ala ka pupuhi o kahi wa‘a o ia nei, a puana a‘ela ‘o ia i këia mau wahi lälani mele:

I nänä hou mai ka hana o nä känaka o ka ‘auwa‘a, ‘ike maila läkou e holo aku ana këia me ka hikiwawe loa, a ‘ike pü maila ho‘i läkou i ko ia nei ho‘opünonohu hele aku ma hope aku nei, a i ke kokoke loa ‘ana aku, ‘o ko läkou lä ho‘opapau loa ihola nö ia i ka hoe, ‘oiai, mai ko ia nei holo ‘ana aku, ua hala loa läkou lä i mua a he ‘ane‘ane wale aku nö koe e nalowale, he ‘ike köli‘uli‘u wale ‘ia aku nö, akä, ‘a‘ole i ‘emo hahani ana këia ma hope, a ‘o ka loa‘a koke akula nö ia o läkou iä Päka‘a.

Iä ia nei na‘e e holo aku ana, ke ho‘öho maila nä känaka me ka ‘uä mai: "Eia a‘e ua keiki nei ë! Eia a‘e ua keiki nei me këlä mea nui e ho‘opünonohu mai nei, a ke noho wale maila nö ‘a‘ohe hoe, ‘o käkou wale nö ia e pa‘u nei."

I ke kä‘alo ‘ana a‘e o ko Päka‘a wahi wa‘a ma ka muku o ko läkou lä wa‘a, ua ho‘oikaika loa ihola läkou i ka hoe, akä na‘e, he mea makehewa wale nö ia, no ka mea, he kä‘alo ‘ana a‘e kä, a ua heo akula ‘o Päka‘a.

I ko Päka‘a ‘ike ‘ana mai i nä känaka makua e ho‘oikaika ana i ka hoe, i ia wä, kähea akula këia me ka leo nui:

Ua kü‘aki loa ihola ua po‘e känaka nei i këia kähea ‘ana aku o Päka‘a, a ua ho‘onäukiuki loa ho‘i i kä ia nei ‘akena aku i ka pae mua i uka a ‘ai mua i ka mälolo a Ka‘ü.

‘A‘ohe o Päka‘a nänä mai iä läkou nei, ‘oiai ke pae ala ko ia ala wa‘a i ka ‘ale, ‘o ia nö ‘oe lä ‘o ka mahimahi, a ‘a‘ohe nö ho‘i i ‘emo pae ana këia i uka a eo a‘ela iä ia ka heihei, a lilo a‘ela ho‘i iä ia nei nä ka‘au mälolo a këlä po‘e, a nele akula ho‘i nä hoa pili ona.

Ma mua o ko Päka‘a pae ‘ana i uka, ua ‘ike ‘ë mai nö nä känaka o uka i këia mea pünonohu hele mai ana i ka moana, ‘a‘ohe na‘e läkou i mana‘o he wa‘a, no laila, ho‘okanikani a‘ela läkou me ka ‘uä ‘ana: "Këlä mea pünonohu ho‘i e ne‘e maila i ke kai ë! Këlä mea pünonohu ho‘i e ne‘e maila i ke kai ë!"

A no ka ne‘e pololei mai i ke awa, no laila, ua iho akula nä känaka a pau i laila. A i ke kokoke loa ‘ana mai, ‘ike akula läkou he wa‘a kä, me ke kia a me ke pälau moena, a i ka pae ‘ana mai ‘akahi nö a maopopo iä läkou ‘o Päka‘a nö kä këia, ke keiki a La‘amaomao.

Pa‘apü ‘ia maila ‘o ia i nä känaka e akena a e mahalo ana ho‘i i ko ia nei akamai a me ka na‘auao i ka ‘imi ‘ana i mea hou e pau ai ka luhi o ka po‘ohiwi i ka hoe.

Kökua pü maila kekahi po‘e i ka häpai pü ‘ana i ko ia nei wa‘a a kau i ke one malo‘o, e like me ka pili a läkou. Päkahi mälolo akula ‘o Päka‘a i ka po‘e i kökua mai i ka häpai ‘ana i ka wa‘a ona, a ‘oli‘oli ho‘i läkou me ka mahalo pü mai i ka lokomaika‘i o ke keiki.

Kula‘i ihola ‘o ia i ke kia o ka wa‘a i lalo, ‘ope‘ope a‘ela ho‘i i ka pe‘a a ho‘oponopono ihola i ka wa‘a a pau, ho‘ö ihola ‘o ia i ke koena o ka i‘a i loko o ke ‘eke lauhala äna, kau a‘ela i ke kua, a ho‘i akula i ke ana o läkou.

I ko ia nei hiki ‘ana aku ma ka waha o ke ana, ua ‘ike maila ka makuahine a hea maila:

" ‘O ‘oe maila ia?"

"‘Ae."

"Eia ka i‘a a käkou lä," wahi hou a Päka‘a.

Nïnau maila ka makuahine: "‘Ehia äu i‘a?"

"He ‘elua a‘u ka‘au mälolo, heihei mai nei na‘e au me kekahi po‘e he ‘ewalu a eo ia‘u, lilo mai nei ia‘u kä läkou mau ka‘au mälolo ‘elua, no laila, he ‘ehä a‘u ka‘au mälolo; ua hä‘awi ‘ia aku nei na‘e kekahi mau i‘a e a‘u i ka po‘e i kökua mai nei ia‘u i ka häpai ‘ana mai i ku‘u wa‘a."

" ‘A‘ohe nö kä ho‘i i kae mai ua mea he i‘a au," wahi a ka makuahine. " ‘Ai mälolo ‘i‘o kä ho‘i käkou iä ‘oe, ua makepono ka‘u hänai ho‘okahi ‘ana iä ‘oe, e ke keiki, no ka mea, e ola ana au iä ‘oe."

I ka ho‘i ‘ana mai o Mailou i ke ahiahi a ‘ike i ka nui o ka i‘a, mahalo akula ‘o ia iä Päka‘a. ‘Ai ho‘onu‘u ihola läkou i ka mälolo i ia ahiahi a mä‘ona maika‘i, a ‘a‘ohe ho‘i he ‘ai ‘ia aku o ka manu, no ka mea, ua hele a päküä a päku‘i nö ho‘i no ka ‘ai mau i këlä lä, këia lä.

Ho‘ouna akula ‘o La‘amaomao i i‘a i kauhale i hä‘awi mai ai i i‘a na läkou, me ka ha‘i pü aku ho‘i na ke keiki ia i‘a i lawai‘a.

A hala a‘ela kekahi mau malama he lehulehu, a nui loa a‘ela nö ho‘i ‘o Päka‘a.

‘O Pai‘ea ke ali‘i o Kaua‘i i ka wä i hänau ai ‘o Päka‘a, a he ali‘i nui ‘o ia mai nä küpuna mai. Ua ulu a‘e ka mana‘o i loko ona e hele ka‘apuni ma nä mokupuni a pau o këia pae ‘äina, no laila, ua ho‘ouna akula ke ali‘i i ka ‘elele e ki‘i i nä kähuna a me nä kilo äna, e hele mai e nänä i ka wä küpono e hele ka‘apuni ai.

I ka hiki ‘ana mai o nä kähuna a me nä kilo, ua nänä läkou a hö‘ike maila penei: "E ke ali‘i, ua nänä iho nei mäkou a ‘a‘ohe mea ke‘ake‘a i ‘ike ‘ia ma ka hailona ‘ana, akä, he ma‘ema‘e wale nö ke alahele o mua."

I ka lohe ‘ana o ke ali‘i i këia ua hau‘oli loa ia a ho‘omaka ihola e no‘ono‘o i ke ‘ano a me kahi äna e hele ai.

I kona kükä pü ‘ana me nä kähuna a me nä kilo, ua ho‘oholo läkou e hele ka‘apuni mua iä Kaua‘i, a ma hope aku nä mokupuni ‘ë a‘e.

I kekahi lä a‘e, ha‘i ‘ia akula ka lohe i ko ke aloali‘i a pau e hele ana ke ali‘i i ke ka‘apuni, a ua kuku‘i akula ia lono a wawä hele akula ma nä kua‘äina.

I ka lohe ‘ana o nä kua‘äina, ua ho‘omäkaukau a‘ela nä maka‘äinana i ka ‘ai, ka i‘a, a me nä mea ‘ë a‘e e pono ai ka huaka‘i a ke ali‘i ke hiki aku ‘o ia i ko läkou wahi. Ua nui ka waiwai i ho‘ähu ‘ia, ‘oiai ‘a‘ole i ho‘opololei nä känaka, a ma ke ali‘i wale nö e ho‘omaopopo ai, akä, ua hana läkou i ka mea e lawa like ai me nä ‘öhua o ke ali‘i, ‘oiai, he mea mau i nä ali‘i ke hele he nui nä ‘öhua e hele pü ai, a me ka po‘e pipili wale mai nö ho‘i kekahi.

I ka hiki ‘ana mai o ka lono o ka huaka‘i hele ka‘apuni a ke ali‘i i Kapa‘a, ko Päka‘a mä wahi, ua ulukü a‘ela ka mana‘o hele i kekahi po‘e o laila. ‘O ka po‘e na‘e i pilipili aku iä Pai‘ea ke ali‘i a me nä ‘öhua aloali‘i ho‘i o Pai‘ea, ‘o läkou wale nö ka po‘e küpono a hiki ke hele; a ‘o ka po‘e kuleana ‘ole a hanina pili ‘ole aku iä Pai‘ea, ke ali‘i, a i nä ‘öhua paha ona, ‘a‘ohe e hiki ke hele pü o lilo auane‘i i kauä ho‘ohana a ho‘oluhi wale ‘ia mai, e like me ke ‘ano mau o ke aloali‘i.

Pëlä i maka‘u ‘ia ai ka hale ho‘opili wale o ka wä kahiko, aia nö a kuleana a launa ho‘i, a laila, noho aku i ke alo ali‘i a hale ho‘opili wale ‘ë a‘e paha.

I ka ‘ike ‘ana o Päka‘a i ka lulumi a me ka momoku ho‘i o ka po‘e o ko läkou nei wahi i ka hele pü me Pai‘ea i ka huaka‘i ka‘apuni, no laila, nïnau akula ‘o Päka‘a i kekahi po‘e: "He aha ko ‘oukou mea e ho‘omäkaukau mai nei a e li‘uli‘u mai nei, a e ‘öwili mai nei i nä ‘ope‘ope?"

