(HiPalatino)

Ke Kumu Hawai‘i

March 14, 1838

Waialua, Detemaba 26, 1837

He mana‘o ho‘äkaka wale nö këia no ko‘u hänau ‘ana, a me ko‘u kamali‘i ‘ana, a me ko‘u ho‘okanaka ‘ana, a me ka ‘ike ‘ana i kekahi mau mea o loko o ke aupuni o Kamehameha.

Kaua aku ‘o Kamehameha, a make ‘o Namaka‘ehä iä Kamehameha, ‘o ka pau nö ia o ke kaua ‘ana, lanakila loa ‘o Kamehameha.

I laila ko‘u hänau ‘ana, ‘o Hilo ka ‘äina i hänau ai. A mai ko‘u hänau ‘ana mai a hiki i ka Peleleu nei, ‘o ka holo ‘ana mai nö ia o Kamehameha i Maui. ‘Elima o‘u makahiki i Hawai‘i, holo mai i Maui i ka Peleleu nei a Maui noho. E keiki ana nö wau, ua nui iki a‘e, me ko‘u mau mäkua nö na‘e au, a hele mäkou i Wailuku, a noho i laila ke ali‘i. A ho‘i mai mäkou a Lahaina, hä‘awe i ka ‘ai a hiki i Lahaina, kanaka, he wahine he wailau ka ‘ai. A ho‘okahi makahiki i Maui. Holo mai i O‘ahu, ma ka mmoku haole ke ali‘i i holo ai i O‘ahu, ‘o Balaunu ka inoa o ke kahu moku. Ma ka Peleleu nö ho‘i mäkou me ko‘u mau mäkua, a pae i Waikïkï. A noho i laila, keiki nui a‘ela au, ‘a‘ole nui loa, a hele akula ke ali‘i i Waipi‘o i halaulani, hele akula nö ho‘i o‘u makua, hele akula nö ho‘i au, noho i laila a ho‘i mäkou me ku‘u makua käne, a Waikïkï noho. Hiki ka ma‘i, he ‘öku‘u ka inoa o ia ma‘i, make ‘o Kanahoahoa, hali ‘ia ka lehu. A ma‘i ho‘i ko‘u mua, ho‘iho‘i mäkou iä ia me ka makua käne nö ‘o mäua i ‘Ewa e kanu ai, he wahi ‘ili ‘äina aia la iä Kekaulike i nëia manawa, hiki mäkou, ola ho‘i kona ma‘i. Lele i ka makua käne o mäua ka ma‘i; ‘o ka ma‘i nö ia a nui loa, a ho‘iho‘i akula mäkou a Honolulu, a uka o Ka‘ala‘a, i laila make ka makua käne o mäua, a make nö i laila kekahi makua käne o mäua, a lilo nö ka makuwahine o‘u i ke kaikaina o nä mäkua käne o‘u.

A noho nö wau me ku‘u makuahine a me ke kaikaina o ku‘u mau makua käne, ‘a‘ole au i noho me kekahi makua käne o‘u. A iho mäkou a Kailua, a ho‘i mai a Ka‘ala‘a, noho. A ma ia hope aku, ka‘apuni ke ali‘i ‘o Kamehameha iä O‘ahu nei, hele ho‘i o‘u makua me ke ali‘i, hele pü ho‘i mäkou a Wai‘anae, a Waialua, a Lä‘ie, kolohe kanaka i ka ‘uala, a ma luna nö na‘e mäua ma ka wahi wa‘a, ‘o wau he keiki iho nö, nö Ma‘alo ka wa‘a, a häpai akula kahi wa‘a o mäkou ma kahi häpai wa‘a a hiki ma ‘ö, holo akula mäkou a kukü, pae moku; a kakahiaka a‘e, holo mäkou a pae i Wai‘alae, ia Ma‘alo ia ‘ai ‘ana, a ho‘i maila nö mäua mauka me ku‘u wahi kahu, a hiki nö i Ka‘ala‘a, e noho ana nö ‘o Kaohele mä, ma mua mai nö läkou mauka mai nö ma Nu‘uanu mai, a noho ihola nö ho‘i au i laila e kamali‘i ana nö ‘o wau. Ua moe ‘o Kekai i ke käne o Nawailau ke käne mua, pau ia. Holo akula ke ali‘i a Wai‘anae noho i laila. Hele ‘o Kekai me ke käne. Noho mäkou i ka Pa‘eli, i laila, ko mäkou mau hale, makemake ku‘u wahi kahu e hele hou e ka‘apuni hou iä O‘ahu nei, hahai au i ku‘u wahi kahu i ke aloha, hele akula mäkou ma hope o ke akua makahiki a hiki mäkou i Wai‘anae, käohi mai ‘o Kekai, ‘a‘ole au e noho, hele akula nö mäkou a Käne‘ohe. Ma Nu‘uanu nö mäkou ka ho‘i ‘ana a hiki i Ka‘ala‘a iö Kaohele mä. Noho ihola nö wau me o‘u makua a ho‘i akula mäkou a Waikïkï noho me ke ali‘i, ‘o Kaohai ko mäkou wahi i noho ai. A make nö ‘o Kanihonui i Waikïkï, i moe me Ka‘ahumanu, pepehi ‘ia nö e Kamehameha, he keiki nö na kona kaikuahine na Pi‘ipi‘i. A ho‘i nö mäkou a uaka ‘o Ka‘ala‘a noho nö i laila, a ho‘i mai ke ali‘i i Honolulu, mai Waikïkï mai.