"He makemake ko mäkou e hele i ka mäka‘ika‘i me Pai‘ea, ke ali‘i o käkou, ‘oiai, ua lohe ‘ia mai nei e hele ana i ka huaka‘i ka‘apuni iä Kaua‘i nei, a pau ia, holo aku ma O‘ahu e ka‘apuni ai, a i Maui aku ho‘i a hiki loa aku i Hawai‘i."

"Aia i hea ia mau ‘äina ‘o O‘ahu, ‘o Maui, a me Hawai‘i?" wahi a Päka‘a. "Aia ma na‘e aku nei?"

" ‘A‘ohe ‘ike ‘ia aku ‘o ia mau mokupuni," wahi a läkou.

" ‘O käkou ho‘i hä ka hele i ka mäka‘ika‘i me ke ali‘i," wahi a Päka‘a.

Pane maila läkou lä: "Aia nö paha ia iä ‘oe."

Lana loa a‘ela ko Päka‘a mana‘o i ka hele, no laila, ho‘i akula ‘o ia e ha‘i i këia mea hou iä La‘amaomao a noi pü akula nö ho‘i ‘o ia i ka makuahine e ho‘oku‘u mai iä ia e hele pü i ka mäka‘ika‘i me ke ali‘i.

‘A‘ole i pane koke mai ka makuahine, akä, no‘ono‘o ihola ‘o ia me ke kaumaha, no ke noi a käna keiki e hahai a e hele pü me ke ali‘i. Ma hope iho na‘e o käna noi ‘ana mai, ua pane maila ka makuahine:

" ‘A‘ole paha e pono iä ‘oe ke hele, ma muli paha huhü ‘ia mai ‘oe, a hana ‘ino wale ‘ia mai nö, a ho‘ounauna wale ‘ia mai nö ho‘i e nä ‘öhua o ke ali‘i."

‘Ölelo akula ‘o Päka‘a: "He mea hana ‘ino wale ‘ia mai nö kä ho‘i ka ‘ae aku a me ka ho‘olohe aku i ka ho‘ounauna ‘ia mai. He loa‘a ia‘u ka wai a me ia mea li‘ili‘i a‘e, ia mea li‘ili‘i a‘e i küpono ia‘u i ke kamali‘i, a ‘o ka hana küpono ‘ole ia‘u a küpono ho‘i i ke kanaka makua, na ke kanaka makua nö ho‘i ia."

A no këia pane na‘auao a akahai a käna keiki e ho‘öki a‘ela ‘o La‘amaomao i käna ‘au‘a ‘ana, a ‘ae akula ‘o ia i ka hele o ke keiki.

I ka wä i mäkaukau ai, ua hele ka‘apuni a‘ela ‘o Pai‘ea iä Kauai a hiki i ka puni pono ‘ana iä ia i loko o nä malama ‘eono.

Ma këia ka‘apuni ‘ana ua hele pü aku ‘o Päka‘a, ‘a‘ole na‘e ma ke ‘ano ‘öhua no ke ali‘i, akä, hele ho‘opili wale akula nö ma lalo o kekahi po‘e ‘öhua o ke ali‘i, ma ke ‘ano he wahi keiki ho‘ounauna. Ua ho‘ounauna ‘ino ‘ia ‘o ia, ‘a‘ole wale e ka po‘e äna i ho‘opili aku ai, akä, na kekahi po‘e kanaka makua ‘ë a‘e nö kekahi. Ua nui kona päkïkë ‘ia a leo nui ‘ia, a ‘a‘ohe ho‘i he ho‘omaopopo mai o ka po‘e näna ‘o ia i ho‘ounaouna i wahi mea ‘ai näna, a i ka wä e pu‘unaue ‘ia ai ka waiwai ho‘okupu a ke ali‘i, ‘a‘ohe loa‘a mai o kä ia nei wahi ha‘awina, akä, i loko o këia mau ‘ino a pau, ua ho‘omanawanui ‘o ia me ke ahonui, ho‘okahi mea nui iä ia ‘o ka ‘ike aku i ia wahi aku i ia wahi aku, a ‘o ka lua, ‘o ia kona ‘ike a maopopo i ke ‘ano o ka noho ‘ana o ke aloali‘i, a me ka mäkaukau ho‘i i nä hana, ‘oiai, ua koho ‘o ia inä e holo pü ana ke ali‘i i Hawai‘i, e hele pü ana ‘o ia, a inä ke ola ala nö kona makua käne, a laila, e noho pü ana ‘o ia i ke aloali‘i, a e lilo ana këia mau ‘ike mua i loa‘a iä ia i mea e mäkaukau a e hö‘olu‘olu ‘ia ai ka mana‘o o Keawenuia‘umi, ke ali‘i, ke ‘ike mai i kona mäkaukau, a mali‘a paha, lilo ‘o ia i mea nui iä ia.

Ma këia hele mäka‘ika‘i ‘ana a ke ali‘i, ‘a‘ole ‘o ia i nele i ka ‘ai a me ka i‘a, a pëlä pü me nä ‘öhua ona, ua nui nä mea ‘ai i loa‘a mai, ua ‘ai, kïloi, ho‘omäunauna, a panapana ka ‘ai ‘ana i ka waiwai a nä maka‘äinana o Kaua‘i.

‘A‘ohe nö he pilikia nui o ka hele ‘ana, ‘oiai, he mea ma‘a mau nö ia mai kahiko loa mai, inä e hele ana ke ali‘i i ka huaka‘i ka‘apuni, he mea ‘oli‘oli ia no nä ‘ohua, e ‘ai auane‘i i ka waiwai a ho‘omäunauna, a wahi a kahiko, "he lei palaoa ka huaka‘i hele a ke ali‘i, a ho‘i mai ‘oe i kou wahi näu nö e hana käu."

Ua ‘ike ‘o Päka‘a i nä wahi kaulana a pau o Kaua‘i ma këia ka‘apuni ‘ana, a puni, ho‘i akula nö ‘o ia i Kapa‘a me kona makuahine. ‘A‘ole i li‘uli‘u nä lä ma hope iho o ka puni ‘ana o Kaua‘i, ua kuahaua ‘ia maila ka hele mäka‘ika‘i o ke ali‘i iä O‘ahu, a me nä moku ‘ë a‘e o Hawai‘i nei, a ua ho‘omaka a‘ela ka ho‘omäkaukau ‘ana o nä ‘öhua no ka hele ‘ana.

I ka lohe ‘ana o Päka‘a, ua hele koke akula ‘o ia a ha‘i akula i kona makuahine me ka noi pü aku: "E ku‘u makuahine aloha, ka mea näna i hänai ho‘okahi ia‘u i nä lä i hala a‘e nei, e ‘olu‘olu ‘oe, e ho‘oku‘u mai ia‘u e hele pü me ke ali‘i, me Pai‘ea, ma këia huaka‘i ka‘apuni ‘ana iä O‘ahu, mali‘a ho‘i o holo loa ‘i‘o aku i Hawai‘i, ‘ike ho‘i au i ku‘u makua käne, inä ke ola mai nei nö ‘o ia."

" ‘Ae, o hele," wahi a ka makuahine. "E hele nö na‘e ‘oe me ka ha‘aha‘a, akahai, me ka noho mälie, me ka ho‘olohe a me ka ho‘okö pono ‘ana ho‘i i nä hana a pau e hä‘awi ‘ia mai ana iä ‘oe, me ke ahonui a me ka ho‘omanawanui, a pëlä ‘oe e ho‘omanawanui ai a hiki i Hawai‘i, i ka pali o Waipi‘o, aia i laila kö makua käne, a inä ‘a‘ole o laila, a laila, aia paha i Hilo. E ho‘olohe na‘e ‘oe a e ‘ölelo ‘ia ana ua hiki ‘oukou i Hawai‘i iö Keawenuia‘umi lä, a laila, e mana‘o a‘e ‘oe, ua hiki ‘oukou i kahi o kö makuahine.

"Ke hiki aku ‘oe i ke aloali‘i, e nänä nö auane‘i ‘oe a e ‘ike ana ‘oe he ‘elua känaka ‘elemakule po‘ohina, a laila, e ho‘omaopopo iho ‘oe ‘o kekahi o läua ko haku, a ‘o kekahi, ‘o kö makua käne. ‘O ka ‘elemakule po‘ohina auane‘i lä e noho wale ana nö, a he ‘ahu‘ula ke kapa e ‘a‘ahu ana a he lei palaoa ho‘i ko ka ‘ä‘ï, a he pe‘ahi ko ka lima, ‘o kö haku ia, ‘o Keawenuia‘umi. A ‘o ka ‘elemakule po‘ohina e pa‘a ana ma ke kähili lä, ‘o kö makua käne ia, ‘o Küanu‘uanu; mai hopohopo ‘oe a maka‘u ho‘i, e hele nö ‘oe a noho i luna o ka ‘ühä, a näna ia e nïnau ihola iä ‘oe i kou inoa, a laila, e ha‘i a‘e ‘oe ‘o Päka‘a kou inoa, ‘o ka päka‘a o ka ‘ili o Keawenuia‘umi i ka inu i ka ‘awa, a ke ‘ike ‘o ia iä ‘oe, a laila, ‘ölelo iho ‘oe he lani i luna, a he honua i lalo, a ‘o ke ola, ka pono a me ka waiwai kä ho‘i ia ou, e ku‘u keiki. I ia wä e pau ai kou lohe ‘ana i nä leo ho‘ounauna a ia löpä a‘e ho‘i, a këlä lapuwale mai ho‘i, ‘oiai, ua hiki akula ‘oe i kahi o kö haku, a me kö makua käne. He ali‘i kö makua käne no Hawai‘i a he haku iwikuamo‘o ho‘i no Keawenuia‘umi."

A pau këia mau ‘ölelo a La‘amaomao, i ia wä ‘o ia i wehe a‘e ai i ke po‘i o kekahi ipu nui a unuhi a‘ela i kekahi wahi ipu hökeo ‘u‘uku a nemonemo maika‘i i ulana ‘ia a pa‘a i ka ‘ie a ua pa‘a nö ho‘i ‘o luna i ke po‘i. I ia wä, ‘o ia i huli a‘e ai a ‘ï akula i käna keiki:

"Ke hä‘awi aku nei au i këia ipu iä ‘oe, a kö kupunawahine ‘e‘epa këia nona mai ko‘u inoa, a eia i loko nei kona mau iwi. I kona wä e ola ana, ua lilo nä makani a pau o këia pae ‘äina i kauä näna, a ma lalo o kekahi mana kupaianaha i loa‘a iä ia, ua hö‘ili‘ili mai ‘o ia i nä makani a pau i loko o ua ipu nei, a ke mau nei ka pa‘a o ia mau makani i loko o këia ipu a hiki i këia wä, a ua pa‘ana‘au pü ho‘i iä ia ka inoa päkahi o nä makani mai Hawai‘i a Ka‘ula; a inä he lä makani ‘ole, he wehe wale a‘e nö käna i ke po‘i a kähea aku i ka makani, ‘o ka pä ihola nö ia o ka makani, a aia nö ka pio a po‘i ‘ia ua ipu nei, a ua kaulana këia ipu ma ka inoa "Ka ipu makani a La‘amaomao."

"Ma mua o kona make ‘ana, ua hä‘awi mai ‘o ia e ho‘ö au i nä iwi ona i loko o ua ipu nei a na‘u e mälama kona mau iwi a hiki i ka wä e loa‘a ai ‘o ka‘u pua, a laila, hä‘awi aku au näna e mälama, a ‘oiai ‘o ‘oe ho‘okahi ka‘u pua, no laila, ke hä‘awi aku nei au iä ‘oe, näu e mälama e like me ke kauoha a ua kupunawahine ‘e‘epa nei ou.

"E mälama loa ‘oe i këia ipu, ‘oiai, he ipu kauoha këia mai nä küpuna mai, a ‘o ka waiwai nui o këia ipu, ‘a‘ole ‘oe e ‘ike i këia wä, akä, aia aku a hele aku ‘oe me ke ali‘i a hiki i kahi e mälie ai, a la‘ikü, a pohu, a pau ke aniani ‘ana mai a ka makani, a laila, ‘o kou wä ia e ‘ölelo aku ai, he mea laka wale nö ka makani iä ‘oe, a he kähea wale aku nö käu a ‘o ka pä mai nö ia o ka makani.

"A i ho‘ohenehene ‘ia mai ‘oe, a laila, e ho‘äiki a‘e nö ‘oe i ke po‘i o ka ipu a kähea aku i ka makani, a ‘o ka pä mai nö ia o ka makani a holo nä wa‘a o ‘oukou a pae i ka ‘äina; a e mahalo mai nö ke ali‘i iä ‘oe, a lilo ‘oe i mea nui i mua o kona alo."

Ma mua o kona holo ‘ana, ua a‘o mua akula ‘o La‘amaomao iä Päka‘a i ka inoa o nä makani a pau, nä pule a me nä mele a me nä paha, ua pau ia mau mea i ka pa‘a iä Päka‘a. A pau ho‘i nä ‘ölelo kauoha a La‘amaomao i mua o käna keiki hänau kahi, a pa‘ana‘au ihola ho‘i nä makani, a laila, lawe a‘ela ‘o Päka‘a i ua ipu makani nei i hana ‘ia i ka ‘aha a pa‘a a me nä lako ‘ë a‘e, a ‘o ka ho‘omäkaukau ihola nö ia no ka holo; i ka mäkaukau ‘ana o nä mea a pau, ‘o ka ho‘omaka ihola nö ia o ka hele.

Ua ‘ölelo ‘ia he huaka‘i nui këia a Paiea, no ka mea, he nui nä ali‘i a me nä kaukau ali‘i ma lalo mai ona, a he nui nö ho‘i nä ‘öhua a me nä känaka ho‘opili wale mai nö, a alualu ali‘i wale mai nö.

Ua ‘ölelo ‘ia nö ho‘i ua lulu ka makani o ke kai o Ka‘ie‘iewaho i ka nui o ua mea he ‘auwa‘a a me nä känaka, a he hele hanohano ‘ana këia a Pai‘ea, ke ali‘i o Kaua‘i a ke ao lewa i luna. Ua pae ke ali‘i ma Waikïkï, O‘ahu, a ua ho‘okipa ‘ia mai ‘o ia me ka hanohano e nä ali‘i o O‘ahu.

A hala a‘ela kekahi mau lä o ka ho‘omaha a me ka ho‘oluana ‘ana o ke ali‘i ma O‘ahu, ‘o ka holo hou nö ia a pae ma Kaunakakai, Moloka‘i, a mai laila aku a hiki i Puko‘o, a ho‘omaha ihola ma laila.

Ma këia hele ‘ana mai o ka huaka‘i a ke ali‘i ua hahai pü mai kekahi po‘e puni mäka‘ika‘i o O‘ahu, a ua ho‘i hope ho‘i kekahi po‘e ‘o ka hele pü ‘ana mai mai Kaua‘i mai.

A pau ka ho‘omaha ‘ana a me ka luana ‘ana a ke ali‘i ma Puko‘o, ‘o ka holo akula nö ia a pae ma ka malu ‘ulu o Lele, ma Lahaina, Maui. Ho‘onanea iki ihola i laila a pae ho‘i i ka nalu kaulana o Uo. Mai laila aku ua holo aku ke ali‘i a pae a‘ela ma Häna.

I ka ha‘alele ‘ana iä Häna, ua holo loa akula ke ali‘i a pae ma Kohola, Hawai‘i; ma mua o ka pae ‘ana aku o ka ‘auwa‘a o ke ali‘i, ua ‘ike maila ka po‘e o Hawai‘i a ua nui ko läkou pïhoihoi, no ka mea, ua pa‘a pü ke kai ‘o ‘Alenuihähä i nä wa‘a, a ua mana‘o läkou he ‘auwa‘a kaua, a ho‘omäkaukau a‘ela läkou no ka pale ‘ana aku i nä ‘enemi.

I ka pae ‘ana aku na‘e, ua ‘ike ‘ia mai ke ali‘i ‘o Pai‘ea, ke ali‘i nui o Kaua‘i, no laila, ua pau ko läkou mana‘o pïhoihoi, a ua ho‘okipa aku ho‘i i ke ali‘i me ka hanohano. Ua ho‘ouna ‘ia aku ka ‘elele i Waipi‘o e ha‘i aku iä Keawenuia‘umi ke ali‘i, no ka pae ‘ana mai o Pai‘ea, a ua ho‘ouna ‘ia mai he mau ‘elele mai ke alo ali‘i mai no ke ki‘i ‘ana mai iä Pai‘ea.

I ka hiki ‘ana mai o ka ‘elele, ua holo aku ke ali‘i ma ka ‘auwa‘a, a ‘o kekahi po‘e ho‘i ma uka. A pae aku ‘o Pai‘ea ma Waipi‘o, Hawai‘i, e noho mai ana ‘o Keawenuia‘umi me ke kia‘i nona, a i ko läua häläwai ‘ana, ua hä‘awi ‘ia mai ke aloha iä ia, a ua ho‘okipa aloha pumehana ‘ia ‘o ia e ke ali‘i o Hawai‘i.

A i ka ‘ike ‘ana o nä ali‘i a i ‘elua, he ‘oi aku ke aloha a me ka ‘oli‘oli i wawena o läua a me ko läua mau ali‘i a me nä maka‘äinana, a ua ho‘okupu mai nä maka‘äinana o Waipi‘o a me nä wahi e kokoke mai ana, me ka pu‘uwai hämama, a ua ‘ai ke Kaua‘i a ana, a liliha, a panapana, a pu‘u ka nuku a wahi a ua po‘e Kaua‘i nei: "Ua ‘ai i ka waiwai o Hawai‘i ke hele ala ka noi a ke nao iho i ka lima i ka waha e loa‘a nö i ka pu‘u."

Ua ‘ölelo ‘ia i ka lä mua i hiki aku ai ‘o Pai‘ea, ‘a‘ole i ‘ike ‘ia ka lä i ia lä, no ka mea, ua pö‘ele ka ‘äina i ka uahi o ka imu pua‘a, ‘ïlio, moa, pelehü, ka ‘ai, ‘uala, a me kekahi mau mea ‘ai ‘ë a‘e o këlä ‘ano këia ‘ano.

Pëlä ka noho ‘ana a pau ka waiwai i ka ‘ai ‘ia, a ho‘omäunauna ‘ia, a kualili‘i maila ke kahe ‘ana a ka waiwai, a koe akula kahi waiwai ma ko Pai‘ea alo ali‘i, a ‘ane malohähä maila nä kua‘äina, a laila, ho‘omaka maila ka pilikia o ka po‘e ho‘opili wale mai a me nä ‘öhua o Pai‘ea, a ua pöloli maoli nö ka nui o nä ‘öhua i holo pü mai ai me ke ali‘i, no laila, ua ‘auana hele aku kekahi po‘e o läkou i kauhale a ho‘oaikäne akula ho‘i kahi po‘e me kama‘äina, akä, ‘o ka hapanui ua noho maoli i loko o ka pilikia.

He mea ma‘a mau këia mai mua loa mai, ‘o nä lä kïnohi nö nä lä ho‘iho‘i ‘ia mai o ka malihini, a kama‘äina iho, ‘o ka pau a‘ela nö ia, a mana‘o maila no ka mea hale, ua kama‘äina ihola nö ‘oe, no laila, näu nö e ‘imi aku kou pono.

I nä lä mua o ko Päka‘a hiki ‘ana aku i Waipi‘o i ke alo ali‘i o Keawenuia‘umi, ‘o käna hana mua loa ka hele ‘ana e nänä hele i kona makua käne, ‘oiai, ua ‘ike ‘o ia i kekahi kanaka po‘ohina e pa‘a ana i ke kähili, a ua mana‘o‘i‘o ihola ‘o ia i nä ‘ölelo a kona makuahine. I kona ho‘omaopopo ‘ana i këia, ua mana‘o a‘ela ‘o ia i kona pömaika‘i.