A iho akula mäkou a Honuakaha he wahi loko no Ka‘ala‘a o Pu‘ukapolei ka inoa, kü nä wahi hale o mäkou i laila, noho i laila, ho‘oholo i ka i‘a, i laila nö mäkou kahi i noho ai. Pupuhi ‘o Kala‘imoku i kauhale i ke ahi, i ke aloha iä Kuwahine, ‘o ke kaikuahine nö ia o Kanihonui, i moe ‘ia nö e Boki e kona kaikaina, a me ke kaikua‘ana nö ona e Kuakini. No laila pupuhia i i ke ahi kauhale e Kala‘imoku, ‘ae aku ‘o Kamehameha e puhi nö i ke ahi, a pupuhi nö ho‘i a pau i ka wela, a pau ia, ho‘i akula mäkou i uka i Ka‘ala‘a e noho ai, a loa‘a ka lä‘au hale. Ho‘i maila mäkou i kai o Kou me ku‘u makuwahine nö a me ka makua käne nö o‘u e ala aku i ke ali‘i i ka pö a me ke ao, ‘o ku‘u wahi makua käne ‘ë a‘e paikau ai läkou, a kukulu ihola ka hale o mäkou ma kahi e kü nei ka hale pule haole, ma kai iho o laila i kahi nö iä Hoaai mä, ma laila no kahi i kü ai o kauhale o mäkou no Ka‘äinahuna mä wale nö ia, a pa‘apü kauhale, a ka hale pü‘ali ho‘i mai, ko läkou wahi. I laila nö ko mäkou wahi i noho ai a kü mai ai o Kaumuali‘i mai Kaua‘i mai, ma luna mai o ka moku haole, ‘o ka inoa o ka haole näna i lawe mai, Unihepa, ‘o ka moku o Kona ka inoa. A kü nö ho‘i i waho o Mämala. A holo nö ho‘i ‘o Kamehameha i kai e ‘ike ai me Kaumuali‘i, a ‘ike nö ho‘i i luna o ka moku. A holo mai i uka, a Päkäkä, noho a hö‘ike o uka nei, a pau ia, a ho‘okupu ‘ia Ha‘akulou, a pau ka ho‘okupu ‘ana, a ho‘i ‘o Kaumuali‘i i Kaua‘i, po‘älua nö i uka, pau ia. A ma hope iho o ia wä, ua nui a‘e ho‘i au, he keiki nö na‘e ke ‘ano, a ‘ohi ‘ia he kamali‘i, ‘o wau kekahi, no O‘ahu nei kekahi po‘e kamali‘i, no Hawai‘i nö ho‘i kekahi. ‘O ia ko‘u noho ‘ana me ke ali‘i me Kamehameha, ha‘alele au i ku‘u makuwahine, Hele akula mäua me ku‘u wahi kanaka a noho i ka hale o Kaihekukui, i laila mäua kahi i noho ai, a a‘o mäkou i ka lonomakihe, he pä ‘oko‘a kä mäkou, ‘o Keauhulikuli kä mäkou kumu lonomakaihe, a ho‘i maila mäua a me Kinopu mä, noho i laila i huhü ke käne a Kapihe o Maioea, ha‘alele mäua, noho mäua i kahi o Kinopu mä, hele nö ho‘i i ka ‘aha ‘aina a ke ali‘i, hele nö ho‘i ke ali‘i i ka mahi‘ai, hele nö, hele i ka holahola, hele nö i ka hïaku, hele nö wau, mai ka maika nö mäkou, hele aku i ka ‘aha ‘aina ma hope aku mäkou kamali‘i, a me nä ali‘i aku ‘o mäkou e ‘ai ai me Pau‘elua, ma kekahi ‘ai ‘ana o mäkou, ‘o wau, ‘o Manono, ‘o ke ali‘i nö ho‘i, ‘o Kekuaokalani, ‘o Kamaha. Pëlä nö ka noho ‘ana, a ho‘ouka ka wähie ‘ala ma luna o nä moku o Unihopa, a me ko Kewiti, a holo i Makao, a hala läua; ma ia hope iho, ho‘omäkaukau ka‘u moku, ka peleleu, a me ka moku o ke ali‘i me Keöua ka inoa ia o ua moku lä, pau ia, moe au me Keküana‘oa i kahi hale pälama ona, ho‘okahi pö. I ka wana‘ao, hele mai ‘o Kamehameha iö Keküana‘oa lä e moe ana au me ia, nïnau ihola, ‘o wai këia e moe nei? ‘Ï akula ‘o Keküana‘oa ‘o La‘anui nö, a pau ia ho‘i akula i ka hale, pau ia.