I ka hahana ‘ana mai o ka wï a me ka pöloli iä Päka‘a mä a me nä ‘öhua o ke ali‘i, ua ho‘omaka akula e komo i loko o nä ‘ä‘ïpu‘upu‘u a Pai‘ea ka hopohopo no ka nele aku o kä läkou ali‘i i ka ‘ai a me ka i‘a.

No Päka‘a ho‘i, ua mau nö kona ho‘ounauna ‘ia e këlä löpä këia löpä, a pëlä wale nö a hiki i ka pae ‘ana i Hawai‘i, a ‘o ka po‘e äna i noho ho‘opili wale aku ai kekahi i noho pöloli no ka nele.

‘A‘ole i nele nä kama‘äina a ua noho ulakolako no nä ‘öhua o Keawenuia‘umi, a pëlä pü nö ho‘i me ke ali‘i, ua ‘ai läkou a lawa, akä, ‘o Päka‘a a me nä ‘öhua o Pai‘ea, ‘o ka ‘amo wale aku nö a nä maka a moni ho‘i ka hä‘ae i ka ‘ike aku iä ha‘i e ‘ai mai ana.

I kekahi lä, ma hope iho o kona ‘ike ‘ana i kona makua käne, a ‘oiai ho‘i ka lehulehu e noho ana me ka pilikia a me ka nele, ua kaena a‘ela ‘o ia penei: "Na‘u wale nö ho‘i paha këlä ‘ai lä, ke hiki aku au i mua o këlä mau ‘elemäkule po‘ohina e noho maila."

"E ha‘akoi," wahi a kanaka, "‘a‘ole i‘o ho‘i, e ‘ole ka loa‘a mai o käu."

"He hiki ‘ole aku no‘u i mua o këlä mau ‘elemäkule ka mea e nele ai," wahi a Päka‘a. "Akä, inä e hiki au i mua o läua, ‘o ka loa‘a mai nö ia o ke ‘ai a me ka i‘a, a ‘o ko käkou ola nö kä ho‘i ia."

I ia manawa i pane kïko‘olä mai ai nä känaka: "E pi‘ikoi, he loa‘a iho ko käu i ka huahua."

"He loa‘a iho ko käu e nä wahi keiki, a nele mai kä ho‘i ‘o Pai‘ea ke ali‘i loa‘a mai kau e nä wahi lapuwale."

"E ho‘onanä aku ‘oe, ‘a‘ohe kä he ‘ike aku o ko ihu ua pa‘a këlä mau ‘elemäkule i ke kia‘i ‘ia a puni e nä koa a me nä ilämuku, mana‘o anei ‘oe e hiki aku ana ‘oe i mua o këlä mau ‘elemäkule, ‘a‘ohe paha ‘oe e hiki aku a ‘o ko make ‘ë mai nö ia i nä koa."

He nui nä ‘ölelo kïko‘olä ‘ë a‘e a nä känaka i pane mai ai i ke keiki, akä, ‘o ko Päka‘a ‘ano mau nö ‘o ka ho‘omanawanui i nä ‘ölelo ‘ino a pau, no laila, ‘a‘ole ‘o ia i päkïkë aku.

"‘A‘ohe au e hopo iho no kä ‘oukou mau ‘ölelo ho‘omäka‘uka‘u, ‘oiai, ke ‘ike nei au he make nö o mua me kahi mana‘olana na‘e no ke ola, he ‘ole loa na‘e ka noho iho penei a make iho i ka pöloli, no laila, e mäuna ana nö këia kino i mua o këlä mau ‘elemäkule po‘ohina, a i make mai nö ho‘i, ‘o ia ihola nö ho‘i paha, ola nö ho‘i paha ‘oukou, a ho‘i nui nö ho‘i iä Kaua‘i, i ka ‘äina o käkou, ke make ‘ë ‘ole iho na‘e ho‘i ‘oukou i ka wï; no‘u nei lä ‘eä, e aho ka make i mua o läua lä, ma mua o ka make maoli iho i ka wï a ka ‘ai ‘ole."

‘O ko Päka‘a wehe a‘ela nö ia i kona wahi pü‘olo kapa a kona makuahine i hä‘awi mai ai iä ia. ‘Akahi nö ‘o ia a ‘a‘ahu i ia mau wahi kapa ona, he malo ninikea, he kïhei kalukalu a he pe‘ahi, a i ka pa‘a ‘ana, ‘o ko ia nei hele akula nö ia me ka wiwo ‘ole a me ka maka‘u ‘ole.

‘O ka noho ‘ana o ke alo ali‘i, he ka‘awale kahi o ke ali‘i, ka‘awale ho‘i kahi o nä ilämuku a me nä koa, a ka‘awale loa mai ho‘i kahi o nä maka‘äinana. He kapu loa kahi o ke ali‘i, ‘a‘ole mea ho‘okahi e ‘ae ‘ia e hele ma laila, ‘o nä kahu iwikuamo‘o wale nö, a ‘o ka mea kuleana ‘ole e ‘a‘e ana ma laila, he make kona ke ola ‘ole mai i ke ali‘i.

I ko Päka‘a hele ‘ana aku, ua ho‘okokoke aku ‘o ia i kahi a ka ‘aha kanaka e noho ana, a li‘uli‘u käna kü ‘ana, ‘ike akula ‘o ia he wahi köä iki ma kahi o nä koa, no laila, ‘olo‘io hele akula këia a hiki ana ma laila; ‘oiai ‘o ia e kü ana ma laila, e kia‘i ana ‘o ia i nä koa a me nä ilämuku, a i kona ho‘omaopopo ‘ana ua nanea loa läkou, ‘a‘ohe ho‘i he ho‘omaopopo mai iä ia nei, no laila, ua nihi mälie akula këia a hala nä pülo‘ulo‘u, a i kona kokoke ‘ana aku i kahi a Keawenuia‘umi a me Küanu‘uanu e noho mai ana, ‘akahi nö ‘o ia a ‘ike ‘ia mai e nä koa a me nä ilämuku, i ia wä nö läkou i ho‘öho mai ai:

"‘A‘e këlä keiki i kahi kapu o ke ali‘i--ë! ‘A‘e këlä keiki i kahi o ke ali‘i!" a alualu maila läkou e hopu a e pepehi iä Päka‘a.

I ka ho‘öho ‘ana o nä känaka i kona ‘a‘e i ke kapu o ke ali‘i, ‘o kona ku‘upau ihola nö ia i ka holo me ka mämä loa a kü ana këia i mua o Küanu‘uanu, hopu akula këia a kä‘ili maila a lilo maila iä ia nei ke kähili a Küanu‘uanu e pa‘a ana, a noho ihola ‘o Päka‘a i luna o ka ‘ühä o kona makua käne.

Huhü a ho‘onäukiuki loa ihola ‘o Küanu‘uanu i ka hana ho‘okano a këia wahi keiki, no laila, i ko Päka‘a mea ‘ana iho e noho i luna o ka ‘ühä, e hö‘e‘eke a‘e ana këlä i ka ‘ühä i wahi no Päka‘a e hä‘ule ai i lalo, akä, ua ‘oi aku ka ‘eleu o ke keiki i ko ka makua käne, no ka mea, i ka ‘oni mua ‘ana nö o nä ‘ühä o ka makua käne, no‘ono‘o ‘ë nö këia e ho‘opoholo ‘ia ana ‘o ia ma waena o nä ‘ühä, no laila, ua ho‘olei koke a‘ela ‘o ia i ka wäwae ‘äkau ona mawaho o ka wäwae ‘äkau o ka makua käne, a noho kïkepa ihola ‘o Päka‘a i luna o ka ‘ühä ‘äkau o ka makua käne, a hoka loa ihola ho‘i ka mana‘o kolohe o ka makua käne.

Ma nä känäwai käkau ‘ole ‘ia o Hawai‘i nei, ‘o ke keiki pono‘ï wale nö ka mea hiki ke noho i luna o ka ‘ühä o ka makua käne, no laila, i ke kau ‘ana o këia wahi keiki i luna o ka ‘ühä o Küanu‘uanu, ua ho‘omana‘o koke a‘ela ‘o ia ‘o ke keiki nö paha këia äna me La‘amaomao, a ua holo pü mai nei me ke ali‘i me Pai‘ea.

No laila, nïnau ihola ‘o Küanu‘uanu: "Na wai ke kama ‘o ‘oe?"

"Na Küanu‘uanu a me La‘amaomao!"

"‘O Päka‘a anei ‘oe?"

"‘Ae, ‘o wau nö ‘o Päka‘a!"

"No wai kou Päka‘a?"

"No Keawenuia‘umi!"

"‘O ‘oe kä ia, e ku‘u keiki o ka huaka‘i hele mäka‘ika‘i o këlä ‘äina o Kaua‘i." ‘Apo maila ‘o ia i ke keiki a pa‘a, honi ihola a uë a‘ela me ka leo nui, a lohe ‘ia a‘ela ma ‘ö a ma ‘ane‘i këia uë ‘ana a Küanu‘unu‘u no käna keiki; nïnau maila ke ali‘i, "Na wai këia keiki?"

"Na‘u nö ho‘i këia keiki," wahi a Küanu‘uanu. "Iä mäkou i hele ai i ka mäka‘ika‘i iä Kapa‘a, Kaua‘i; e kökö ana ka makuahine, hö‘ea a‘e nö ho‘i kö ‘elele me ke kauoha e ho‘i, ‘o ka ho‘i ihola nö ho‘i paha ia, a ha‘alele ka wahine me ke keiki. Na‘u nö i kapa ka inoa ‘o Päka‘a, i inoa nou, no ka päka‘a a me ka mähuna o kö ‘ili i ka ‘awa."

"‘Ae," wahi a Keawenuia‘umi, "Pömaika‘i maoli kä ho‘i käu huaka‘i mäka‘ika‘i; ua pono, e loa‘a ana kä ho‘i ko‘u kahu hou, e a‘o a‘e ‘oe iä ia nei i nä hana äu a pau a hiki i kona wä e ‘ike ai, mai hünä ‘oe i kekahi mea ho‘okahi a hiki i kona mäkaukau loa ‘ana, no ka mea, ke ‘äo‘o loa mai nei ‘oe, a ‘a‘ole i maopopo ko käua mau lä i koe, a i moe ‘ë ‘oe, hemahema kä ho‘i äu."

"‘Ae," wahi a Küanu‘uanu, "e ho‘okö ‘ia ana kou makemake e ke ali‘i."

I ka pau ‘ana a‘e o këia mau ‘ölelo a läua, ‘o ka ho‘olale a‘ela nö ia o ke ali‘i i nä ‘elele e hele aku e ‘auhau i nä känaka e hele mai e ho‘okupu i waiwai na Päka‘a, ke keiki a Küanu‘uanu, ke kahu hou ona; i ia wä, ‘o ka holo koke akula nö ia o ka lohe ma ‘ö a ma ‘ane‘i, a ua hiki pü akula ia lohe i mua o Pai‘ea a me ka po‘e a pau o Kaua‘i i holo pü mai ai, ka po‘e ho‘i näna i hana ‘ino a i ho‘ounauna ‘ino, a päkïkë a ho‘ohenehene a ho‘okauä ‘ino iä Päka‘a.

I ka lohe ‘ana o nä ‘öhua a me nä känaka o Pai‘ea i këia lono, ua komo koke i loko o läkou ka maka‘u no ko läkou make no kä läkou mau hana ‘ino, a i ‘ole ia, ho‘onele ‘ia mai paha i ka ‘ai a pëlä aku, a pëlä läkou e nünü aku nei a nünü mai, a hekau ihola ke kaumaha ma luna o läkou a pau.

Ua kuhihewa na‘e läkou, ‘oiai, ‘a‘ole he mana‘o ‘ino ko Päka‘a, akä, he piha ‘o ia i ka ho‘omanawanui a me ke aloha e like nö me kona ‘ano mau; no laila, i ka lawe ‘ia ‘ana mai o nä waiwai a pau i mua o Päka‘a; ‘a‘ole ‘o ia i pülale a wikiwiki e iho e ‘ai i käna waiwai, akä, ua hä‘awi mua akula ‘o ia i ka nui o ka waiwai iä Pai‘ea mä, a me ka po‘e Kaua‘i o läkou. ‘A‘ole nö ho‘i i ho‘onele ‘o Päka‘a i ke kanaka ‘u‘uku loa o kona kuleana, ua hä‘awi ‘ia nö e like me ke külana o ke kanaka, e like nö me ke ki‘eki‘e o ke kanaka, pëlä nö e nui ai käna, a ha‘aha‘a iho nö ho‘i, pëlä nö e ‘u‘uku iho ai kona ha‘awina.

No laila, ma këia hana ‘ana a Päka‘a, ‘alua ahi, a ‘alua uahi pua‘a, a waiwai ho‘i ma këia hele ka‘apuni ‘ana a Pai‘ea, he ho‘okupu ‘oko‘a kä Pai‘ea, a he ho‘okupu ‘oko‘a nö ho‘i këia na Päka‘a.

I ka ‘ike pono ‘ia ‘ana a‘e o Päka‘a ke keiki pono‘ï a Küanu‘uanu, ke kahu pono‘ï o Keawenuia‘umi, ua holo akula ia lohe a puni ka mokupuni o Hawai‘i, a he mea hau‘oli loa ho‘i ia no nä maka‘äina mäke‘e haku a mäke‘e ali‘i ho‘i, ‘a‘ohe nö ho‘i he mea näna e hö‘ole mai ia mea, he ‘ae wale mai nö kä nä maka‘äinana.

A i ka pi‘i ‘ana a‘e o ko Päka‘a nui, ua pi‘i pü a‘e me kona kanaka u‘i, a ua pi‘i pü a‘e ho‘i me kona ‘ike, akamai, a me ka maiau i nä hana a pau o ke alo ali‘i o Keawenuia‘umi; ua pau iä ia nä loina o ka lani a me nä ‘ano o ka honua, ‘o ia ho‘i ka mahi‘ai ‘ana a me nä mea a pau e pili ana i laila, ke kilo hökü a me ka holo moana ‘ana, ka ho‘okele wa‘a, ka noho ‘ana o uka nei o ka ‘äina, ka lawai‘a, a me nä ‘ano hana ‘ë a‘e nö a pau; a ma muli o këia mäkaukau o Päka‘a, ua ho‘olilo a‘ela ke ali‘i ‘o Keawenuia‘umi iä ia i mea nui i mua o kona alo ali‘i, ma lalo aku nö na‘e o kona makua käne ‘o Küanu‘uanu.

Ma muli o kona ho‘oki‘eki‘e a ho‘ohanohano ‘ia ‘ana a‘e, ua hä‘awi mai ‘o Keawenuia‘umi i mau ‘äina nona, no laila, ua hö‘ai ‘äina akula ‘o ia i kekahi po‘e o Kaua‘i, a ua nui ka po‘e Kaua‘i i ho‘opa‘a mai iä läkou iho e noho kanaka aku no Päka‘a, no ka mea, ua ‘ike läkou i kona lokomaika‘i a me kona aloha.

Ua lö‘ihi nä lä o Pai‘ea i noho ai ma Hawai‘i, a ua lilo nö ho‘i ‘o ia i mea nui a hanohano nö ho‘i no ke alo ali‘i o Keawenuia‘umi a me ko Hawai‘i nö ho‘i a pau. Ua ‘ai ‘o Paiea a kena i ka waiwai a Päka‘a, a ua ‘ike nö ho‘i ‘o Pai‘ea i ka ho‘opa‘a ‘ana a kekahi po‘e Kaua‘i e noho kanaka aku no Päka‘a, ka mea ho‘i a läkou i ho‘owahäwahä ai ma mua, a ua ‘oi ma mua o ka hapalua o ka po‘e i hele mai, ka po‘e i noho pa‘a loa ma Hawai‘i ma lalo aku o Päka‘a.

Ua ho‘i aku ‘o Pai‘ea i Kaua‘i me ke kökua pü aku o Keawenuia‘umi a me Päka‘a, a ma këia ho‘i ‘ana a Pai‘ea, ua ho‘i aku ‘o ia me ka hanohano a me ka waiwai.

I ka ‘ike ‘ana mai o nä ali‘i a me nä maka‘äinana o Kaua‘i i ka ho‘i ‘ana aku o ko läkou ali‘i, he ‘oi aku ko läkou aloha a me ko läkou uë ‘ana, no ka po‘e i ho‘i mai a me ka po‘e i noho loa aku i Hawai‘i.

Ma këia ho‘i ‘ana a Pai‘ea, ua ho‘ouna pü aku ‘o Päka‘a i waiwai na kona makuahine na La‘amaomao, a ma ia hope aku, he mea mau iä ia i këlä a me këia manawa, ka ho‘ouna ‘ana i waiwai na kona makuahine.

Ua ho‘okaulana akula ‘o Pai‘ea i ka hanohano a me ka waiwai o Päka‘a, ke keiki a La‘amaomao, i ka lilo ‘ana i mea nui i mua o ke alo ali‘i o Keawenuia‘umi, a me kona noho ‘ai ‘äina ‘ana iä Hawai‘i.

‘A‘ole i mana‘o‘i‘o nä känaka o Kaua‘i i këia lohe, akä, i ka ho‘ouna ‘ana mai a Pai‘ea i nä ‘auwa‘a i lulu‘u pono me nä waiwai a Päka‘a i ho‘ouna mai ai na kona makuahine, ‘akahi nö a hö‘oia‘i‘o a‘ela nä ali‘i a me nä maka‘äinana o Kaua‘i a puni, a ua lilo a‘ela ho‘i ‘o La‘amaomao i mea nui i nä känaka o Kapa‘a. ‘O këia ka mea mau i nä känaka mai ka wä kahiko loa mai a hiki wale mai nö i këia au; inä he ‘ilihune ‘oe, ‘a‘ohe he loa‘a o kahi makamaka a hoa aloha a makamaka pilikoko paha, hilahila läkou i ka lohe ‘ia a‘e he pili läkou iä ‘oe; akä, ke lohe ‘ia a‘e ua waiwai a‘e nei ‘oe, nänä aku ‘oe, ‘a‘ohe kä ho‘i he mea pili ‘ole, mai kahi ‘ë nö a noho ana, he ka‘iähuihui ua mea he pilikoko, makamaka, pili aikäne, a pili wale mai nö, he pili wale nö, ‘a‘ohe he mea pili ‘ole, hemo nä mo‘okü‘auhau. ‘O ke koi nö ia o ka pili a hiki i ka pili aikäne a nä küpuna; a penei e ‘ölelo mai ai kekahi o ua po‘e koi pili nei:

" ‘O kö kaikuahine a‘e këia, ‘o ka hele ‘ana a ke aikäne a ko makuahine a ho‘äikäne me ko ia nei makuahine."

" ‘O kö kaikaina a‘e këia, ‘o ka noho pü ‘ana a ko kupuna käne kualua a me ko läkou nei po‘e."

A he nui wale aku nä ‘ano a ka po‘e ‘imi pili e hana mai ai, a i kahi wä, ua akamai nö läkou i ka ho‘opilipili ‘ana, a ke ho‘olohe aku ‘oe i kä läkou lä ho‘opilipili mai me he mea lä he ‘oia‘i‘o. Eia na‘e ka mea ‘aka, ma mua koke iho o kö lä waiwai ‘a‘ohe ou pili.

I ka hiki o nä makahiki o Päka‘a i ka 25, ua lo‘ohia ihola ‘o Küanu‘uanu i kekahi ma‘i nui, a ma ka nänä a nä kähuna, ua ‘ike läkou he ma‘i ola ‘ole, no ka mea, he kohepopo (akepau ka inoa o ia ‘ano ma‘i i këia au hou o käkou). I ka maopopo ‘ana iä Küanu‘uanu ‘o kona make, ua kähea akula ‘o ia iä Päka‘a a kauoha akula penei:

"Ke kokoke mai nei ko‘u mau lä, no laila, eia ka‘u kauoha iä ‘oe: E mälama pono ‘oe i ke ali‘i e like me ka‘u mälama ‘ana äu i ‘ike iho nei, e ho‘olohe i ka ‘ölelo iki a me ka ‘ölelo nui a ke ali‘i, e mälama i kahi ‘ai a hakina i‘a a ke ali‘i, a pelekunu, a inä i nïnau koke ‘ole ‘ia mai, e kaula‘i aku i ka lä a malo‘o a e ho‘ö i loko o ka hökeo a waihona päpa‘a ‘ë a‘e paha e mälama i nä i‘a hou, nä i‘a ola, ka ‘awa ulu a me ka ‘awa malo‘o. E mälama i ke kanaka iki a me ke kanaka nui, ke kanaka ki‘eki‘e a me ke kanaka ha‘aha‘a. ‘O nä ‘äina pono‘ï o‘u iä ‘oe nö ia, a näu nö e ‘ike aku i ko haku."