A mäkaukau nö ho‘i ka ho‘i i Hawai‘i, a mäkaukau ka‘u moku a me kä Peleleu, a holo nö ho‘i ke ali‘i ma luna o Keöua, ‘a‘e aku nei ‘o Keküana‘oa, ‘a‘e aku nei nö ho‘i au, a kau i luna o Keöua, a noho o Keküana‘oa ma luna iho o kahi hale o Keöua noho pü mäkou me ia ma laila o nä ali‘i a pau a me ka pu‘u haole; ua ahiahi, holo akula nö ho‘i mäkou a ma ka lae one ma kai aku; ‘o ka ‘ili nö ia, pau mäkou i ka lele i lalo, ho‘olei ka ‘ai, kapa ka inoa o ia wahi ‘o Wailaunui, a hemo a‘ela ho‘i, pi‘i a‘ela mäkou i luna, ‘o ka wai e inu o ka pahu, pau i ka ‘au‘au ‘ia. Holo akula, a Mämala pö‘ele‘ele loa, ho‘i akula au me ku‘u wahi makua käne ma waena me kahi aikäne haole äna, ‘o kähi Pokini e noho nei i Waipahu a ma laila mäkou holo akula ia pö a ao a‘e i waho loa o Läna‘i, a ia lä a pö, mai ka pö a ao, pau ka wai, no kahi aikäne a ku‘u wahi makua käne kahi wai, e loa‘a mai ai nö mäua; ma ia lä a pö, ma ia pö a ao a‘e ho‘i mai mäkou i O‘ahu nei. ‘Ï aku ‘o Kamehameha iä Ulumaheihei, "Pehea käkou?" ‘Ï mai ia, "E ho‘i käkou." ‘O ka ho‘i nö ia, hä‘awi ka wai, kü i Waikïkï.

‘O ka nui loa o ka makani ia lä, hele nö kä Keleuma a kü nö ho‘i i Mämala i ka pö, holo ‘o Kamehameha ma i luna o kahi kialua haole e m ai, ‘o Kapena-Hela ka inoa o ke ali‘i moku, a ao a‘e, hoe ‘ia akula nö ho‘i ‘o Keöua a Päkäkä, kü i laila; ua lele ‘ë aku nö mäua i kakahiaka nui, i ka pili ‘ana mai nö o Kaohele mä, hala nö mäkou i uka. Noho ihola nö ho‘i mäkou ia wä, a ho‘omäkaukau nö ka hele hou o Keöua hope këia holo ‘ana, a hele nö ho‘i ke ali‘i, ‘a‘ole au i holo, ‘o Kekai mä ka i holo, ma luna mäkou o Apuakëhau. Holo akula nö mäkou a Le‘ahi, pö‘ele‘ele, e ho‘i mai ana nö ‘o Keoua ua nahä, ma ka ihu a waho o Kalaeokalä‘au, nahä, na Waipa i ka pili i pa‘a ai, ‘o ia ho‘i nö a kü i Päkäkä, ‘o ke ‘oki nö ho‘i ia, ‘a‘ole i holo hou. Noho ihola nö ho‘i ke ali‘i, käpili ka ihu o Keöua, hana a pa‘a ka‘u moku nö ho‘i a pau a me ka Peleleu iä Ka‘äinahuna ia, ‘o ka Peleleu.