Ua hä‘awi aku ‘o Küanu‘uanu i këia mau kauoha iä Päka‘a i waena o ke alo ali‘i a pau, me ka lohe mai nö ‘o Keawenuia‘umi a me nä känaka, a hakanü ihola ke alo ali‘i a pau.

I ka make ‘ana o Küanu‘uanu, ua holo akula ka loho kaumaha a puni ‘o Hawai‘i, a kümäkena a‘ela nä maka‘äinana a me nä ali‘i, no ka mea, ua nui ko läkou aloha iä ia. He ‘olu‘olu, he aloha, a he ho‘omaopopo i ke kanaka nui a me ke kanaka iki, ‘a‘ohe ho‘i he hemahema o nä ali‘i, hele mai i ke alo ali‘i o Keawenuia‘umi iä ia, a he nui aku nä hana maika‘i ‘ë a‘e a Küanu‘uanu i hana ai, no laila, ua aloha nui ‘ia ‘o ia.

‘O ke ali‘i Keawenuia‘umi ka mea i ‘oi aku o ke kümäkena a me ke aloha iä ia, a ua noho ke ali‘i me ka ho‘omana‘o nona i nä wä a pau. A pau a‘ela nä lä kümäkena no ka make ‘ana o ke kahu o ke ali‘i, ua ho‘omaopopo ‘ia a‘ela ko Päka‘a noho kahu ‘ana aku no ke ali‘i.

Ma muli o ke aloha o Keawenuia‘umi iä Küanu‘uanu, kona kahu, no laila, ua ho‘onoho a‘ela ‘o ia iä Päka‘a i kahu nona, a ho‘olilo pü ho‘i ‘o ia iä ia i Lunanui, Pu‘uku, Kilo a Kuhikuhipu‘uone.

‘O Kahikuokamoku, ‘o ia ke kuhina nui o ke ali‘i, a he aikäne punahele ho‘i ‘o ia na Keawenuia‘umi.

‘O nä ali‘i ho‘i e ‘aimoku ana no Hawai‘i, he po‘e keiki nö na Keawenuia‘umi, ua ho‘onoho ‘ia na‘e ma nä moku ‘elima o Hawai‘i.

‘O Wahilani ko Kohala, a he ho‘okahi kanaka ‘ë, ‘o ‘Ehu, iä ia ‘o Kona, he keiki ho‘okama ‘ia na Keawenuia‘umi.

Ua malu a ua maika‘i nä mea a pau ma lalo o ka ho‘oponopono akahele ‘ana a Päka‘a, a ua maluhia nö ho‘i ‘o Hawai‘i mai ‘ö a ‘ö, ua ‘ike ‘ia ke kanaka iki, ke kanaka nui, ke kanaka ha‘aha‘a, a me ke kanaka ki‘eki‘e, no laila, ua pipili ke aloha o nä känaka iä Päka‘a.

Ua aloha pü nö ‘o Keawenuia‘umi iä Päka‘a, no ka mea, ua ‘oi a‘e kona mäkaukau ma mua o kona makua käne.

Akä na‘e, i loko o këia maika‘i o ka noho ‘ana o ke alo ali‘i, ‘a‘ole i nele ka po‘e huähuä iä Päka‘a, a ‘ene‘enemi ho‘i i kona noho hanohano.

Aia i waena o ke alo ali‘i he ‘elua mau kanaka ‘o Ho‘okeleihilo ka inoa o kekahi a ‘o Ho‘okeleipuna ka inoa o kekahi, a ‘o läua ho‘i nä ‘enemi ‘ino loa o Päka‘a.

He mau känaka akamai këia i ka holo moana, a ua maopopo ho‘i iä läua nä loina a pau o ia hana. He ‘ike ho‘i ko läua i nä ‘öuli o ka lani a me ka honua, ka lä mälie a me ka lä ‘ino, a ua ‘ane like aku nö ko läua ‘ike me ko Päka‘a, a ho‘okahi wale nö mea i ‘oi aku ai ‘o Päka‘a, ma muli o ka mana i loa‘a iä ia ma luna o nä makani a pau, ma o ka ipu makani lä a La‘amaomao.

Kuko ihola këia mau känaka e lilo iä läua ka hanohano o Päka‘a, no laila, ua hele aku nö këia mau känaka i mua o Keawenuia‘umi e ho‘okama‘ilio ai, a ho‘oakamai ai, a e pekapeka ai, a e holoholo ‘ölelo ai, a e ho‘opihapiha ai i ka mana‘o o ke ali‘i. Ua kaena pü a‘e läua i ko läua ‘ike ma ka ho‘okele wa‘a a me nä hana ‘ë a‘e a pau o ke alo ali‘i, a ma muli o kä läua pelo ‘ana a poholalo ‘ana iä Päka‘a, ua huli akula ka mana‘o o ke ali‘i ma lalo o kä läua mau alaka‘i ‘ana, a puni wale akula ho‘i i kä läua la‘apuhi mai.

Ma ia hope iho, ua ho‘omaka maila ke ‘ano ho‘owahäwahä o ke ali‘i iä Päka‘a käna kauä maika‘i ma muli o kona puni wale ‘ana i këlä mau känaka, a ua ‘ike ‘ia aku ho‘i ka pau o ka punahele o Päka‘a i ke ali‘i.

‘A‘ole nö i mana‘o i‘o ‘o Päka‘a e pau loa ana kona punahele i ke ali‘i, a hiki i ka wä a ke ali‘i i ki‘i mai ai i nä ‘äina äna i hä‘awi ai nona, me ka ho‘okoe aku na‘e i käu mau wahi ‘äina li‘ili‘i i loko o Hilo, a me ka ‘ohi ‘ana ho‘i i nä mea a pau a Päka‘a e mälama ana, a hä‘awi ‘ia akula iä Ho‘okeleihilo a me Ho‘okeleipuna ka mälama ‘ana, ‘akahi nö ia a ho‘omaopopo ihola ua lilo ia i mea ‘ole i kona haku a ua lilo aku ho‘i ko ke ali‘i mana‘o nui a me kona hilina‘i ‘ana ma luna o nä punahele hou äna.

‘A‘ole nö i pau i laila ka ‘ohi a ke ali‘i, no ka mea, i ka pau ‘ana aku o nä waiwai, ua hä‘awi a‘ela ‘o Keawenuia‘umi i ka ho‘okele ‘ana o nä wa‘a ona iä Ho‘okeleihilo a me Ho‘okeleipuna a lawe a‘ela nö ho‘i i nä wa‘a maiä Päka‘a mai.

‘O nä wahi mea wale nö i koe aku iä Päka‘a ‘o ka noho Pu‘uku ‘ana a me ka noho kahua hale ‘ana. Inä he hele na ke ali‘i ma Hilo, a i kekahi mau wahi ‘ë aku a puni ‘o Hawai‘i, a i ho‘okupu ‘ia mai e nä ali‘i a me nä maka‘äinana, aia a ‘ike mua nä ho‘okele wa‘a, a lawe läua, a koe mai ke koena, a laila, ‘o ia ke hä‘awi ‘ia mai iä Päka‘a, a na Päka‘a e hä‘awi aku kä nä ali‘i a me nä ‘öhua o ke ali‘i.

Ma muli o këia ho‘onele ‘ia ‘ana o Päka‘a ua nui loa kona ho‘ohalahala, ‘a‘ole wale nö ka waiwai a me ka hanohano, akä, no ke kä‘ili ‘ia ‘ana a me ka lilo ‘ana kekahi o ka hope o nä wa‘a a me nä wa‘a o ke ali‘i i nä känaka ‘ë.

A na Keawenuia‘umi ho‘i ka ho‘owahäwahä iä Päka‘a, ua ho‘owahäwahä pü maila nä ali‘i ‘ë a‘e a pëlä pü ho‘i me nä maka‘äinana, a hilina‘i a‘ela läkou iä Ho‘okeleihilo a me Ho‘okeleipuna, nä känaka i ho‘oki‘eki‘e ‘ia a‘ela, no ka nui loa o ko läua punahele i ke ali‘i.

Ua lilo ‘o Päka‘a i ‘enemi ‘ino loa no këia mau känaka, a e ‘imihala mau ana läua no Päka‘a i këlä a me këia lä, e ‘äkë ana läua ala ‘o ko Päka‘a hele mai ke alo ali‘i aku o Keawenuia‘umi.

I ka ho‘omaopopo pono ‘ana iho o Päka‘a ua pau ‘i‘o ka makemake o kona haku iä ia, no laila, ua hele na‘auauwä akula ‘o ia, no ka mea, ‘a‘ole ona makemake e kau mai ka leo o kekahi kanaka ma luna ona.

Iä ia i hele ho‘ohuake‘eo ai, ‘a‘ole ia i ho‘iho‘i aku i nä waiwai a pau o ke ali‘i, akä, ua lawe maila ‘o ia i kekahi kapa o ke ali‘i a me kekahi malo, ka ‘awa a me nä mea e pono ai ia mea, a ‘o ia nö ho‘i nä mea äna i hahao ai i loko o La‘amaomao, ka ipu makani äna, ‘o ia kekahi ukana äna o ka hele ‘ana, a ‘o ka hoe nui kekahi äna i kapa ‘ia, ‘o Lapakahoe, ka inoa o ke kaikaina ona.

I ka pili o ke ahiahi a ‘oiai e kokoke aku ana i ke ‘aumoe, ‘o ia ka wä a Päka‘a i ha‘alele aku ai iä Waipi‘o, ke alo ali‘i hanohano o Keawenuia‘umi, ke ali‘i o Hawai‘i.