A ma hope iho nö ho‘i, kü mai ana ‘o Uwinihepa mä, mai Makao mai i ka holo ‘ana i ke kü‘ai i ka lä‘au ‘ala; a pono ke kü‘ai ‘ana, ho‘i mai ana a kü i Kou. ‘O ka mäkaukau nö ia o ka ho‘i i Hawai‘i ma luna o ua mau moku lä ‘ëlua, ‘o Keöua nö ho‘i ke kolu. ‘Eiwa makahiki i O‘ahu nei ‘o Kamehameha, ho‘i nö ho‘i i Hawai‘i ma luna o Okena, mäkou me ke ali‘i, ‘o Uwinihepa ka inoa o ke ali‘i moku, ‘o ka haole i lawe mai ai iä Kaumuali‘i, ‘o ka moku nö ia o Okena ka inoa. ‘O Kapena Kewiti ka inoa o kekahi ali‘i moku, ma kona moku ‘o Auhea mä, ‘o Keöua nö ho‘i, ma laila nö ho‘i ‘o Kälaimoku mä, holo akula no ho‘i mäkou mai loko aku o Kou a waho o Waikïkï, nänä maila mäkou iä Keöua e ho‘i ana ua huli ‘ia ka hae i lalo, mana‘o ka po‘e haole ua nahä paha, ua ha‘i paha ke kia, ‘o ko mäkou holo nö la, ‘a‘ole i ho‘i mai, a pö ia lä; a ao a‘e, i waho o kaholo ia lä nö a pö i waena o ke köä.

Ma ‘ö ‘o Kaho‘olawe, ma ‘ane‘i ho‘i Läna‘i, a ao a‘e, kü mäkou i Lahaina, ua kü ‘ë nö i ke ahiahi o Kapena Kewiti i Lahaina a lele akula mäkou i uka a Keawaiti me ke ali‘i, a hele akula mäua me Lalao ma loko o kalu‘ulu, a ‘ai ipu mäua a ho‘i mai, a Keawaiki ‘ai mäua. A pau a‘ela, ho‘i ke ali‘i i Mokuhinia e noho ai, ho‘i nö ho‘i mäkou i laila, Ipatala ko mäkou wahi, a ho‘okupu ‘o Ka‘ilihaku mä o Lahaina iho, a ‘o Läna‘i mai kekahi o ko mäkou ha‘awina, ‘elua a‘u ‘ïlio; he ‘iako ke kapa o ko mäkou ha‘awina ia ko kamali‘i. A kü mai ana ‘o Keöua ‘o Kälaimoku mä, ‘ölelo mai i ha‘i ke kia, ‘o ia ka mea i ho‘i nui ai. Noho ihola mäkou i Lahaina ‘a‘ole i li‘uli‘u, hä‘awi ka lole o ua mau moku lä, ho‘okahi o‘u ‘äpä malo ‘öma‘oma‘o, pëlä nö ho‘i ka po‘e nui, a pau i ka hä‘awi ka malo. A holo nö ho‘i mäkou i Hawai‘i, ha‘alele ke ali‘i iä Okena, ‘e‘e ma ka moku o Kapena Kewiti ma laila nö ho‘i mäkou, a holo akula i ke ahiahi, a ao aku nö i Molokini a hala ‘o Okena a me Keöua mamau iho pono akula läkou i Ka‘elehuluhulu, pi‘i pono akula mäkou i Kawaihae a loa‘a ka ‘eka, ‘o ko mäkou holo nö ia a kü ana i Kawaihae, lele akula ke ali‘i i uka o Ki‘iki‘iakoi, a moe mäkou i uka a ao a‘e, kü mai ana ‘o Kälaimoku a me Unihepa mä.

A noho ihola mäkou i Kawaihae ‘a‘ole i li‘uli‘u. Holo mäkou i Kona, a kü nö ho‘i i Kealakekua, a kakahiaka lele mäkou me ke ali‘i i uka ‘o Ka‘awaloa, a noho mäkou, a hele ka po‘e haole o nä moku e kï i ka bipi i uka o Kainaliu, hahai mäua o Manono e nänä i ke kï ‘ana o ka bipi me ka mana‘o e ho‘i mai, i hiki aku ka hana, he lö‘ihi loa, moe mäua me ke anuanu a ao ka pö, a iho mäkou a kai o Kainaliu, ma kai aku ka ho‘i ‘ana o mäua a hiki i Ka‘awaloa. Nïnau maila ‘o Pau‘elua, "I hea ‘olua i lalau aku nei?" ‘Ï akula mäua i Kainaliu i ka nänä pü bipi a ka po‘e haole a me Kala‘ikupule ma Näihekukui mä, pëlä akula mäua, pau ia. A holo nö ho‘i ke ali‘i ma kai a pae i Kaiakeakua. Ma uka mai nö ho‘i mäkou mai Ka‘awaloa mai a hiki i Kaiakeakua, pölehulehu loa hiki mäkou, a ao a‘e holo nö ho‘i i Kawaihae ma luna nö ho‘i o KahNeleau, a he mau Peleleu ho‘i ko mäkou e holo aku ai, a ‘o ke‘e aku ho‘i këia o mäua i kakahiaka, ‘o ka ho‘olei mai nö ia o Nawailau iä mäua ‘o Manono, "O haele ma uka." ‘Ï akula mäua, "‘A‘ole mäua i ‘ike i ke ala." Holo läkou lä, hoka ihola mäua, a ‘ike akula au iä Kekai mä i ko läkou wa‘a, ma Ka‘aipuhi, holo akula au, ‘o Manono nö ho‘i ma ka wa‘a o ka ‘äina ona ‘o Honokaia, a me Kekai mä nö ho‘i au, a loa‘a aku ke ali‘i i Luhinowai, ‘elua a mäua awa, ‘ai ihola mäua, a holo akula ke ali‘i a Wainänäli‘i, pae; holo akula nö ho‘i mäkou a laila pae, nïnau maila ‘o Pau‘elua, "He aha ho‘i ‘olua i ‘e‘e ‘ole mai ai ma na Peleleu?" ‘Ï akula mäua, "I ho‘olei ‘ia mai nö ho‘i mäua e Nawailau, o haele ma uka, pëlä mai iä mäua lä."