Ua ‘ölelo ‘ia, ma ka wa‘a o Päka‘a i hele ai, ua uhi ‘ia na‘e i ka moena, ua hö‘ahu ‘ia he ‘ope moena ma nä ‘ao‘ao a ma lalo a‘e ho‘i o ka wa‘a a ähua kau iho ka wa‘a maoli ma luna iho o ka wa‘a moena, a pëlä i pakele ai ‘o Päka‘a i ka make a Ho‘okeleihilo mä.

Ua ho‘omakäkiu ‘o Ho‘okeleihilo mä a hiki i ka wä a läua i ‘ike ai iä Päka‘a e uhi ana i ka wa‘a me ka moena, ua maopopo ‘i‘o a‘ela iä läua ka hele o Päka‘a, no laila, ua kia‘i loa läua me ka maka‘ala no ka manawa e hele ai, a i ka hele ‘i‘o ‘ana o Päka‘a ‘o läua nö kekahi i uhai mai e pöä iä Päka‘a, inä e pïholo a kähuli paha ka wa‘a o Päka‘a, akä, ‘a‘ole i kö ‘ia ‘upu ‘ana a ua mau känaka lä, ‘oiai, ma muli o ka mämä o ka wa‘a a no ka pa‘a iho ho‘i o luna, ‘a‘ohe komo iho o ke kai, no laila, ua pakele nö këia.

I ka hemo ‘ana mai o ka wa‘a o Päka‘a a ma waho mai o Waipi‘o, ua pä aheahe kolonahe maila nä makani kama‘äina o ia ‘äina, ‘o ia ke A‘eloa a me ka Holopo‘opo‘o a holo pahe‘e akula ko ia nei wahi wa‘a. I ke ao ‘ana a‘e eia läkou nei ma waho a‘e o nä Hilopalikü, a ma ia lä a pö kokoke loa akula läkou nei i Hilo.

Ua uhai loloa mai nö ‘o Ho‘okeleihilo mä iä ia nei a no ka pö‘ele‘ele a me ka make koke ‘ole iho o ko Päka‘a wa‘a, ua moloä läua i ka uhai ‘ana a ho‘i akula läua me ka mana‘olana e ka‘awale loa ana ‘o Päka‘a ‘a‘ole e ho‘i hou mai.

Holo akula ‘o Päka‘a a pae ma Hilo, i laila kona kaikaina o Lapakahoe, e noho ana he ali‘i no kekahi mau ahupua‘a o laila i lilo iä Päka‘a, a ‘o nä ‘äina nö ho‘i ia i koe ‘a‘ole i lawe ‘ia e Keawenuia‘umi.

I kona hiki ‘ana aku i kahi o ke kaikaina, a pau ke aloha a me ka ‘ai ‘ana, ‘ï akula ‘o Päka‘a iä Lapakahoe: "Ua pau ka makemake o ka haku o käua ia‘u, a ua lawe aku i nä pono a pau ona i waiho mai ai me a‘u, a ‘o këia mau ‘äina, ‘o ia wale nö koe, akä, e hiki mai ana nö na‘e ka wä e kä‘ili pau ‘ia aku ai. No laila, eia ka‘u kauoha iä ‘oe, e noho ‘oe me ua haku nei o käua, eia wau ke hele nei, ‘a‘ole na‘e wau i ‘ike i ko‘u wahi e noho ai, no laila, inä e lawe aku ka haku o käua i këia noho ‘ana, a laila, e noho kanaka aku nö ‘oe ma lalo ona."

A pau këia mau ‘ölelo ‘ana, hopu ihola nö i ka ipu äna a me ka hoe, aloha akula i ke kaikaina a ‘o ka hele akula nö ia a loa‘a kahi wa‘a ona i kahakai kau a‘ela a holo akula. ‘O ko Päka‘a holo maila nö ia e kü ‘ö‘ili ana i ka moana, ‘o ke ao, ‘o ka pö, a pae ana këia i Moloka‘i, ma lalo mai o Ho‘olehua.

I ko Päka‘a pae malihini ‘ana aku, he nui nä kama‘äina i ho‘okipa aloha aku iä ia.

‘O Hikauhi ka wahine u‘i ho‘okahi o ia kaha, a ‘o ia nö ho‘i ke kaikamahine a nä ali‘i nui o ia wahi, ‘o ia ‘o Ho‘olehua a me ‘Iloli käna wahine. ‘O Kaumanamana kekahi keiki a läua a kaikunäne ho‘i o Hikauhi.

Ua hä‘awi mua ‘o Ho‘olehua mä iä Hikauhi i wahine hö‘ao na Pälä‘au, hekeiki makua nö no ia wahi, akä, i ka hiki ‘ana aku o Päka‘a, ua pau a‘ela ko Hikauhi mana‘o ‘ana no Pälä‘au a nui loa kona makemake no Päka‘a.

No këia hana ‘e‘epa a ke kaikamahine, no laila, ua ho‘oponopono a‘ela ‘o Ho‘olehua me nä mäkua o Pälä‘au, akä, ua ‘ae maika‘i mai nö ‘o Pälä‘au, a ua ho‘oku‘u mai nö ho‘i iä Hikauhi i wahine na Päka‘a. Ma muli o këia hana maika‘i a Pälä‘au, ua noho aloha läkou me ke kü‘ë‘ë ‘ole.

Hö‘ao a‘ela ‘o Päka‘a me Hikauhi a noho a käne a wahine iho läua nei. A ‘o ka hana nui a Päka‘a ‘o ka noho ‘ana ma ia kaha, ‘o ka mahi‘ai a me ka lawai‘a, he mau hana ho‘i i lehia wale iä ia, a ma ia hana ua loa‘a ke kü‘ono‘ono o ko läua noho ‘ana.

Ma hope mai o ko läua noho hö‘ao ‘ana ua häpai a‘ela ‘o Hikauhi, a i ka hänau ‘ana mai he keiki käne, a ua kapa aku ho‘i ‘o Päka‘a i kona inoa, ‘o Küapäka‘a.

Ua kapa aku ‘o Päka‘a i ka inoa o käna keiki ma ka hapa mua o ka inoa o kona makua käne, ‘o Küanu‘uanu, a no ka mana‘o o Päka‘a o nele auane‘i ka inoa päka‘a o ka ‘ili o kona haku Keawenuia‘umi, ‘o ia kona kumu i ho‘opili hou aku ai i kona inoa Päka‘a, a i ka ho‘oholo loa ‘ana ‘o Küapäka‘a.

Hänai punahele ‘ia ihola ‘o Küapäka‘a a hiki i ka wä i nui ai, a i ka wä i loa‘a ai iä ia ka ‘ölelo, ho‘omaka ihola ‘o Päka‘a i ke a‘o ‘ana i ke keiki i nä hana a me nä mele äna i haku ai no Keawenuia‘umi, me kona ‘ölelo aku i ke keiki penei: "E a‘o käua i nä hana a ko haku a loa‘a iä ‘oe, mali‘a, o noho mai a hü a‘e ke aloha, ‘imi mai iä käua, ua mäkaukau ‘oe."

A‘o ihola läua, a ‘a‘ole i lö‘ihi ke a‘o ‘ana, ua pau loa a‘ela ia mau mea i ka loa‘a i ua keiki nei, a ua lilo ia i mea walewaha iä ia. A pau ia, a‘o pü akula ‘o Päka‘a i ke keiki i ka inoa o nä makani a pau o këlä a me këia mokupuni, a e like nö me këlä mau hana mua, ‘a‘ole i ‘emo, ua pau loa i ka pa‘a i ke keiki.

I nä lä mua o ka noho ‘ana a‘e o Ho‘okeleihilo a me Ho‘okeleipuna, he mea ‘oia‘i‘o, ua maika‘i a miki‘ala läua i ka hana, a miki‘oi a maiau kä läua hana ‘ana, no ka mea, e noho aku ana nö ‘o Päka‘a a e maka‘ala ana nö no nä hemahema o ke ali‘i, no laila, ma nä mea i maopopo ‘ole iä Ho‘okeleihilo mä, ua hana aku nö ‘o Päka‘a i mea e pilikia ‘ole ai kona haku; akä, i ka ho‘omano loa ‘ana o Ho‘okeleihilo mä i ka hana ‘ino iä Päka‘a, ua kani‘uhü ‘o ia a kü a ha‘alele i ke alo ali‘i a me ka haku ona.

I ke ka‘awale ‘ana aku o Päka‘a no kekahi mau malama, ‘a‘ole nö i mana‘o nui loa ‘o Keawenuia‘umi, no ka mea, ke mau ala nö ke ö ‘ana o nä ‘ölelo hö‘ino a Ho‘okeleihilo mä no Päka‘a, akä, i ka maha ‘ana a‘e, ‘ike ihola ke ali‘i i kona hemahema a me kona ho‘omaopopo pono ‘ole ‘ia mai e nä punahele hou äna.

Ho‘omaka maila läua e ho‘oki‘eki‘e, ‘a‘ohe ho‘okö koke ‘ia mai ‘o ka makemake o ke ali‘i. ‘O nä mea a pau i ho‘ouna ‘ia mai na ke ali‘i Keawenuia‘umi, pau ‘ë a‘ela iä läua lä a me ko läua po‘e a ‘o ke koena aku ‘o ia ke hä‘awi ‘ia aku i ke ali‘i. Inä e ho‘ohalahala mai ke ali‘i i ka ‘u‘uku, ho‘opunipuni akula no ka ‘u‘uku nö o ka mea i loa‘a mai.

Ua nui nä hana ‘apake‘e a këia mau känaka, a ‘oi ho‘omanawanui aku ‘o Keawenuia‘umi a uë waimaka ‘oko‘a, a ‘ähewa iho nö ‘o ia iä ia iho no kona puni wale, a ho‘owahäwahä ho‘i iä Päka‘a kona kahu maika‘i a mäkaukau. ‘Ï ihola ‘o ia iä ia iho: "Ua hewa au, ua ho‘ohemahema au i ku‘u kanaka, a ua mana nö ia‘u e kumukaia ‘ia me këia."

E like me ka nui o ka hemahema a me ka pilikia i loa‘a iä ia, pëlä ka pi‘i mau ‘ana a‘e o ko na ho‘omana‘o a me kona aloha iä Päka‘a, a i ka wä i hiki ‘ole ai iä ia ke ‘umi iho, ua au wale a‘ela nö ko Keawenuia‘umi mana‘o ma ‘ö a ma ‘ane‘i, e ake aku ana ‘o ka lohe a ‘ike aku paha iä Päka‘a.