"Kähähä! ‘O ia nö ho‘i käna ho‘olei ‘ana iä ‘olua he mau keiki ‘ino‘ino loa lä ‘olua, ‘o käna ho‘olei ‘ana," pëlä maila ‘o Pau‘elua. A a‘o a‘ela holo maila mäkou a pae i Kawaihae me ke ali‘i, a noho iki ihola. A holo maila ho‘i o Uwinihepa mä mai Kealakeakua mai, a kü nö ho‘i i Honokoa i Kawaihae. Holo nö ho‘i mäkou me ke ali‘i ma luna o Okena a kü nö ho‘i i Lahaina. A lele nö ho‘i i uka ke ali‘i i Mokuhinia, ‘o mäkou nö ho‘i. A ho‘okupu nö ho‘i ‘o Mäui a puni ka pu‘u a Ke‘eaumoku, kapa, pä‘ü, ‘upeha, ‘ai, i‘a, ko mäkou ha‘awina, ‘elua o‘u ‘iako kapa, he ‘umi pä‘ü, he ‘umi ‘ïlio. Pau ia, a pau ka ho‘okupu ‘ana o Mäui, a holo mäkou i Moloka‘i me ke ali‘i ma luna o Okena, a lele aku mäkou i Moloka‘i, holo loa ‘o Okena i O‘ahu; a hala läkou, noho ihola mäkou i Moloka‘i me ke ali‘i. Ho‘okupu Moloka‘i a puni, kapa, pä‘ü, ‘upena, a pau i ka ho‘okupu, ‘o ko‘u ha‘awina, he iwakälua kapa, he ‘umi pä‘ü pa‘ikukui, ‘ehä ‘ïlio, pau ia, noho ihola mäkou a pau a‘ela ka ho‘okupu ‘ana ‘o Moloka‘i. Ho‘i ‘ë maila mäkou ma mua i Lahaina, no ka wa‘a ‘ole, a noho mäkou me Kekuaiwa mä i Keawaiki a kekahi lä a‘e ho‘i mai ke ali‘i, ‘o Kamehameha a pae i Lahaina. Noho ihola mäkou, kakali iä Unihepa mai ka ho‘i mai, mai O‘ahu mai, a laila ho‘i i Hawai‘i. A kü mai ana, ma Hawai‘i mai ka ho‘i nui ‘ana mai, a ho‘omäkaukau nö ho‘i o mäkou i Hawai‘i. Holo akula nö ho‘i mäkou ma luna nö ho‘i o Okena a ao aku mäkou i waho o Ka‘elehuluhulu a pö i waho o Kaiakeakua, a kakahiaka kü i Kealakeakua, a lele i i uka o Ka‘awaloa, a noho mäkou; a ‘ölelo ka lilo o Keöua iä Kapena Kewiti mä, me Uwinihepa, a holo maila mäkou me ke ali‘i a Kaiakeakua, a noho i laila a holo mäkou a Ka‘elehuluhulu, noho i laila a holo a‘e ana, ‘o Uwinihepa mä läua ‘o Kewiki, ‘o Keöua kekahi holo nui a O‘ahu, a hololoa aku a Makao e kü‘ai iä Keöua i laila, a ho‘i loa aku i ko läkou ‘äina, a ho‘i maila mäkou me ke ali‘i, a Kaiakakua noho i laila, ho‘omäkaukau ka pi‘i o kanaka e wele iä Kuahewa, a pi‘i kanaka e wele. Ho‘i akula mäkou i Kahalu‘u o makahiki ai, a makahiki ihola mäkou i Kahalu‘u; a pau ka makahiki, ho‘i maila mäkou i Kaiakeakua, noho ihola i laila, ‘o ko mäkou wahi noho pa‘a nö ia o Kaiakeakua, ‘o nä wahi e hele ai mäkou ‘o Kawaihae o Kohala, a ho‘i mai nö a Ka‘elehuluhulu, a ho‘i aku nö a Kaiakeakua makahiki, a pau nö ka makahiki i Kaiakeakua, hele nö ma lalo a Kahalu‘u a Kealakekua, Ka‘awaloa, Ke‘ei, Kauhako; a ho‘i mai nö a Kaiakeakua, makahiki, a mai laila aku nö a Ka‘ü mäkou, a mai Ka‘ü mai nö a Kaiakeakua, makahiki.

A holo mai ‘o Kälaimoku mä i O‘ahu nei, i mana‘o kekahi haole Lukini e hana ma‘alea a lilo O‘ahu nei. ‘O ia ko läkou mea i holo nui mai ai. Pau mai nä ali‘i nä känaka, ‘o mäkou wale aku nö koe, ua kanaka loa a‘e ho‘i a‘u, a kü mai ana ho‘i këia moku he nui kanaka o luna, a kü‘ai me Kamehameha i ka ‘iliahi, a lilo ka moku a me ka lole, he Laholili ka inoa o ka lole a me ka moku, a hä‘awi nö ho‘i ke ali‘i i ka lole, Laholile i ka po‘e i hele i ke kua ‘iliahi i ka Palilua. Pähä ka ‘apa, pälima, päono, pëlä ka hä‘awi ‘ana i ka po‘e i kua i ka wähie, a pau ia, imi ‘ia mai ana e kekahi moku ma hope mai a kü ana i Kaiakeakua, a pau ka haole i ka hopuhopu ‘ia e këlä moku, a laila lohe mäkou he po‘e kolohe, he po‘e pöwä, ho‘iho‘i ‘ia ka moku: a me ka haole a pau loa; pau ia. A ‘ike nö mäkou i kekahi kanaka wahahe‘e ia wä ‘o Kapihe kona inoa. Noho mäkou i Kohala i Kukuipahu i ka lawai‘a malolo, hiki ana ‘o Kaikioewa. "E ho‘i käkou i Kona, aia ke kanaka mana lä i Kona ‘o Kapihe ka inoa, ‘o Ka‘önohiokalä ka akua, he hui nä moku, he ola nä küpuna, he ihoiho ko luna o ka lani i lalo nei, he pi‘i a‘e ko lalo nei i luna i ka lani, a he pï aku i ka wai, pe‘ahi aku ka pe‘ahi, ola ka ma‘i o ia lä," pëlä aku ‘o Kaikioewa iä Kamehameha, ‘o ka ho‘i mai nö ia o mäkou a Kaiakeakua, a holo ho‘i mäkou a Hölualoa i ‘ike ho‘i ua kanaka nei me Kamehameha, mai Kuamo‘o a hiki nö ho‘i i Hölualoa ka lö‘ihi o ka malo. ‘A‘ole hui nä moku, ‘a‘ole ola nä küpuna, pau ia mea. A ia wä nö ‘ike nö au i ke kau ‘ana o nä känaka i ka heiau i Hikiau, ‘ekolu kanaka, he mau lawehala ‘o Keakuanui ka inoa a ‘o Käne kekahi, ‘o kona kaikaina nö; ‘o Keahi kekahi, a hä‘awi nö ho‘i ‘o Kamehameha na Liholiho e ha‘i ua mau känaka lä, a ha‘i nö ho‘i ia. Pau ia mea a‘u i ‘ike ‘ai. A ho‘i mai mäkou a Kainaliu, i uka o Waiaomao, he wï ‘ia ‘o mäkou i laila a ho‘i mai nö mäkou a Kaiakeakua noho. He ali‘i maika‘i ‘o Kamehameha, maopopo nö ho‘i kekahi mau hana pono o ke kino, hewa nö ho‘i kekahi mau mea i ka ‘ike ‘ana iho nei i këia mea hou. Akä, ho‘i ia wä, ua hui pü ka pono me ka hewa he like wale nö ia manawa. Eia kekahi mau hana a‘u i ‘ike ai. ‘O ka mahi‘ai, ‘o ka lawai‘a, ‘o ke kälai wa‘a, ‘o ke käpili moku, ua maopopo këia mau hana ‘ana. Eia nö ho‘i kekahi, ‘o ke kükulu i nä hale o nä akua ki‘i, a me nä akua hulu ona, a me nä akua li‘ili‘i iho nö, pau ia. He kapu ka hale o Kamehameha ‘a‘ole e komo ke kanaka me ke kapa, inä komo me ke kapa, wela i ke ahi i ka ‘ilämuku, a me ka wahine, ‘a‘ole e komo pü me ka pä‘ü, he ‘änoho ke kapa a me ka ipu, he kapuö ho‘i ko Kaili, ko ke akua ona. He ‘aikapu nö, ‘a‘ole e ‘ai ke käne me ka wahine, hale ‘oko‘a ko ke käne, he mua ka inoa; ‘o ko ke käne hale ‘ai, he hale ‘aina ka inoa; ko ka wahine hale, he hale moe ka inoa o ko läua hale e moe ai, ‘a‘ole e ‘ai ka wahine i ka pua‘a me ka niu a me ka mai‘a, a me kekahi mau i‘a, inä ‘ai, make, inä noho pü ke käne me käna wahine i ke koko, make nö, a inä e komo ke kanaka i ka pule, a ho‘i i ka hale me ka wahine, make pü läua, hume malo o ke ali‘i, make nö, kakua pü, make nö; ‘a‘ahu kapa, make nö. ‘O ia këia mau mea a‘u i ‘ike ai i ko mäkou noho pü ‘ana me Kamehameha, inä paha wau e hana i këia mau mea inä make au, pau ia. Inä ho‘i paha e hiki ‘ë mai ‘o Binamu mä ia wä me ka ‘ölelo a ke Akua, inä paha ua huli i ka ‘ölelo a ke Akua a me Iesu Kristo, ‘a‘ole paha. A make nö ho‘i ‘o Kamehameha i ka walu o ka makahiki i Hawai‘i. Uë mäkou i ke aloha iä ia. ‘Ainoa ihola mäkou, kümäkena ihola, noa a‘ela ke kapu o nä ali‘i. ‘O ia ka‘u mea i ‘ike ai i ko‘u noho ‘ana me Kamehameha i loko o kona aupuni, pau ia.

Na Gideona La‘anui

Ke Kumu Hawai‘i 3-14-1838