No ka nui loa o ke aloha o Keawenuia‘umi iä Päka‘a, a me ka nui ho‘i o nä hana ‘ino a nä punahele hou äna, ua ho‘owahäwahä hou ihola ‘o ia i ua mau ho‘okele wa‘a ‘ole wale nei, a kupu a‘ela kona mana‘o e huli iä Päka‘a.

Ua ho‘ouna akula ‘o Keawenuia‘umi i ka ‘elele e ki‘i i nä kilo, nä kähuna, a me nä kuhikuhi pu‘uone, e hele mai läkou e nänä i ka pono a me ka pono ‘ole paha o ka ‘imi ‘ana iä Päka‘a. Ua hiki maila nä kilo a me nä kähuna, kükulu ihola ka papahana a nä kähuna, nänä a‘ela ho‘i nä kilo a me nä kuhikuhi pu‘uone i nä ‘ouli o ke ao a me ka lani. I ka pau ‘ana o kä läkou nänä ‘ana, ua pane like maila läkou:

"Ma ko mäkou nänä ‘ana, ke hö‘ike mai nei nä ‘aumakua, a me nä ao a me nä lani, inä e ‘imi ana iä Päka‘a, e loa‘a ana nö no ka mea, eia nö ‘o Päka‘a ke ola mai nei, ‘a‘ohe na‘e he mau kuhikuhi nö kahi e loa‘a ai ‘o Päka‘a, ‘o nä hö‘ike nö ka loa‘a, ‘o ia ka mea i hö‘ike ‘ia mai a ua hünä ‘ia aku kahi e loa‘a ai."

"‘A‘ole na‘e e ‘imi koke i këia wä, e kuahaua mua ‘ia nä ali‘i a me nä maka‘äinana e pi‘i i uka o ke kuahiwi i ke kua wa‘a a loa‘a ona mau wa‘a maika‘i no ke ali‘i, a laila, huli i ke kahu pono‘ï o ke ali‘i i aloha nui ‘ia, a laila, e loa‘a nö."

Ma muli o nä hö‘ike a nä kähuna, nä kilo, a me nä kuhikuhi pu‘uone, ua kuahaua ‘ia akula nä ali‘i, nä maka‘äinana, a me nä kähuna kälai wa‘a e pi‘i i ke kuahiwi i ke kua wa‘a no ke ali‘i, a ua ho‘okö ‘ia e like me kona makemake. ‘O nä känaka hiki ‘ole, e noho läkou e mahi‘ai a kälua ai na ka po‘e kua wa‘a o ke ali‘i.

Ua mana‘o ‘o Keawenuia‘umi ‘a‘ole e lö‘ihi ana nä lä e kua ai o ka wa‘a, a ‘o ka pau nö lä ia, eia kä, "e momole aku ana i Keka‘a ka ua nahua" a e ho‘oluhiluhi ‘ia ana ho‘i ke ali‘i i ‘ö a i ‘ane‘i.

I ka hiki ‘ana aku o ke ali‘i a me nä maka‘äinana i kahi o ke koa küpono i ka wa‘a, ua ho‘omaka läkou i ke ‘oki; i ke ko‘ele ‘ana nö o ke ko‘i a nä kähuna kälai wa‘a i ke kumu o ka lä‘au, kani ana këia mau manu ‘elua i luna o ua lä‘au lä.

‘Ï maila nä kähuna: "Ua pühä këia lä‘au, ke kani ‘ia ala e ka manu."

I nänä aku ka hana, ua pühä ‘i‘o ka lä‘au, no laila, huli hou akula läkou i lä‘au hou, a i ka loa‘a ‘ana, ‘oki hou nö, a ‘o ka hina iho nö ho‘i koe, kani hou ana nö ua mau wahi manu nei i luna, a pae hou no nä kähuna kälai wa‘a: "Ua pühä hou nö këia lä‘au, he kani hou maila nö ka manu."

I nänä aku ka hana, ua pühä ‘i‘o nö. Pëlä ihola i ho‘oluhi ‘ia ai ‘o Keawenuia‘umi a me kona mau kanaka. Ua pana ka po‘e pana a ke ali‘i, a ua ma‘a ka po‘e ma‘a, ‘ahele ka po‘e ‘ahele manu, käpili ho‘i ka po‘e käpili manu, ‘a‘ohe na‘e he make o ua mau manu nei, a hiki i ka wä i pae mai ai ‘o Pikoiaka‘alalä.

He mau ‘aumakua këia mau manu no Päka‘a, a he mau hana ho‘äo këia i ke ali‘i i wahi e akäka ‘i‘o ai kona aloha iä Päka‘a, a me ka ‘ole paha, ke ‘ike maka ihola i ka luhi, ha‘alele lä ho‘i; eia na‘e, ‘a‘ole ‘o ia i kani‘uhü i kona ho‘oluhi ‘ia, akä, ua pa‘a kona mana‘o e huli iä Päka‘a ma muli o ka hö‘ike ‘ia ‘ana eia nö ‘o ia ke ola nei. He mau kumu ‘ë a‘e nö kekahi o këia hö‘apa‘apa ‘ia ‘ana o ke ali‘i, a e ‘ike ‘ia nö ma hope aku.

Ua lohe ‘ia ke kaulana o Pikoiaka‘alalä ke keiki a ‘Alalä a me Koukou, mai Kaua‘i mai kona ‘äina hänau, a hiki aku i Hawai‘i, a ‘o käna hana akamai loa o ka pana ‘iole a me ka manu e lele ana, a ua ‘ölelo ‘ia ‘a‘ole e hala ka maka o käna pua i ka pü‘ä manu.

I ka lohe ‘ana o Keawenuia‘umi i ka pae ‘ana mai o Pikoiaka‘alalä, ua ho‘ouna koke akula ‘o ia i ka ‘elele e ki‘i iä ia. I ka hiki ‘ana aku o ka ‘elele, ‘ike ‘ë maila nö ‘o Pikoiaka‘alalä.

"‘O ‘oe maila ia?"

"‘Ae."

"He aha käu huaka‘i?"

"I ho‘ouna ‘ia mai nei au e ke ali‘i, e Keawenuia‘umi, e ki‘i mai iä ‘oe e hele a‘e e pana i nä manu e ho‘oluhi nei iä ia. Aia ke ali‘i lä i uka o ke kuahiwi i ke kua wa‘a, no ka mea, ke ‘oki aku nö nä kähuna, ‘o ke kau ihola nö ia o ua manu nei i luna a kani maila, a ‘o ka pühä a‘ela nö ia o ia lä‘au, a pëlä aku ana."

"‘Ae, e pi‘i käua," wahi a Pikoiaka‘alalä, "aloha akula au i ko ali‘i i ka ho‘oluhi ‘ia. He mau manu ‘e‘epa paha kënä."

Pi‘i akula läua a i ka hiki ‘ana i mua o Keawenuia‘umi, a aloha aku aloha mai, nïnau akula ‘o Keawenuia‘umi no Pai‘ea a me kona alo ali‘i, a ua pane ‘ia mai.

A pau ia mau käkä ‘ölelo ‘ana, ha‘i maila ke ali‘i i kona mana‘o o ka ho‘ouna ‘ana iä Pikoiaka‘alalä, a i ka maopopo ‘ana, pane akula ‘o Pikoiaka‘alalä:

"Ua pö këia lä aia a ‘apöpö pi‘i käua, mali‘a o make ‘i‘o ua mau ‘enemi nei ou ia‘u." I kekahi lä a‘e, ua hele akula nä känaka e ‘imi lä‘au a i ka loa‘a ‘ana, ua ki‘i ‘ia maila nä kähuna kälai wa‘a. Ua hele pü aku ‘o Pikoiaka‘alalä me nä kähuna a ua hahai pü aku nö ho‘i ke ali‘i.

I ke ko‘ele ‘ana nö o ke ko‘i, kïkaha ana nö kekahi mau manu a i ka ho‘ola‘i ‘ana iho e kau i ka lälä, ‘o ka pana akula nö ia o Pikoiaka‘alalä a kü akula a hä‘ule ihola i lalo.

I ke ‘öpe‘ape‘a ‘ana o këlä manu e hä‘ule iho i lalo, ua ha‘oha‘o ka lua o ka manu a ho‘ola‘i ihola käna lele ‘ana me ka nänä pono ‘ana iho i kona köko‘olua, ‘o ka pana hou a‘ela nö ia o Pikoiaka‘alalä a hä‘ule ana ia manu i lalo, a make ihola ho‘i nä ‘enemi o ke ali‘i. Eia na‘e ka mea kupanaha, i ka huli ‘ia ‘ana aku ‘a‘ole i loa‘a ke kino o ua mau manu nei. Ho‘okahi mea i maopopo, ‘a‘ole i ‘ike hou ‘ia ua mau manu nei ma laila.

I ka make ‘ana o nä manu, ua holopono ka ‘imi ‘ana i ka lä‘au wa‘a no ke ali‘i, a ‘a‘ole i ‘emo ua lawa ka makemake o nä kähuna kälai wa‘a a ho‘i akula ke ali‘i a me nä känaka i kai me ka huki pü ‘ana i nä wa‘a.

I ka wä i pi‘i ai o Keawenuia‘umi i ke ‘oki wa‘a no ka huli ‘ana iä Päka‘a, ua holo aku ia lono a hiki i Moloka‘i. I ka lohe ‘ana o Päka‘a, ua hikilele a‘ela ‘o ia, ho‘i akula ‘o ia a loko o kona wahi pupupu hale, moe ihola këia i lalo, huli ke alo i luna, pe‘a a‘ela i nä wäwae a kau akula i ka paia o ka hale.

Iä ia e ho‘onanea ana pëlä, pa‘uhia ‘ia ihola ‘o ia e ka hiamoe a häläwai maila ko Keawenuia‘umi ‘uhane me kona ma ka moe ‘uhane.

‘Ï maila ko Keawenuia‘umi ‘uhane: "Eia wau a huli aku iä ‘oe."

Pane akula n